از اواخر دهه 70 شمسي بدين‌سو، فضاي سياسي در ميهن ما در جهت تثبيت يك الگوي دوقطبي ميل كرده است. در يك سو قطب موسوم به اصلاحطلب را داريم كه خود شامل طيف گسترده‌اي از نيروهاي سياسي است؛ طيفي كه يك سر آن را در نيروهاي مخالف نظام در خارج از كشور مي‌توان يافت و سر ديگر آن را در برخي نيروها كه در دهه 60 شمسي با عنوان خط امام يا چپ و بعضاً
خط3 و ميانه‌رو شناخته مي‌شدند. محافلي همچون نهضت آزادي، بقاياي مجاهدين خلق يا به طور کل نيروهايي كه خود را با عنوان ملي – مذهبي شناسانده‌اند نيز مي‌توانند به عنوان جرياناتي (ولو تبعي) از همين طيف به حساب آيند. در قطب مقابل نيز با اصولگرايان مواجهيم كه خود را پايدار بر اصول انقلاب و نظام معرفي مي‌كنند و بر آنند كه آن دسته از اصلاح‌طلبان كه سابقه‌اي در انقلاب و نظام داشته و اكنون نواي جديدي را ساز كرده‌اند، تجديدنظرطلبند و خارج از حيطه نيروهاي انقلاب يا حداقل مرتبط با مطرودين انقلاب هستند. اين قطب نيز در بطن خود طيف متنوعي را شامل است. بدنه اصلي اين طيف بقاياي جرياني است كه در دهه 60 از جانب چپ‌ها، راستگرا ارزيابي مي‌شد. بگذريم از آنكه در سال‌هاي اخير اين جريان برخي مخالفان اصلاح‌طلبان را كه سابقه‌اي در جريان چپ داشته‌اند يا در دهه 60 جهت‌گيري جناحي مشخصي نداشته‌اند را نيز همراه خود داشته است. در يكي، دو سال اخير 5 يا 6 گروه در ضمن اين طيف (يعني طيف اصولگرا) هويت مستقلي را نسبت به ديگر گروه‌هاي هم‌طيف خود آشكار ساخته‌اند: جبهه پيروان خط امام و رهبري كه بدنه اصلي جريان مقابل چپ در دهه 60 است؛ جمعيت ايثارگران كه توسعه‌يافته يكي از جناح‌ها در سازمان مجاهدين انقلاب در سال‌هاي اوليه بعد از انقلاب است؛ مجموعه نيروهايي كه خود را با عنوان اصولگرايان مستقل معرفي كرده‌اند؛ ياران و اطرافيان نزديك آقاي رئيس‌جمهور و بالاخره نيروهايي كه گرداگرد فرمانده اسبق سپاه پاسداران يا شهردار فعلي تهران جمع شده‌اند (براي گروه‌هاي شبه‌امنيتي ملحق به اين طيف، از آنجا كه هويت كاملاً شفافي ندارند، بايد حساب جداگانه‌اي باز كرد). خاستگاه جريان‌ها در طيف اصلاحطلب بشدت متفاوت است تا آنجا كه گاه دشمنان سابق را اكنون در چارچوب يك طيف عملاً همراه و هم‌موضع مي‌يابيم. اما در طيف اصولگرا اين تفاوت يا تعارض خاستگاه را شاهد نيستيم. گستره «تنوع مؤثر» در طيف اصولگرا نيز بيش از طيف اصلاحطلب است؛ فهرست عناوين گروه‌هاي تشكيل‌دهنده اين طيف گرچه فهرست بلندبالايي است، اما عملاً از اكثريت آنها رمقي باقي نمانده است از اين‌رو