گروه سیاسی: رئیس‌جمهور این روزها تلاش می‌کند همه چیز را تحت کنترل نشان دهد و در این میان پیروزی جو بایدن در انتخابات سوم نوامبر آمریکا موجی از امیدواری را در اردوگاه حسن روحانی و حامیانش برای احیای سیاست خارجی شکست خورده دولت تدبیر به وجود آورده است.
به گزارش «وطن امروز»، با وجود اینکه دیپلماسی دولت روحانی در 7 سال گذشته نشان از یک فروپاشی کامل دارد اما رئیس‌جمهور طی هفته‌های اخیر مشغول تدریس سیاست خارجی است و به دیگران فرمان می‌دهد عقب بایستند و خواهان این شده دیپلماسی را به او و یارانش که به زعم خویش آمریکا را بارها شکست داده‌اند(!) واگذار کنند.
البته روحانی و ظریف از سال 82 در حال آزمون و خطای دیپلماسی هستند. از زمانی که پرونده هسته‌ای روی میز مذاکره ایران و غرب قرار گرفت، روحانی به عنوان دبیر وقت شورای عالی امنیت ملی و رئیس تیم مذاکره‌کننده هسته‌ای و محمدجواد ظریف، عضو تیم مذاکرات تلاش کرده‌اند با ساده‌سازی موضوعات فی‌مابین مسیر دیپلماسی مشخصی را در پیش بگیرند.
آزمون و خطای تیم روحانی- ظریف با گذشت 17 سال از سعدآباد، بروکسل و پاریس (سال 82) گرفته تا ژنو، لوزان و وین (سال 94 تا 99) همه چیز را درست سر جای اول قرار داده است؛ این چرخه‌ای است که همیشه ادامه داشته است. حسن روحانی که سال 92 با شعار رفع تحریم‌های ظالمانه با کلید تدبیرش سخن می‌گفت، حالا در سال 99 همچنان از تحریم‌ها می‌گوید! این را می‌توان خلاصه‌ای از تمام عمر سیاسی دولت روحانی دانست.
رئیس‌جمهور که در آغاز به کار دولتش حل پرونده هسته‌ای کشورمان را بسیار ساده می‌دید، فعالیت‌های دیپلماتیک خود را بر پایه اعتماد به آمریکا با اسم رمز تعامل گسترده با جهان پیش برد.
روحانی شهریور 92 با اشاره به نامه رد و بدل شده با اوباما می‌گوید: بعد از شروع به کار رسمی من، آقای اوباما نامه‌ای خطاب به من نوشتند. در آن نامه تبریک گفتند و برخی مسائل مورد نظرشان را مطرح کردند، من هم به آن نامه پاسخ دادم. از ایشان تشکر کردم و مواضع جمهوری اسلامی ایران نسبت به مواردی را که ایشان مطرح کرده بود و برخی موارد دیگر را در پاسخ نامه مطرح کردم. به نظر من لحن هر ۲ نامه مثبت و سازنده بود.
رئیس دولت همچنین در مصاحبه با شبکه ان‌بی‌سی آمریکا گفته بود: مذاکره هسته‌ای یک چیز بیشتر نیاز ندارد و آن اراده سیاسی طرف مقابل برای حل و فصل نهایی مساله است. از طرف ما این اراده به صورت کامل وجود دارد و اگر طرف مقابل اراده سیاسی داشته باشد، موضوع هسته‌ای بسیار ساده است و در زمانی نه چندان طولانی به حل و فصل نهایی خواهد رسید.
با این حال بعد از گذشت 7 سال همچنان حسن روحانی از خاتمه تحریم‌ها می‌گوید و از رئیس‌جمهور جدید آمریکا یک کاغذ بدون خط می‌خواهد. شیخ دیپلمات که سال 96 شعار به عقب بازنمی‌گردیم را برگزیده بود، حالا از طرف‌هایش می‌خواهد به ژانویه 2017 بازگردند.
