امیرمهدی کلیدری: اولین اعجاز خون حاج‌قاسم، همانی بود که در روزهای پایانی حیاتش به برخی همقطاران همرزمش گفته بود: باید زمانی به شهادت برسد که خونش نیز ثمره داشته باشد.
شاید نخستین بروز اعجاز خون حاج‌قاسم، تشییع شهر به شهر او و همرزمانش بود؛ تشییعی که خود باطل‌السحر خط‌و‌نشان از سر ترس قاتلانش برای جلوگیری از انتقام سخت ایرانیان و رزمندگان جبهه مقاومت، البته در پشت در‌های بسته بود. آن هم برای آنکه بتوانند با استفاده از الگو و تجربه حاصل از ترور دریاسالار ژاپنی، یاماموتو در جنگ جهانی دوم که پس از آن با حملات اتمی به هیروشیما و ناگازاکی موجب شکست و خواری ژاپن شد، اراده مقاومت ملت ایران را درهم بشکنند. تشییعی که شمشیر انتقام سخت را برای مدت نامشخصی اما قطعی، همچون شمشیر داموکلیوس بر سر قاتلان حاج‌قاسم قرار داد.
شاید همین باطل‌السحر شدن جنود شیطان اکبر به‌واسطه حضور چند ده میلیونی در تشییع شهدای مقاومت و مشخصا حاج‌قاسم، یکی از دلایلی بود که رهبر معظم انقلاب برای تشییع ملی پیکر اربا اربای حاج‌قاسم در آغاز به کار یازدهمین دوره مجلس شورای اسلامی، عصاره ملت، فرمودند: «نمونه دیگر این ظرفیت معنوی، اندکی قبل از همین حوادث، مربوط به حرکت خیره‌کننده مردم در بدرقه شهید سلیمانی است. شما دیدید ملت ایران چه کردند؛ چه کردند در تهران، چه کردند در شهرستان‌های مختلف، مردم چگونه با این قضیه مهم- شهادت یک سردار برجسته- مواجه شدند. خطاست اگر ما خیال کنیم این فقط یک حرکت عاطفی محض بود؛ بله؛ عواطف هم تأثیر داشت، لکن این حرکت خیلی فراتر از یک حرکت عاطفی محض بود؛ این، ایمان به جهاد مردم را نشان می‌داد. مردم نشان دادند که به جهاد در میدان مقاومت معتقدند، به مبارزه معتقدند، به مقاومت در مقابل استکبار معتقدند. مردم نشان دادند که به کسی که مظهر اقتدار ملی و اقتدار جهادی ایران است احترام می‌گذارند. شهید سلیمانی مظهر این اقتدار بود، در کل منطقه اقتدار ملی ایران را به رخ دشمنان کشور و دشمنان انقلاب می‌کشید، مظهر این روحیه اقتدار ملی بود. مردم به این احترام گذاشتند. این مساله، مساله خیلی مهمی است؛ یک چنین ظرفیتی خیلی باارزش است؛ نشان داد که مردم برای قهرمان ملی خودشان چه اهمیتی قائلند».
اما با این حال، ورای ریشه‌های معنوی و آثار سماوی این شهادت و آن تشییع، بازخوانی‌ها و تحلیل و بررسی‌های مبتنی بر دانش‌های علوم انسانی، می‌تواند برای الگوسازی جهت بهره‌برداری‌های تاریخ‌ساز، حائز اهمیت باشد.
ایشان در دیدار دست‌اندرکاران مراسم سالگرد شهادت حاج‌قاسم سلیمانی تاکید داشتند: «شهادت سلیمانی یک حادثه تاریخی است، یک حادثه معمولی نیست که از یاد تاریخ برود؛ این در تاریخ ثبت شد به عنوان یک نقطه روشن. و شهید [سلیمانی]، هم قهرمان ملت ایران شد و هم قهرمان امت اسلامی شد؛ این نکته اساسی است. ایرانی‌ها هم به خودشان افتخار کنند...
... اما قهرمان ملت ایران است، به خاطر اینکه ملت ایران داشته‌های فرهنگی خودش و معنوی خودش و انقلابی خودش را و ارزش‌های خودش را در او متبلور دید، در او مجسم دید.»
این تاکید، اهمیت فهم خوانش روایت و قصه تاریخ‌مدارانه فرهنگ عامه مردم ایران را صدچندان می‌کند و یکی از دانش‌ها، مطالعات فرهنگی و مردم‌شناسی مردم ایران بویژه با رویکرد خوانش‌های روایت جمعی است و همان روایت‌های جمعی، ریشه بازتولید و برساخت‌های تجارب ملت‌ها در سینه اعصار گذشته تا آینده‌شان است.
