دکتر فرخ باور *
گفت‌وگو‌ها درباره پیادگان در کلانشهر تهران فعلا معنایی جز قلم شدن ساق پا و شکستن انگشتان پای دخترانی که صندل به پا می‌کنند، ندارد. پیاده و پیاده‌رو یعنی مظلوم‌ترین بخش اجتماعی و کالبدی کلانشهر، یعنی نتیجه رسواترین نماد ظلم شهر سرمایه‌داری و چپاول وقیحانه تازه به دوران رسیده‌ها، یعنی نماد قلدری اتومبیل‌هایی که به بستر خیابان قناعت نکرده و برای ورود به گاراژ‌ها، پیاده‌رو را تکه پاره می‌کنند، یعنی محل عبور موتوسیکلت‌ها و چیدن متاع و اشیای دکان‌ها.
اینهایی که می‌بینیم و هستند پیاده‌رو نیستند، کاریکاتوری تلخ و ضدانسانی از آن است که سیاست اقتصادی ضد انسانی کلانشهر تهران را فریاد می‌زند. باید از تهران دور شد و لحظه‌ای فراموشش کرد تا فکر باز شود و به یاد شهر و پیادگان آن افتاد که می‌روند و می‌آیند و گهگاه می‌ایستند و روی سکو می‌نشینند و اوقات فراغت را در گوشه و کنار زیر طاق و رواق و سوق و چهارسوق و گذر می‌گذرانند و گپ می‌زنند.
شهرهای اروپایی ده‌ها سال است که مرکز شهر را به رنگ آبی درآورده و ورود هرگونه اتومبیل را کاملا مسدود کرده‌اند تا جا برای پیادگان و راه رفتن بی‌دردسر و درد پا فراهم شود. پیاده‌رو به معنای باریکه‌ای که همیشه کنار خیابان کشیده شده و در خدمت دکان و مغازه‌هاست، نیست. پیاده‌رو مانند مویرگ‌های کالبد شهر است که به همه جا می‌رود و می‌برد و از همه جا می‌آید و می‌آورد. اگر بتوان پیاده‌رو را به مویرگ تشبیه کرد می‌توان
حال و هوای کالبدی که مویرگش بسته و پاره شده را هم درک کرد. مرحوم داریوش میرفندرسکی با یک گروه ممتاز و با حوصله و خوش سلیقه چند سال کوشید برای پیادگان، کنار رودبارهای تهران جایی خوش منظر به وجود آورد. طرحی تهیه کرد که از پل تجریش در کنار رودبار پایین می‌آمد، از لابه‌لای پارک‌های کوچک به جامانده رد می‌شد و گهگاه با یک پل پیاده و سبک، سری هم به آن طرف رودبار می‌زد و کنار نانوایی سحر مکث می‌کرد تا به بازار پشت سینما فرهنگ می‌رسید. به حریم رودخانه توجه می‌کرد و آنجا که ممکن بود دیوارهایی را که به حریم تجاوز کرده بودند در نقشه برمی‌داشت و به شهر و شهروند و پیادگان می‌سپرد اما آقایان شهرداری منطقه 3 چه گفتند؟ پشت چشم نازک کرده و گفتند: «شما می‌دانید اینجا زمین متری چند میلیون می‌ارزد». پاسخ ایشان لابد این بود که ما هم که محض رضای خدا چند سال روی این پروژه کار نکردیم. ما به درخواست و قرارداد خود شهرداری و بخش زیباسازی آن و با عشق و علاقه خود و همکاران برای بازگرداندن بخش بسیار کوچکی از شهر به آنچه که به رودبارهای تهران معنا می‌داد این کار را به انجام رساندیم. پروژه روی کاغذ ماند و ایشان هم از دنیا رفتند. ایشان موفق شدند بدنه چهارباغ اصفهان را از دکان‌ها و زائده‌ها پاک کنند تا از آنجا بتوان هشت بهشت و باغ‌های اطراف آن و کنار مسجد مادر شاه را نظاره کرد. روزگاری آب، هادی وسط حیاط این مسجد روان بود که حالا ایستاده و گندیده و روزگاری دورتادور میدان نقش جهان، هادی زیبایی در جریان بود و به جای بلوار که روزی سرحد شمال تهران بود، نهر آبی آرام روان بود با درختانی در حاشیه و جایی