در همین اوضاع است که رئیس دولت در سخنان مقدماتی خود در نشست با اهالی رسانه گفت: عده‌ای می‌خواهند پایان تحریم به تأخیر بیفتد. دولت نخواهد گذاشت عده‌ای پایان تحریم را به تأخیر بیندازند. ما یک دقیقه و یک ساعت هم رضایت نخواهیم داد و در مقابل آنها خواهیم ایستاد. تحریم باید بشکند و آمریکا باید به همه تعهدات خود بازگردد و اگر همه بازگردند به تعهدات کامل خود، ما هم بازخواهیم گشت.
دولت روحانی که تا پیش از انتخاب بایدن، از ترامپ دیوانه و مزاحم شکایت می‌کرد و از یکجانبه‌گرایی دولت او می‌نالید و همچنین با خوشبینی از شکاف ۲ سوی آتلانتیک بعد از خروج دولت آمریکا از برجام ابراز شادمانی می‌کرد، مرور اتفاقات هفته جاری نشان می‌دهد با فشار چندجانبه‌ای از سوی آمریکا و تروئیکای اروپا مواجه شده که «فشار گازانبری» عبارت مناسبی برای چیزی است که سیاست خارجی دولت دوازدهم با آن مواجه است.
همزمان با سخنان مداخله‌جویانه سران چند کشور اروپایی درباره امور امنیتی و داخلی ایران به بهانه اعدام روح‌الله زم، سرشبکه ضدانقلاب و معاند کشور، فشار اقتصادی بر تهران نیز در دستور کار این کشورها قرار گرفته است.
در این زمینه «رویترز» گزارش داده است: دولت فرانسه شامگاه یکشنبه اعلام کرد سفیر این کشور در تهران، در نشست آنلاین شورای روابط اقتصادی اروپا- ایران در هفته جاری، شرکت نمی‌کند. بر اساس این گزارش، وزارت خارجه فرانسه همچنین گفت نمایندگان کشورهای آلمان، اتریش و ایتالیا نیز در این نشست که قرار بود روز دوشنبه برگزار شود، شرکت نمی‌کنند. وزارت خارجه فرانسه در این بیانیه توئیتری، هشتگ «اوضاع طبق معمول نیست (#nobusinessasusual) را درج کرد».
مسؤولان چند کشور اروپایی شورای روابط اقتصادی اروپا- ایران نیز در بیانیه‌های جداگانه اعلام کردند این نشست تا اطلاع ثانوی به تعویق افتاده است.
اتحادیه اروپایی، آلمان و فرانسه روز شنبه در پی اعدام «روح‌الله زم» لیدر اغتشاشات دی‌ماه ۹۶ و مؤسس و گرداننده رسانه معاند «آمدنیوز» که سحرگاه ۲۲ آذر‌ماه به دار مجازات آویخته شد، بیانیه‌های مداخله‌جویانه‌ای صادر کردند.
البته این همه ماجرا نیست؛ کشورهای اروپایی در برجام که به هیچ یک از تعهدات خود در توافق هسته‌ای عمل نکرده‌اند، خود را آماده حضور در بردار فشار بایدن علیه ایران می‌کنند. در این راستا «هایکو ماس» وزیر خارجه آلمان هفته گذشته در گفت‌وگو با نشریه اشپیگل با اشاره به برجام اظهار کرد: آلمان به دنبال یک جایگزین و توافق هسته‌ای گسترده‌تر با ایران است، زیرا توافق فعلی دیگر کافی نیست. وزیر خارجه آلمان در مصاحبه با مجله اشپیگل مدعی شد: شکلی از «توافق هسته‌ای پلاس» نیاز است که مطابق منافع ما است!