هر ملت و فرهنگی رفتارها، کنش‌ها و واکنش‌هایش از «برآیند» «روایت‌های جمعی» ریشه‌دار از گذشته‌هایش و بازتولید روزآمد آن در زندگی روزمره خود است. هر ملتی در هر عصری تفکراتش نسبت به زندگی و بویژه زندگی در اتمسفر خودش را با چند ابرپیرنگ تطبیق می‌دهد که شاید آگاهی کامل، دقیق و جزئی به آنها نداشته باشد. هر چقدر هویت و ارزش‌های آن ملت، تطابق بیشتری با یک یا چند ابرپیرنگ خاص و مشخص داشته باشد، آن ابرپیرنگ یا ابرپیرنگ‌ها تاثیر بلاغی و بلوغی بیشتری بر آن ملت دارد. اصولا ملت‌ها روایت‌هایی را که بر اساس این ابرپیرنگ‌ها برساخته شده باشند، معتبرتر، واقعی‌تر و باورپذیرتر می‌دانند. به نظر می‌رسد برخی ابرپیرنگ‌ها فراگیرتر و دارای برداشت «این همانی» بیشتری باشند. در این وضعیت، هر چه ابرپیرنگ، بیشتر مختص یک فرهنگ باشد، تاثیر عملی آن بر زندگی روزمره و کنش‌ها و واکنش‌های مردم آن فرهنگ بیشتر خواهد بود. از آنجا که هر فرهنگ بومی، ابرپیرنگ خاص خود را دارد و برخی از این نسخه‌ها، بومی‌شده ابرپیرنگ‌های جهانی‌اند؛ امروزه مردم یک فرهنگ با درک ابرپیرنگ‌های کارآمد و الهام‌بخش خود، می‌توانند در بازتولید و بازنمایی قصه و روایت تجربه زندگی خود، جهانی شده و بر ابرپیرنگ‌های جهانی تاثیر متقابل داشته باشند. از طرف دیگر، مردم یک فرهنگ با تحلیل کنش‌ها و واکنش‌های خود، بویژه با ریشه‌یابی آنها در ابرپیرنگ‌های اختصاصی خود، ضمن درک بهتر روایت‌های زندگی خود می‌توانند آنها را بهینه کنند. با این مقدمه و نگاه، درک قصه‌ها و روایت‌های مردم فرهنگ ایرانی- اسلامی و ریشه‌یابی ابرپیرنگ‌ها می‌تواند ضمن بیان چرایی و چگونگی آزاد شدن انرژی‌های اتمی سرمایه اجتماعی حاصل از تجارب جمعی همچون تشییع حاج‌قاسم سلیمانی، آنها را برای تجمیع توان ملی برای رسیدن به اهداف متعالی خود مورد بهره‌برداری قرار دهد. بر همین اساس یکی از اعجازهای خون حاج‌قاسم تجمیع 5 ابرپیرنگ در 2 دسته مذهبی- اعتقادی و ملی- میهنی و تطبیق آن بر یک شخص توسط مردم بوده است که این تجمیع اگرچه پس از 42 سال از حیات و استقرار جمهوری اسلامی ایران، بروز یافته اما به هیچ عنوان متعارض یکدیگر نبوده و اتفاقا برای هر یک از مردمان ایرانی به صورت تناسب فازی عمل کرده است. یعنی می‌توان گفت هیچ فردی بنا بر اصل ناخودآگاهی ابرپیرنگ، نه به صورت مطلقا مذهبی- اعتقادی و نه به صورت مطلقا ملی- میهنی با روایت خود از حاج‌قاسم مواجه نشده و همگی به فراخور، ولو اندک و ناچیز از سایر ابرپیرنگ‌ها، در خوانش خود از حاج‌قاسم بهره برده‌اند. به زبان ساده، اشخاصی که حاج‌قاسم را بیشتر مدافع حرم اهل‌بیت سیدالشهدا می‌دانستند، نیم‌نگاهی هم به جلوت رستم‌گون او داشتند (ولو در حد یک حس ناخودآگاه) و همچنین افرادی که رستم‌دستان خود را در او متجلی می‌دیدند، می‌دانستند که او یک مدافع حرم اهل‌بیت امام حسین(ع) است.
اما حاج‌قاسم چه ابرپیرنگ‌هایی را توانست برای روایت و قصه جمعی امروز ملت ایران برهم منطبق کند؟
الف: ابرپیرنگ‌های مذهبی- اعتقادی
1- ابرپیرنگ عاشورا
در این ابرپیرنگ، افراد با الهام از ظلم‌ستیزی سالار شهیدان حضرت امام حسین(ع) یا آماده جان‌فشانی بوده یا با جان‌برکفان حماسه حسینی همراهی دارند.