اين طيف، عملاً در حال حاضر به يك طيف دوشاخه‌اي تبديل شده است؛ شاخه‌اي كه در انتخابات اخير رياست‌جمهوري خود را اصلاح‌طلبان پيشرو مي‌خواندند و متشكل از جبهه مشاركت، مجاهدين انقلاب و برخي روشنفكران تجددگرايي است كه سابقه مذهبي دارند و شاخه‌اي ديگر كه زير بيرق رئيس مجلس ششم فعاليت مي‌كنند. شايد ارائه تصويري چنين دوگانه از واقعيت خارجي (يعني تقسيم‌بندي تمام نيروهاي مطرح سياسي به اصولگرا و اصلاحطلب)، درنظر برخي به عنوان ناديده گرفتن تفاوت ميان نيروهايي جلوه كند كه در چارچوب يك طيف قرار داده شده‌اند اما اين اشكال موجه نيست چرا كه لحاظ نكردن تفاوت ميان نيروهاي مزبور و قرار دادن آنها در درون يك طيف به جهت آن نيست كه اين تفاوت را موجود نمي‌يابيم بلكه از آن رو است كه تفاوت ميان جريان‌هاي مختلف اصولگرا و همچنين تفاوت ميان جريان‌هاي مختلف اصلاحطلب، «مؤثر» نيست. درست است كه تفاوت را نبايد يكسره ناديده گرفت اما جدي گرفتن و اتكا به آن در مقام طرح خط‌مشي براي نسل جديد انقلاب بي‌هيچ ترديدي آسيب‌زا خواهد بود. اين مدعا آنگاه وضوح بيشتري خواهد يافت كه به ويژگي‌هاي مشترك هر 2طيف و خصلت منازعه ميان ايشان و همچنين سطح توانمندي طيفي توجه كنيم كه بالنسبه مطلوب ارزيابي مي‌شود. نخستين وجه مشترك هر 2طيف را مي‌توان در نگاه خاص آنها به سياست جست. به موجب این نگاه، سياست‌ورزي نزد سياستمداران متعارف ما به بازی یا جنگ قدرت تقليل يافته است. از همین رو است که در حال حاضر مهم‌ترين فعاليت سياسي جناح‌ها و احزاب موجود، دورخيز كردن از يك انتخابات براي انتخابات بعدي است. كافي است به كميت و كيفيت «آموزش‌هاي اعتقادي و سياسي» نسبت به حجم كل فعاليت احزاب و جناح‌هاي مزبور نظر كنيم تا دريابيم كه تا چه ميزان آنها سياست‌ورزي را كوششي در جهت تربيت و تزكيه فرد و تكامل آدمي مي‌انگارند و تاچه ميزان سياست درنظر ايشان تلاش براي افزودن بر گستره و عمق قدرت خود يا حفظ قدرت موجود است (ولو آنكه اين افزودن و حفظ (قدرت) در مواضعي به عدول از اصول انجامد).
دومين وجه مشترك اين 2، فقر نظري و راهبردي است. اصلاح‌طلبان نمونه بارز اين آسيب‌مندي‌اند. آنها عملاً با شعارها و انديشه‌هايي پيوند يافته‌اند كه محصول انديشه‌ورزي خودشان نيست. نه در معارف قديم عمق يافته‌اند و نه جديد را به خوبي جذب كرده‌اند. سرمایه آنها جز يك سلسله شعارهاي سطحي و تكراري بيش نيست. البته سابقه برخي اصلاح‌طلبان عاقبت ديگري را مي‌توانست
درپي داشته باشد اما آنها خود اين استعداد را نابود كرده‌اند.