در همین حال یک مقام وزارت خارجه انگلیس، با تهدید ایران به فعال کردن ساز‌وکار حل اختلاف در برجام موسوم به اسنپ‌بک یا مکانیزم ماشه، تأکید کرد دولت انگلیس از حق بازگرداندن تمام تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران برخوردار است. جیمز کلورلی، مشاور وزیر خارجه انگلیس در جلسه‌ای که چهارشنبه گذشته با موضوع سیاست‌های دولت انگلیس در قبال ایران در پارلمان این کشور برگزار شد، گفت: «ایران باید سرپیچی سیستماتیک از تعهداتش ذیل برجام را به عقب برگرداند. ما عمیقا از اقدامات ایران، بویژه فعالیت‌هایش در زمینه تحقیقات و توسعه و ذخیره اورانیوم کم‌غنا که نقض مفاد توافق هسته‌ای هستند، نگرانیم». وی اضافه کرد: «اگر ایران درباره برجام جدی است، نباید قانونی را که اخیرا به تصویب پارلمان این کشور رسیده و گام‌های بیشتری جهت نقض برجام برمی‌دارد، اجرایی کند».
کلورلی در تشریح سیاست‌های دولت انگلیس در قبال ایران گفت: «وزیر خارجه [انگلیس] همواره این را مورد تأکید قرار داده که ترجیح ما راه‌حلی دیپلماتیک است که نگرانی‌های جامعه بین‌الملل درباره برنامه هسته‌ای ایران را برطرف کرده و همزمان، به رفتارهای بی‌ثبات‌کننده ایران در منطقه و رفتارهایش در داخل با مردمش رسیدگی کند».
کلورلی تأکید کرد: «ما توانایی بازگرداندن خودکار تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران را حفظ کرده و برای ایران روشن کرده‌ایم که برای حفظ برجام باید به آن پایبند بماند. ما از برجام تا زمانی که دربردارنده مزایای مورد اشاره‌ام باشد حمایت می‌کنیم. درباره اینکه آیا می‌توان برجام را به منظور رسیدگی به فعالیت‌های مخرب غیرهسته‌ای ایران علیه همسایگانش در منطقه بیش از این تقویت و تمدید کرد یا خیر با دولت بایدن تعامل خواهیم کرد، چرا که من در این نگرانی با آنها (همسایگان ایران در منطقه) اشتراک‌نظر دارم».
مشاور وزیر خارجه انگلیس گفت: «همچنان از ایران می‌خواهیم خویشتنداری نشان داده و از انجام اقداماتی که ممکن است تنش‌ها در منطقه را تشدید کند خودداری کند».
گفتنی است کشورهای فرانسه، آلمان و انگلیس چندی قبل در واکنش به مصوبه مجلس در پاسخ به انتقام ترور دانشمند هسته‌ای شهید محسن فخری‌زاده- قانون اقدام راهبردی برای لغو تحریم‌ها- در بیانیه‌ای مشترک نسبت به تصمیم ایران برای نصب سانتریفیوژهای جدید در تاسیسات غنی‌سازی نطنز ابراز نگرانی کردند. تروئیکای اروپا با ادعای اینکه تصمیم ایران برای نصب سانتریفیوژهای جدید در نطنز نقض توافق هسته‌ای است، گفت: «اگر ایران درباره حفظ فضای دیپلماسی جدی است، باید از توافق تبعیت کند». ۳ کشور اروپایی در واکنش به قانون مجلس شورای اسلامی مدعی شدند: «اطلاعیه اخیر ایران به آژانس اتمی درباره تصمیم نصب ۳ آبشار سانتریفیوژهای پیشرفته در تاسیسات غنی‌سازی نطنز، مخالف برجام و بسیار نگران‌کننده است». در ادامه این بیانیه آمده است: «با نگرانی شدید به قانون اخیر که توسط پارلمان ایران تصویب شده، توجه می‌کنیم. [قانونی که] اگر اجرا شود، به طور اساسی برنامه هسته‌ای ایران را توسعه داده و دسترسی‌های نظارتی آژانس اتمی را محدود می‌کند». تروئیکای اروپا همچنین افزود: «این اقدامات با برجام و تعهدات گسترده‌تر هسته‌ای ایران همخوانی ندارد. اگر ایران درباره حفظ فضای دیپلماسی جدی است، نباید چنین گام‌هایی را اجرا کند». کشورهای آلمان، فرانسه و انگلیس در این بیانیه همچنین هشدار دادند: «چنین اقدامی، تلاش‌های مشترک ما برای حفظ برجام را به خطر می‌اندازد و فرصت مهم برای بازگشت به دیپلماسی به همراه دولت جدید آمریکا را تضعیف می‌کند». این بیانیه سپس با لحنی تهدیدآمیز اضافه کرد: «ما این عدم تبعیت ایران را در چارچوب برجام مطرح خواهیم کرد. ما از بیانیه‌های رئیس‌جمهور منتخب جو بایدن درباره برجام و راه دیپلماتیک برای رسیدگی به نگرانی‌های گسترده‌تر درباره ایران، استقبال می‌کنیم. این به نفع همه ما است».