2- ابرپیرنگ انتظار
در این ابرپیرنگ، افراد برای ریشه‌کن شدن ظلم و استکبار و برقراری عدل به ظهور منجی عالم حضرت صاحب‌الزمان امیدوار بوده، و این امیدواری و اعتقاد به آن موجب انگیزه‌بخشی برای ممارست مجاهدت‌شان است.
3- الف: ابرپیرنگ انقلاب اسلامی
اگرچه ریشه این ابرپیرنگ همان ۲ ابرپیرنگ فوق است اما تجربه قصه‌ها و روایت‌های ۲ تا ۳ نسل متوالی در طول 60 سال گذشته تاکنون، از مبارزات تا پیروزی انقلاب تا استقرار و تثبیت آن و دفاع‌مقدس از خاک و اعتقاد و تجربه جمعی در دفع فتنه‌های گوناگون و پیچیده، موجب آن شده است که خود انقلاب اسلامی مردم ایران در قامت یک ابرپیرنگ بروز کند.
با توجه به آنکه جامعه ایرانی بویژه بعد از پیروزی و استقرار انقلاب اسلامی کاملا با ۳ ابرپیرنگ مذهبی- اعتقادی آشنا و بر آن مسلط بوده و عموما روایت‌های خود را با آن تطبیق می‌داده است، مختصرا به آن اشاره شد. اما به دلیل نخستین تجربه تجمیع آنها با ابرپیرنگ‌های ملی- میهنی و انطباق آنها توسط آحاد مردم بر یک فرد، توضیح بیشتری درباره ابرپیرنگ‌های ملی- میهنی ارائه می‌شود.
ب: ابرپیرنگ‌های ملی- میهنی
1- اسطوره
در فهم عامه و در برخی فرهنگ‌ها، اسطوره (اساطیر) معنی «آنچه خیالی و غیرواقعی است و جنبه افسانه‌ای محض دارد» یافته است اما اسطوره را باید داستان و سرگذشتی مینَوی دانست که شرح عمل، عقیده، نهاد یا پدیده‌ای طبیعی است که دست‌کم بخشی از آنها از سنت‌ها و روایت‌ها گرفته شده و با آیین‌ها و عقاید دینی پیوندی ناگسستنی دارد، بنابراین تاریخی را که بر روایات و داستان‌های شفاهی اعصار کهن متکی باشد اساطیری گویند.
یکی از تفاوت‌های اصلی اسطوره و افسانه این است که اسطوره ریشه تاریخی دارد، ولیکن افسانه یک هنر فولکلوریک بوده و از دل مردم، باورها، اعتقادات، ترس‌ها و ندانسته‌های‌شان نشأت می‌گیرد. اسطوره‌ها خواسته و ناخواسته در زندگی امروز نقش دارند و حذف آنها از زندگی روزمره به هیچ‌وجه امکان‌پذیر نیست. اسطوره‌های ایرانی در «شاهنامه» با حماسه همراه است و در آن «رستم» که در متون زرتشتی، شخصیتی کم‌فروغ است، اوج می‌گیرد. «رستم» نام‌آورترین چهره اسطوره‌ای در شاهنامه و به‌تبع آن، مهم‌ترین چهره اسطوره‌ای ادبیات فارسی است. او فرزند زال و رودابه است و نبیره گرشاسپ و از راه گرشاسپ به جمشید می‌رسد.
نقطه بلور این خوانش و ابرپیرنگ از حاج‌قاسم را می‌توان در قطعه «قاسم هنوز زنده است» اثر میلاد عرفان‌پور با مطلع «جان خود را فدای جانان کرد پهلوان مرد آسمانی ما/ رستم دیگری به میدان زد از دل شاهنامه‌خوانی ما» مشاهده کرد و شاید یکی از دلایل وایرال شدن و استقبال عامه از این قطعه با صدای غلامرضا صنعتگر، توازن ابرپیرنگ‌های مذهبی- اعتقادی و ملی-میهنی در آن بوده است.
2- ایران باستان
دوران ایران باستان، دوران تشکیل دولت ماد تا پایان حکومت ساسانیان و حمله اعراب به ایران است. (۶۰۰ ق. م. تا ۶۵۲ م) اما برخلاف تصور مردم ایران در این روزها، نقطه عطف دوران ایران باستان نه در تقابل ایران و یونان در عصر هخامنشیان که در تقابل ایران و روم دوران اشکانیان است؛ دورانی که در کلیه متون تاریخ جنگ‌های بزرگ به «عصر جنگ‌های ایران و روم» معروف است.