اصولگرايان در اين ميان از وضعيت نظري (و نه راهبردي) مناسب‌تري برخوردارند و بعضاً خود را متكي به آرای عالماني جلوه مي‌دهند كه حداقل در معارف قديم (و حتی بعضا در معارف جدید) سرآمد و غيرقابل چشم‌پوشي‌اند. با اين حال اصولگرايان نيز موقعي مي‌توانند در مواجهه با دنياي جديد رابطه خود را با معارف گذشته حفظ كنند كه آن را مورد بازخواني انتقادي و غیرمنفعلانه قرار دهند. اما تاكنون اين ارتباط نه‌تنها انتقادي و غیرمنفعلانه نبوده بلكه متأسفانه در عمل بارها و بارها نقض شده تا بدانجاکه رفتارهاي اين طيف در چهره عمومي خود بيش از آنكه تابع اصول و ضوابط باشد تابع سياست‌هاي روزمره بوده است. به عنوان مثال پس از جنگ، بدنه اصلي اين طيف به آساني شعار اسلام رساله‌اي و فقاهتي را كنار گذاشت و بر نسخه‌هاي تجويزي بانك جهاني و صندوق بين‌المللي پول راه گشود و اكنون نيز منفعلانه تحت تأثير همان آموزه‌ها و مفاهيم‌اند (آنچنان که سند چشم‌انداز تفاوت اصولي با مجموعه سياست‌هاي موسوم به تعديل ساختاري ندارد). در موارد ديگر نيز اين طيف به‌رغم ادعاي اصول‌خواهي از حيث رعايت موازين اخلاقي و شرعي در فعاليت سياسي، كارنامه مطلوبي نداشته است. همساني‌هاي قابل توجه 2 طيف اصلاحطلب و اصولگرا در عرصه نظر و شعار از ديگر مواردي است كه اين 2طيف را براي «سامان بخشيدن به آينده نظام» و «تداوم نهضت» ناكارآمد مي‌سازد. گفتار اقتصادي اين 2طيف از بارزترين نمونه‌هاي اين همساني است. سومين ويژگي اين 2طيف را از حيث پيوندي بايد ديد كه هر يك وضعيتي آسيب‌مند در سال‌هاي بعد از جنگ دارند.
اين 2طيف آنجا هم كه اختلاف‌هايي دارند يكي تقويت‌كننده ديگري است. نمونه اين مدعا را در ربط وثيقي مي‌توان جست كه ميان قبل از دوم خرداد و بعد از دوم خرداد موجود است. كمتر فرد منصف و فهيمي است كه در مفاسد بعد از دوم خرداد و ناراستي حركت موسوم به اصلاحات در ميهن ما ترديدي داشته باشد. با اين حال نكته شايان توجه اين معناست كه مفاسد مزبور در خلأ پديد نيامدند. سيستم امنيتي و قضايي، نظام اقتصادي، نظام سياسي و نحوه مديريت كشور پيش از دوم خرداد به گونه‌اي سامان يافته بود كه گرچه بر حسب ظاهر تكوين حادثه دوم خرداد و برآمدن نيروهاي سكولار و شبه‌سكولار را مطلوب نمي‌انگاشت، اما عملاً و ناخواسته با انديشه و عمل خود به برآمدن نيروهاي مزبور مدد رساند. اصولگرايان و اصلاح‌طلبان از حيث عمل و الگوهاي رفتاري و بویژه سبك و سياق حكومتداري نيز مشابهت‌هاي زيادي با يكديگر دارند. كافي است به توجيهاتي توجه كنيد كه اصولگرايان در عدول از اصول یا در عزل و نصب‌ها و تصميمات حكومتي و بركشيدن ناشايستگان يا تصميمسازيهاي فرهنگي ارائه مي‌كنند، اگر از راديكال‌هاي اصلاحطلب بگذريم كه براحتي لاقيدي فرهنگي را با آزادي و نسبيت و... توجيه مي‌كنند، اصولگرايان همان توجيهات عملگرايانه و انديشه‌نشده‌اي را براي وضعيت نابسامان رسانه‌ها و مراكز فرهنگي تحت مديریت خود و دوستانشان دارند كه اصلاح‌طلبان ميانه‌رو داشته‌اند و دارند.