***
آبرامز: با تیم بایدن درباره برجام در حال رایزنی هستیم
«الیوت آبرامز»، نماینده ویژه دولت آمریکا در امور ایران و ونزوئلا از رایزنی مقام‌های دولت «دونالد ترامپ» با تیم «جو بایدن» درباره توافق هسته‌ای برجام خبر داد.
آبرامز در مصاحبه با روزنامه صهیونیستی «تایمز اسرائیل» که دیروز منتشر شد، گفت: «ما فکر می‌کنیم برجام، توافقی بشدت معیوب بود. نظرمان با نخست‌وزیر بنیامین نتانیاهو درباره این توافق یکی است». به گزارش فارس، آبرامز گفت او و سایر مقام‌های دولت ترامپ با اعضای تیم انتقالی بایدن دیدار و با آنها درباره برجام رایزنی کرده‌اند.
او گفت: «سعی می‌کنیم مجاب‌شان کنیم که الان سال ۲۰۱۵ نیست. نزدیک سال ۲۰۲۱ قرار داریم و خیلی چیزها عوض شده‌اند، بنابراین فرمول‌هایی که شما فکر می‌کردید برای مذاکرات اولیه برجام خوب بود الان چندان خوب نیست». الیوت آبرامز در بخش دیگری از این مصاحبه خاطرنشان کرد فکر نمی‌کند دولت بایدن تمام تحریم‌های وضع‌شده از سوی ترامپ علیه ایران را رفع کند.
وی گفت: «[برداشتن تحریم‌ها] مثل زدن یک کلید برق نیست که یک گزینه عدم تحریم و دیگری اعمال تحریم باشد. فکر می‌کنم مذاکره در این باره، مذاکره‌ای پیچیده بین آمریکا و ایران خواهد بود و فکر نمی‌کنم همه تحریم‌ها رفع شوند».
******
مواضع اخیر روحانی و حمله صریح به قانون هسته‌ای مجلس چه پیامی را به طرف غربی صادر می‌کند و چه پیامدهایی برای مردم خواهد داشت؟
سیگنال: ضعف، نتیجه: خسارت محض
یونس مولایی: بخشی از عیار هر جریان حاکم در عرصه حکمرانی را می‌توان در پیام‌های ارسالی آن به محیط داخلی و خارجی پیدا کرد، به عبارت دیگر فارغ از آنکه یک دولت، حزب یا جریان سیاسی در عرصه اجرایی چه میزان از توانمندی را دارا باشد، مدیریت فضای روانی به عنوان بخشی از آزمون کارآمدی آن به حساب می‌آید.
واقعیت امر آن است که در طول بیش از 7 سالی که از عمر دولت حسن روحانی می‌گذرد، عمده قضاوت‌ها پیرامون عملکرد این دولت به عرصه اجرا محدود شده است و چه جناح موافق و چه جناح منتقد دولت در تمام این سال‌ها مواضع خود پیرامون دولت را بیشتر بر مبنای عملکرد اجرایی دولت تنظیم کرده‌اند. در چنین فضایی ماه‌های پایانی دولت در شرایطی در حال طی شدن است که زنجیره پیام‌های غلطی که از سوی دولتمردان مخابره می‌شود ادامه دارد.