نقطه اوج این عصر در دوران «تریوم ویرات اول» یا حکومت ۳ نفره است. ابتدا سال ۵۴ پیش از میلاد، کراسوس یکی از ۳ عضو تریوم ویرات اول که آن زمان فرماندار سوریه بود، برای عقب نماندن از ۲ عضو دیگر حکومت (پومپیو کبیر و ژولیوس سزار) و بدون اعلام جنگ از رود فرات گذشت؛ وی در آغاز به موفقیت‌هایی دست یافت. از سوی پادشاه اشکانی، وظیفه رویارویی با کراسوس بر دوش «سورن-آ» نهاده شد. سرانجام ۲ سپاه در حرّان (کارهه)- در جنوب مرکزی ترکیه و مشرف به شمال غربی عراق و شمال شرقی سوریه امروزی- به هم رسیدند. نتیجه نبرد حران برای رومیان فاجعه‌بار بود، چراکه ایرانیان با بهره جستن از شگردهای گوناگون جنگی خود موسوم به جنگ‌های «پارتیسانی» یا «پارتیزانی» (گونه‌ای از جنگ‌های نامتقارن یا ناهمتراز)، سپاه روم را به کل نابود کردند که در این جنگ کراسوس به دست سورن-آ کشته شد. «ژولیوس سزار» در سال‌های پایانی عمرش یک برنامه بلندپروازانه در سر داشت تا برای فتح ایران به شرق لشکرکشی کند. گفته شده ارتشی که او برای فتح ایران گرد آورده بود، بزرگ‌ترین سپاهی بود که جهان تا به آن روز به خود دیده بود. با این‌حال، قتل ژولیوس سزار به دست سناتورهای رومی به سرکردگی گاسیوس این برنامه را نیمه‌تمام گذاشت. سزار در روزی در سنا توسط اکثر سناتورها به قتل رسید که قرار بود از قصد خود برای لشکرکشی به ایران رونمایی کند. پلوتارک معتقد است ترور ژولیوس سزار به سفارش و برنامه سورن-آ و به صحنه‌گردانی گاسیوس (که در حران اسیر سورن-آ بوده و ناگهان آزاد شده است) انجام شده است. پلوتارک حتی معتقد است کشته شدن پومپیو نیز با برنامه‌ریزی‌های سورن-آ انجام شده است. بسیاری از صاحب‌نظران بر این باورند که رستم، پهلوان شاهنامه، همان رستم سورن پهلو یا سورن-آ (بزرگ قوم سورن)، سپهبد اشکانی است. می‌توان چنین برداشت کرد که به دلیل شهرت «رستم سورن-آ» در میان مردم، به او چنین افسانه‌هایی نسبت داده‌اند و رفته‌رفته به قهرمان ملی ایرانیان بدل شده است. سکایی بودن و یکی بودن محل فرمانروایی خاندان پهلوانان شاهنامه در سیستان (سکستان- سرزمین سکاها)- شهر سوخته- و خاندان سورن (خاندانی که رستم سورن-آ به آن تعلق داشت) نیز می‌تواند مهر تأییدی بر این گفته باشد: که رستم یلی بود در سیستان/ منم کردمش رستم داستان
ویژگی‌های پهلوانی و هوشمندی رزم‌آوری «رستم سورن-آ» در استیصال مستکبران رومی و جغرافیای درگیری او با رومیان در شامات و انطباق ویژگی‌های «رستم سورن-آ» بر دلاوری‌ها و ذکاوت نظامی «سردار سلیمانی» و نقطه عطف جغرافیای منازعات، به فرماندهی ایشان در شامات، یادآور قصه نصر و ظفر ایران باستان بر رومیان با تمرکز بر «سورن-آ» است.
به طور قطع مداقه هر چه بیشتر و از زوایای گوناگون یوم‌الله بدرقه چند ده میلیونی پیکر اربا اربای سیدالشهدای مقاومت، حاج‌قاسم سلیمانی می‌تواند درس‌های عمیقی برای ما داشته باشد و نیز با حکمت‌های عملی متعالی آشنا سازد؛ که یکی از این درس‌ها یا حکمت‌ها ذکر این نکته باشد که تجمیع هم‌راستا‌سازی ابرپیرنگ‌های مذهبی- اعتقادی و ملی- میهنی می‌تواند موجب ایجاد «انفجار اتمی سرمایه اجتماعی» ملت ایران برای رسیدن به اهداف متعالی ملی و نیز موجب ایجاد یک «یوم‌الله» شود.
*استاد دانشگاه