غلبه يافتن مسائل فردي و گروهي بر مسائل بنيادي انقلاب و كشور، چهارمين ويژگي مشترك 2 طيف است، بدین صورت که فجایع محتمل‌الوقوع پیش رو از بلایای طبیعی گرفته تا آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی لااقل از صدر اولویت‌های 2 طیف موجود حذف شده است. به عنوان آخرين مورد بايد به اين نکته اشاره داشت كه منازعه 2 طيف اصلاحطلب و اصولگرا به «بازي محدود ميان نخبگان» تبديل شده است. هيچ‌يك از 2 طيف سياسي موجود رابطه نهادينه و پايداري با لايه‌هاي اجتماعي حامی خود ندارند. حتي نيروهاي پایيني آنها نيز از مشاركت چنداني در جهت‌گيري طيف و جناح متبوع خود برخوردار نیستند و تصميمات كليدي آنها غالباً پشت درهاي بسته و در ميان جمع محدودي از سياستمداران گرفته مي‌شود. البته مانند ساير ويژگي‌ها، از حيث اين ويژگي نيز هر 2طيف به يك ميزان آسيب‌مند نيستند. آسيب‌مندي اصلاح‌طلبان (چه در انتخاباتي خاص پيروز شوند و چه نشوند) بسي بيشتر از آسيب‌مندي اصولگرايان است. شكل‌گيري لحظه‌اي و نقطه‌اي امواج مردمي به نفع اصلاح‌طلبان در انتخاباتي همچون دوم‌خرداد و غير آن را نبايد ارتباط پايدار، نهادينه و دوطرفه توده اجتماعي با اين طيف به حساب آورد. اصولگرايان از اين حيث از وضعيت بهتري برخوردارند. آنها از ارتباط پايدارتري با لايه اجتماعي طرفدار خود برخوردارند؛ اگرچه اين ارتباط چندان دوطرفه نيست. گرچه ممكن است پايگاه اجتماعي اصولگرايان به لحاظ كمي از امواجي كه هر ازچندي به نفع اصلاح‌طلبان بسيج مي‌شود كمتر باشد اما به لحاظ كيفي از مرتبه بالاتري برخوردار است چرا كه حاميان اصولگرايان بسيار بيش از لايه‌هاي حامي اصلاح‌طلبان حاضر به پرداخت هزينه براي اعتقادات خويش‌اند. منتها نقطه ضعف اصولگرايان را در دوطرفه نبودن ارتباط ايشان با لايه اجتماعي مزبور بايد جست. مهم‌تر از آن اينكه، اين لايه بيش از آنكه پايگاه اجتماعي اصولگرايان باشد در اصل كانوني‌ترين مواضع پايگاه اجتماعي اسلام و انقلاب است. به سخن ديگر اگر لايه مزبور جذب اصولگرايان شده نه به جهت ريز مواضع و عملكردهاي اين طيف است بلكه از آن رو است كه آنها را به هر تقدير نماينده اسلام و انقلاب تصور كرده‌اند.
تا اينجاي اين نگاشته به ويژگي‌هايي پرداختيم كه هر 2 طيف اصولگرا و اصلاحطلب مشتركاً از آنها برخوردارند. اين نكته هم تذكر داده شد كه از اين حيث هر 2طيف به يك ميزان از آسيب‌هاي مزبور برخوردار نيستند. اما مهم‌تر از ويژگي‌هاي مشترك، ويژگي‌هاي منازعه‌اي است كه در حال حاضر ميان آن 2 در جريان است و از اين ويژگي‌ها نيز مهم‌تر، توانایي‌ها و ويژگي‌هايي است كه بايد در جريان بالنسبه مطلوب (از اين 2طيف) موجود باشد، اما نيست.
از بيان ويژگي‌هاي سابق‌الذكر بايد اين نكته معلوم شده باشد كه منازعه موجود ميان اين 2طيف از چه خصوصياتي برخوردار است: نخست آنكه در درون هر يك از اين 2 طيف (يعني بين گروه‌هاي مختلف اصلاحطلب و بين گروه‌هاي مختلف اصولگرا) اختلاف‌ها بيش از آنكه دائرمدار اعتقاداتي شفاف و مشخص باشد، اختلاف گروه‌هاي «هم سود»ي است كه عمدتاً حول سود مشترك سياسي گردهم آمده‌اند. در بين 2 طيف نيز همانطور كه آورديم گرچه طيف اصولگرا از پيوند بيشتري با اعتقادات ديني برخوردار است اما در عملكرد اين طيف نيز كار اعتقادي «فرع سياستمداري» است.