برای پیاده. اگر روزی شورای شهر تهران شهردار را برکنار کرد، اگر روزی به جای انباشتن تراکم بیشتر در بافت فرسوده تهران از آن کاست، تجمیع کرد یا روند مهاجرت معکوس روی گرفت و مردم را از این مصیبت نجات داد، آنگاه می‌توان از پیادگانی حرف زد که روی پیاده‌روهایی آهسته راه می‌روند که از میان نواری از درختان و چمن‌ها و گل‌ها و بته‌ها رد می‌شوند، که کیوسک نان و بستنی و روزنامه و اطلاعات محله و شهری دارد، جای بازی دارد، میدان‌های کوچک و کج و کوله غیرهندسی دارد، جوی آب دارد، حوض و حوضچه دارد و طاق و بستان و گودال باغچه و غیره که در یک بافت فراگیر از همین نوع نوار سبز طبیعی، شهر را طی می‌کند و به دور از خیابان‌های پر از ماشین‌های عجولی که با تمام زوری که می‌زنند سرعتی میانگین حدود 7 کیلومتر در ساعت دارند و آلودگی از هر نوع آن، کمی از این نوع تمدن دور شوند، زن‌ها بافتنی ببافند و از عروس‌شان خوب بگویند و بچه‌ها و نوه‌ها هم سرسره‌بازی و آب‌بازی کنند. به این شرط که زمین متری چند میلیون نیرزد. اما مگر می‌شود؟مگر می‌شود دوباره قنات‌ها را احیا کرد. قنات‌هایی که به فاضلاب تبدیل شده‌اند. قنات‌هایی که مزاحم مترو و زیرگذرها هستند. شهر سرمایه‌داری مخالف با تمام این فکرهای خوب است و به ریش گویندگانش می‌خندد. شهر سرمایه‌داری در سابق خیابان‌های بزرگ شهر را قاچ‌قاچ کرد و مانند عبدالرزاق، بازار تاریخی اصفهان را پاره کرد. امروز با بای پاس‌هایی به نام مترو، که آدم را به زیرزمین برده و به موش کور تبدیل می‌کند، از پاریسی‌هایی بپرسید که دیگر آن را تحمل نمی‌کنند و دوباره به اتوبوس روی آورده‌اند، حتی آب زاینده‌رود را هم قطع می‌کنند و پای پل الله‌وردی‌خان را هم می‌جوند و از زیر مکان‌های تاریخی می‌گذرند، شاید زیرخاکی چیزی یابند. آنها هر بار که به پارک‌های کناره و کرانه زاینده‌رود می‌نگرند و مساحت آن را به پول و ساختمان‌های زیبا و بلند تبدیل می‌کنند، یکجا زغمش سکته می‌کنند، آنجا جای پیادگان است. آن را هم از دست ندهیم.
* استاد دانشگاه و عضو انجمن مفاخر معماری ایران پیاده‌رو، مظلوم‌ترین بخش اجتماعی کلانشهرها
دکتر فرخ باور *
گفت‌وگو‌ها درباره پیادگان در کلانشهر تهران فعلا معنایی جز قلم شدن ساق پا و شکستن انگشتان پای دخترانی که صندل به پا می‌کنند، ندارد. پیاده و پیاده‌رو یعنی مظلوم‌ترین بخش اجتماعی و کالبدی کلانشهر، یعنی نتیجه رسواترین نماد ظلم شهر سرمایه‌داری و چپاول وقیحانه تازه به دوران رسیده‌ها، یعنی نماد قلدری اتومبیل‌هایی که به بستر خیابان قناعت نکرده و برای ورود به گاراژ‌ها، پیاده‌رو را تکه پاره می‌کنند، یعنی محل عبور موتوسیکلت‌ها و چیدن متاع و اشیای دکان‌ها.
اینهایی که می‌بینیم و هستند پیاده‌رو نیستند، کاریکاتوری تلخ و ضدانسانی از آن است که سیاست اقتصادی ضد انسانی کلانشهر تهران را فریاد می‌زند. باید از تهران دور شد و لحظه‌ای فراموشش کرد تا فکر باز شود و به یاد شهر و پیادگان آن افتاد که می‌روند و می‌آیند و گهگاه می‌ایستند و روی سکو می‌نشینند و اوقات فراغت را در گوشه و کنار زیر طاق و رواق و سوق و چهارسوق و گذر می‌گذرانند و گپ می‌زنند.