آغاز به کار دولت حسن روحانی در سال92 مصادف با شرایط ویژه‌ای بود. تشدید تحریم‌ها علیه کشورمان و ملموس شدن نتایج آن بر وضعیت اقتصادی، شرایطی را برای او فراهم کرد تا با تعریف شخصیت خود در قالب نمادی از مذاکره با آمریکا، وعده رفع تحریم‌های اقتصادی را به عنوان مرکز ثقل شعارهای خود مطرح کند، تا جایی که جمله مشهور او در مناظره انتخاباتی سال92 مبنی بر چرخش همزمان چرخ سانتریفیوژ و چرخ زندگی مردم به عنوان یکی از عوامل پیروزی او در انتخابات شناخته شد. بر این مبنا هرگونه قضاوتی پیرامون عملکرد اجرایی حسن روحانی پیش و بیش از هر چیز باید بر مبنای این شعار صورت گیرد. دولت او مولود شرایط تحریم‌هایی بود که وعده رفع آنها را داده بود، پس باقی ماندن تحریم‌ها، و تشدید آن (آنچنان که خود مقامات دولتی نیز به آن اقرار می‌کنند) دلیلی بر شکست ایده اجرایی دولت روحانی در عرصه عمل است، چرا که دولتی که با وعده رفع تحریم‌ها متولد شده است اجازه آن را ندارد که در مقام پاسخگویی وجود تحریم‌ها را به عنوان مانع محقق شدن اهدافش به حساب آورد.
با این حال بخش انکارناپذیری از سیستم عامل مدیریتی دولت که باعث رسیدن به این نقطه (چه در بخش داخلی و چه در بخش خارجی) شده را باید در پیام‌هایی دانست که روحانی و دولتمردان او در برهه‌های مختلف مخابره کرده‌اند. روحانی در شرایطی زمام امور اجرایی کشور را سال92 در دست گرفت که تمام ایده‌های اجرایی او حول محور توافق با آمریکا شکل گرفته بود؛ مساله‌ای که هرچند از نخستین روزهای آغاز به کار دولت یازدهم توسط منتقدان دولت به روحانی گوشزد شد اما در عرصه اجرا نیز به بدترین شکل ممکن پیگیری شد. مساله ساده بود! دولت تمام نقشه‌هایش برای اصلاح وضعیت موجود را به انعقاد یک توافق خارجی گره زده بود که بدون محقق شدن آن هیچ توان و نقشه‌ای برای برون‌رفت از مشکلات نداشت، با این حال همه چیز به این نقطه ختم نمی‌شد و آغاز بحران تازه زمانی رخ داد که دولت توانایی پنهان کردن عجز خود از مدیریت کشور در شرایط غیرتحریمی را نداشت. از این رو روحانی که با تبدیل کردن تحریم‌ها به متغیر اصلی تمام مشکلات صحنه انتخابات را گذرانده بود، با آغاز دولتش نیز این رویه را ادامه داد. سخنرانی مشهور او در نسبت‌سازی میان «برجام» و «حل مشکل آب آشامیدنی مردم» یا طرح ادعای «خالی بودن خزانه» در کنار ده‌ها مورد مشابه دیگر تنها یک پیام را به طرف خارجی ارسال می‌کرد و آن هم این بود که دولت در موقعیتی اضطراری قرار دارد و ادامه حیاتش پیوند‌خورده با اخذ رضایت طرف غربی برای تن دادن به یک توافق فوری است. این مساله تا جایی پیش رفت که سال 93 در مهم‌ترین روزهای مذاکرات هسته‌ای زمانی که طرف مقابل برای وادار کردن کشورمان به عقب‌نشینی از تئوری «عدم توافق بهتر از توافق بد است» استفاده می‌کرد، به ناگاه کمپینی از سوی تعدادی از هنرمندان کشور با پیشنهاد وزارت امور خارجه شکل گرفت که شعار وارونه و صدالبته انفعالی «هیچ توافقی بدتر از عدم توافق نیست» را بر پیشانی خود داشت. کمی بعد ظریف وجه دیگری از این شعار را معنی کرد که می‌گفت «هر توافقی بهتر از عدم توافق است».
مخابره پیام‌هایی از این دست و قانع کردن طرف غربی به این نکته که دولت ایران نیاز اضطراری به توافق دارد، نتیجه نهایی خود را در برجام و ضعف‌های بی‌شمارش عیان کرد؛ ضعف‌هایی که نهایتا از دستاورد «تقریبا هیچ» دوران اوباما به «خروج» ترامپ از آن منتهی شد.