بگذريم از اصلاح‌طلبان كه از اين «فرعيت» هم گذر كرده و نمودهايي را در ضمن فعاليت‌هاي خود آشكار مي‌كنند كه آشكارا ضداعتقادي است.
از جانب ديگر منازعه موجود در «سطح» جريان دارد. يعني بسياري از مسائل بنيادي مربوط به زندگي مادي و معنوي مردم و دلواپسي‌هاي مربوط به اين 2 در دعواي هر 2 طيف غايب است. تا وقتي به اين «سطح از منازعه» قناعت كرده باشيم قدرت دست به دست مي‌شود بي‌آنكه درجهت حل مشكلات بنيادين زندگي مردم گامي برداشته شده باشد. در اين صورت قابل‌انتظار است كه احساسات صادقانه بسياري، قرباني نفع شخصي و گروهي یا عدم توجه اين و آن شود.
آورديم كه از خصوصيات مشترك 2 طيف و ويژگي‌هاي منازعه موجود مهم‌تر، توجه به سطح توانایي‌هاي طيفي است كه بالنسبه آن‌را مثبت مي‌انگاريم. منتها قبل از توضيح اين نكته نيازمند پاسخ به اين سؤال هستم كه «به رغم رد هر 2 طيف، آيا در مقام مقايسه (و بالنسبه) نيز ترجيحي ميان آن 2 قائل نيستيم؟» بیان مشابهت‌هاي هر 2طيف و طرح اين مدعا كه «هيچ يك از 2 طيف مزبور نمي‌توانند در برنامه تداوم و تكامل انقلاب نقش محوري ايفا كنند» بدين معنا نيست كه تفاوت‌هاي ميان اين 2 را منكر باشيم. قطعاً نسبت گروه‌های داخلی اين 2 طيف با اسلام و انقلاب به يك ميزان نيست. همچنين پيش از اين آورديم كه هر 2 طيف به يك ميزان از آسيب‌هاي پيش‌گفته بهره‌مند نيستند. با عنايت به آنچه از شكل و محتواي عرصه سياسي در كشورمان آورده شد بي‌ترديد برخی از گروه‌ها یا افراد متشکله 2 طیف (باعنایت به معيارهاي ديني، ملي و انقلابی) نسبت به برخی ديگر، «مرجح»اند. منتها اين ترجيح نبايد بدانجا بينجامد كه نسبت به صلاحيت‌هاي افراد یا گروه‌های ترجیح داده شده و نيز توانمندي فكري و عملی ایشان از در اغراق درآییم. البته اين امكان را رد نمي‌كنيم كه ممكن است تك‌چهره‌هايي از هر دو طيف در شكل‌گيري جريان‌هاي آتي نقش ايفا كنند اما به هر تقدير اين مطلب فعلاً يك «امكان» است و بحث مستقل درباره آن را باید به مجالی دیگر واگذار کرد. از ديگرسو آنچه در فرازهاي سابق اين نگاشته آمد، ناظر بر هويت جمعي هر 2 طيف و اجزاي متشكله آن بود و نبايد آن را لزوماً به خصوصيات فردي نیروهای اصولگرا و اصلاحطلب تسري داد.
به هر تقدیر نسل جديد با عنايت به آنچه از شكل و محتواي عرصه سياسي در كشورمان آورده شد بايد به شكل‌گيري جريان يا جريان‌هاي جديد بينديشد. منتها بايد توجه داشت كه فرآيند شكل‌گيري جريان‌هاي اصيل، ريشه‌دار و تداوم‌دار اجتماعي با شيوه‌هاي فرمايشي و طرح‌ريزي در دستگاه‌هاي دولتي سامان نمي‌پذيرد. همچنين شكل‌گيري جريان‌ها (و نه فعاليت‌هاي پراكنده فردي و محفلي) و حضور آنها در نظام را به احتمال قوي نمي‌توان در كوتاه مدت انتظار داشت. با اين حال در كوتاه‌مدت نمي‌توان امور كشور را با اين بهانه كه جريان مطلوب هنوز در حال تكوين است، معطل گذارد. در كوتاه مدت، نظام، ناگزير از اداره شدن با نيروهاي موجود است لذا بايد انديشيد كه چگونه بهترين تركيب را از موجودين، تا آن زمان كه جريان‌هاي مطلوبي در عرصه «نهضت» پديد آيد و با كسب صلاحيت در سطح «نظام» بازتاب يابد می‌توان براي اداره نظام تدارك ديد.