شهرهای اروپایی ده‌ها سال است که مرکز شهر را به رنگ آبی درآورده و ورود هرگونه اتومبیل را کاملا مسدود کرده‌اند تا جا برای پیادگان و راه رفتن بی‌دردسر و درد پا فراهم شود. پیاده‌رو به معنای باریکه‌ای که همیشه کنار خیابان کشیده شده و در خدمت دکان و مغازه‌هاست، نیست. پیاده‌رو مانند مویرگ‌های کالبد شهر است که به همه جا می‌رود و می‌برد و از همه جا می‌آید و می‌آورد. اگر بتوان پیاده‌رو را به مویرگ تشبیه کرد می‌توان
حال و هوای کالبدی که مویرگش بسته و پاره شده را هم درک کرد. مرحوم داریوش میرفندرسکی با یک گروه ممتاز و با حوصله و خوش سلیقه چند سال کوشید برای پیادگان، کنار رودبارهای تهران جایی خوش منظر به وجود آورد. طرحی تهیه کرد که از پل تجریش در کنار رودبار پایین می‌آمد، از لابه‌لای پارک‌های کوچک به جامانده رد می‌شد و گهگاه با یک پل پیاده و سبک، سری هم به آن طرف رودبار می‌زد و کنار نانوایی سحر مکث می‌کرد تا به بازار پشت سینما فرهنگ می‌رسید. به حریم رودخانه توجه می‌کرد و آنجا که ممکن بود دیوارهایی را که به حریم تجاوز کرده بودند در نقشه برمی‌داشت و به شهر و شهروند و پیادگان می‌سپرد اما آقایان شهرداری منطقه 3 چه گفتند؟ پشت چشم نازک کرده و گفتند: «شما می‌دانید اینجا زمین متری چند میلیون می‌ارزد». پاسخ ایشان لابد این بود که ما هم که محض رضای خدا چند سال روی این پروژه کار نکردیم. ما به درخواست و قرارداد خود شهرداری و بخش زیباسازی آن و با عشق و علاقه خود و همکاران برای بازگرداندن بخش بسیار کوچکی از شهر به آنچه که به رودبارهای تهران معنا می‌داد این کار را به انجام رساندیم. پروژه روی کاغذ ماند و ایشان هم از دنیا رفتند. ایشان موفق شدند بدنه چهارباغ اصفهان را از دکان‌ها و زائده‌ها پاک کنند تا از آنجا بتوان هشت بهشت و باغ‌های اطراف آن و کنار مسجد مادر شاه را نظاره کرد. روزگاری آب، هادی وسط حیاط این مسجد روان بود که حالا ایستاده و گندیده و روزگاری دورتادور میدان نقش جهان، هادی زیبایی در جریان بود و به جای بلوار که روزی سرحد شمال تهران بود، نهر آبی آرام روان بود با درختانی در حاشیه و جایی برای پیاده. اگر روزی شورای شهر تهران شهردار را برکنار کرد، اگر روزی به جای انباشتن تراکم بیشتر در بافت فرسوده تهران از آن کاست، تجمیع کرد یا روند مهاجرت معکوس روی گرفت و مردم را از این مصیبت نجات داد، آنگاه می‌توان از پیادگانی حرف زد که روی پیاده‌روهایی آهسته راه می‌روند که از میان نواری از درختان و چمن‌ها و گل‌ها و بته‌ها رد می‌شوند، که کیوسک نان و بستنی و روزنامه و اطلاعات محله و شهری دارد، جای بازی دارد، میدان‌های کوچک و کج و کوله غیرهندسی دارد، جوی آب دارد، حوض و حوضچه دارد و طاق و بستان و گودال باغچه و غیره که در یک بافت فراگیر از همین نوع نوار سبز طبیعی، شهر را طی می‌کند و به دور از خیابان‌های پر از ماشین‌های عجولی که با تمام زوری که می‌زنند سرعتی میانگین حدود 7 کیلومتر در ساعت دارند و آلودگی از هر نوع آن، کمی از این نوع تمدن دور شوند، زن‌ها بافتنی ببافند و از عروس‌شان خوب بگویند و بچه‌ها و نوه‌ها هم سرسره‌بازی و آب‌بازی کنند. به این شرط که زمین متری چند میلیون نیرزد. اما مگر می‌شود؟مگر می‌شود دوباره قنات‌ها را احیا کرد. قنات‌هایی که به فاضلاب تبدیل شده‌اند. قنات‌هایی که مزاحم مترو و زیرگذرها هستند. شهر سرمایه‌داری مخالف با تمام این فکرهای خوب است و به ریش گویندگانش می‌خندد. شهر سرمایه‌داری در سابق خیابان‌های بزرگ شهر را قاچ‌قاچ کرد و مانند عبدالرزاق، بازار تاریخی اصفهان را پاره کرد. امروز با بای پاس‌هایی به نام مترو، که آدم را به زیرزمین برده و به موش کور تبدیل می‌کند، از پاریسی‌هایی بپرسید که دیگر آن را تحمل نمی‌کنند و دوباره به اتوبوس روی آورده‌اند، حتی آب زاینده‌رود را هم قطع می‌کنند و پای پل الله‌وردی‌خان را هم می‌جوند و از زیر مکان‌های تاریخی می‌گذرند، شاید زیرخاکی چیزی یابند. آنها هر بار که به پارک‌های کناره و کرانه زاینده‌رود می‌نگرند و مساحت آن را به پول و ساختمان‌های زیبا و بلند تبدیل می‌کنند، یکجا زغمش سکته می‌کنند، آنجا جای پیادگان است. آن را هم از دست ندهیم.
* استاد دانشگاه و عضو انجمن مفاخر معماری ایران ارسال نظر
پربیننده