پیوند هویتی میان دولت و وجود برجامی بی‌خاصیت‌شده مانع از آن شد که روحانی حتی پس از خروج ترامپ از برجام نیز تغییری در پیام‌های خود بدهد. او ابتدا در شرایطی که همگان منتظر مشاهده واکنش ایران بودند، خروج آمریکا از برجام را خروج یک مزاحم خواند! و پس از آن نیز در مواجهه با هر ضعفی همه چیز را به ممات برجام ارتباط می‌داد. مواضع روحانی ۲ پیام بیشتر نداشت:
1- خروج آمریکا و بی‌خاصیت شدن برجام هیچ تغییری در رفتار ایران ایجاد نمی‌کند و ایران کماکان به همه تعهداتی که داده است عمل می‌کند! (به معنای دیگر ایران اگر به حق خود نرسیده اما از وظایفش چشم‌پوشی نمی‌کند!)
2- ایران هیچ راهکاری در روزگار پسابرجامی ندارد.
مخابره همین ۲ پیام برای طرف مقابل کافی بود تا با خیال راحت به تماشای وضعیتی بنشیند که مطلوب آن بود، ایران هسته‌ای محدود شده بود و در ازای آن تحریم‌های پیش از محدودسازی را نیز تجربه می‌کرد.
در چنین شرایطی سخنان رئیس‌جمهور مبنی بر اینکه «هرچه لعن و نفرین دارید به کاخ سفید بفرستید»، برخلاف ظاهر استکبارستیزانه خود تنها واجد یک پیام بود و آن هم موفقیت آمریکا در خراب کردن وضعیت روزمره ایرانیان.
با این حال ماه‌های پایانی عمر دولت با سومین رئیس‌جمهور آمریکا همزمان شد تا روحانی پس از اوباما و ترامپ، این بار عرصه مدیریت خود را در برابر جو بایدن دموکرات ببیند. برخلاف تصورات خوش‌بینانه‌ای که در سال‌های اخیر شکل گرفته و فرض را بر این گذاشته بود که دولت با اخذ تجربه‌های پرهزینه از تعامل با آمریکا رویه‌ای جدید را در پیش می‌گیرد اما مواضع روحانی و ظریف و پیام‌هایی که از نخستین روز پیروزی بایدن به طرف آمریکایی مخابره کردند، همه نشان از تکرار یک مسیر طی شده می‌داد. آنها از سویی به جای متهم کردن دولت آمریکا، مجددا همه چیز را به یک رئیس‌جمهور تقلیل دادند و ابراز امیدواری کردند رئیس‌جمهور جدید مسیری متفاوت را طی کند و از سوی دیگر مجدد با طرح این پیام که ایران نیاز اضطراری به بازگشت آمریکا به برجام دارد باعث شدند طرف آمریکایی خود را در جایگاه برتر بیابد. در چنین موقعیتی اما آنچه بیش از همه به چشم آمد سنخ مواجهه دولت با مصوبه مجلس شورای اسلامی بود. قانونی که در عمل می‌توانست با ضرب‌الاجل تعیین کردن برای طرف مقابل دست دولت کشورمان را برای فشار آوردن به آمریکا باز کند با صراحت هر چه تمام‌تر از سوی مقامات دولتی و در راس آنها رئیس‌جمهور مورد حمله قرار گرفت. روحانی در بخشی از سخنان خود در نشست خبری روز دوشنبه با بیان اینکه «دولت این قانون را مفید نمی‌داند و قبل از اینکه به تصویب نهایی برسد من نظرم را صریحا اعلام کردم، البته این نظر شخص من نیست و در دولت اتفاق آرا وجود دارد و دولت به اتفاق آرا این قانون را برای کشور مفید نمی‌داند»، عملا نشان داد تمایل به ارسال پیام‌های پیشین خود به طرف آمریکایی دارد؛ پیام‌هایی که پیشاپیش می‌توان جواب‌های آن را با نگاهی گذرا به گذشته پیدا کرد.