وضعيت مطلوب در بلندمدت و شايد هم ميان مدت، شكل‌گيري جريان‌هايي در عرصه نهضت با ويژگي‌هاي پيش‌گفته و سپس انعكاس هويت آنها در درون نظام است. اما در كوتاه‌مدت از آنجا كه جريان‌هاي موجود را داراي فاصله‌اي معني‌دار با ايده‌‌آل‌ها مي‌يابيم وضعيت مطلوب را بايد در ساختاري متكثر در درون نظام و جلوگيري از يكدست شدن حاكميت ديد. اين قضاوت نه از آن رو است كه تكثر را في‌حد ذاته پسنديده مي‌دانيم بلكه در شرايط موجود تكثر مناسب‌ترين عامل بازدارندگي ميان‌گروه‌هاي درون نظام است. ما برخلاف برخي متجددمآبان به تكثر، في حد ذاته، به مثابه يك ارزش نمي‌نگريم بلكه از آن‌رو آن را ضروري مي‌دانيم كه در دوران فترت و خلأیي همچون اكنون، تكثر يكي از عوامل نيرومند براي مهار جناح‌ها و احزاب رقيب و جلوگيري از فساد يكدست شدن قدرت است. منتها نكته مهم اينجاست كه اين تكثر بايد تكثري «كارآمد»، «سازنده» و «در جهت تقويت جريان حق» باشد. اگر اينچنين خصوصياتي را براي تكثر پذيرا باشيم، مي‌توانيم مشخص كنيم كه دامنه آن بايد كدام جريان‌ها را دربرگيرد.
اگر اين مبنا را پذيرا باشيم اين تكثر نمي‌تواند تا وقتي که دوشاخه سابق‌الذكر طيف اصلاحطلب خصوصيات فعلي خود را حفظ كرده باشند شامل دوشاخه مزبور شود لذا در صورت حضور اين طيف در نظام و قدرت گرفتن آن در نظام، تكثري سازنده و كارآمد را پيشرو نخواهيم داشت. تكثر مطلوب در نظام، از يك‌سو مبتني بر عدم غلبه مطلق يك جريان اصولگرا بر ديگر جريان‌هاي اصولگرا و از ديگر سو حضور چهره‌هايي از طيف اصلاحطلب در اركان نظام است كه از استقلال بيشتري نسبت به طيف خود برخوردارند و تنها به عنوان يك فرد نقش ايفا خواهند كرد. در اين بين، افزوده شدن بر ميزان تأثيرگذاري چهره‌هاي مستقل، مراجع تقليد و نيروهاي غيرحكومتي طرفدار انقلاب بر تصميمسازيهاي نظام نيز در جلوگيري از مفاسد «حاكميت يكدست» موثر خواهد بود.
با اين حال، همانطور كه آورديم يك چنين آرايشي حتي اگر به نحو تمام‌عيار تحقق يابد، تنها در كوتاه‌مدت سودمند خواهد بود. حل مشكلات بنيادين كشور و انقلاب تنها در گرو نقش‌آفريني نسل جديد و صورت بستن جريان‌هاي مستقل از هر دو طيف، در عرصه «نهضت» و سپس انعكاس تحولات اين عرصه، در عرصه «نظام» است.
اين تحول آنگاه ثمره مباركي خواهد داشت كه:
1- تجربه انقلاب اسلامي به رهبري امام و نقش‌آفريني استاد مطهري در تاريخ معاصر ميهنمان را تداوم دهد و در عين حال آن را تكامل بخشد.
2- نقد قبل از دوم خرداد و بعد از آن را (با رعايت همه ملاحظات ترجيحي و ...) به نحو توأمان پيگيري كند.
3- از تجربه گذشته درس گيرد و ابتدائاً به هويت اعتقادي و تحكيم و تغليظ آن بينديشد و سپس هويت سياسي را مدنظر قرار دهد.
4- به تربيت نيروهاي كيفي (چه از حيث اخلاقي و چه از حيث نظري) اهميت بيشتري قائل شود.
5- به نهادسازي در عرصه اجتماعي بپردازد.
و بالاخره 6- خود را از القائات احزاب، سياستمداران و بازيگران نيمه پنهان سياست ايمن دارد و در عين حساسيت نسبت به مسائل روز، اسير هيجان‌ها و جنجال‌هاي كاذب نشود.
نسل جديد و مسأله جناح‌ها
از اواخر دهه 70 شمسي بدين‌سو، فضاي سياسي در ميهن ما در جهت تثبيت يك الگوي دوقطبي ميل كرده است. در يك سو قطب موسوم به اصلاحطلب را داريم كه خود شامل طيف گسترده‌اي از نيروهاي سياسي است؛ طيفي كه يك سر آن را در نيروهاي مخالف نظام در خارج از كشور مي‌توان يافت و سر ديگر آن را در برخي نيروها كه در دهه 60 شمسي با عنوان خط امام يا چپ و بعضاً
خط3 و ميانه‌رو شناخته مي‌شدند. محافلي همچون نهضت آزادي، بقاياي مجاهدين خلق يا به طور کل نيروهايي كه خود را با عنوان ملي – مذهبي شناسانده‌اند نيز مي‌توانند به عنوان جرياناتي (ولو تبعي) از همين طيف به حساب آيند. در قطب مقابل نيز با اصولگرايان مواجهيم كه خود را پايدار بر اصول انقلاب و نظام معرفي مي‌كنند و بر آنند كه آن دسته از اصلاح‌طلبان كه سابقه‌اي در انقلاب و نظام داشته و اكنون نواي جديدي را ساز كرده‌اند، تجديدنظرطلبند و خارج از حيطه نيروهاي انقلاب يا حداقل مرتبط با مطرودين انقلاب هستند. اين قطب نيز در بطن خود طيف متنوعي را شامل است. بدنه اصلي اين طيف بقاياي جرياني است كه در دهه 60 از جانب چپ‌ها، راستگرا ارزيابي مي‌شد. بگذريم از آنكه در سال‌هاي اخير اين جريان برخي مخالفان اصلاح‌طلبان را كه سابقه‌اي در جريان چپ داشته‌اند يا در دهه 60 جهت‌گيري جناحي مشخصي نداشته‌اند را نيز همراه خود داشته است. در يكي، دو سال اخير 5 يا 6 گروه در ضمن اين طيف (يعني طيف اصولگرا) هويت مستقلي را نسبت به ديگر گروه‌هاي هم‌طيف خود آشكار ساخته‌اند: جبهه پيروان خط امام و رهبري كه بدنه اصلي جريان مقابل چپ در دهه 60 است؛ جمعيت ايثارگران كه توسعه‌يافته يكي از جناح‌ها در سازمان مجاهدين انقلاب در سال‌هاي اوليه بعد از انقلاب است؛ مجموعه نيروهايي كه خود را با عنوان اصولگرايان مستقل معرفي كرده‌اند؛ ياران و اطرافيان نزديك آقاي رئيس‌جمهور و بالاخره نيروهايي كه گرداگرد فرمانده اسبق سپاه پاسداران يا شهردار فعلي تهران جمع شده‌اند (براي گروه‌هاي شبه‌امنيتي ملحق به اين طيف، از آنجا كه هويت كاملاً شفافي ندارند، بايد حساب جداگانه‌اي باز كرد). خاستگاه جريان‌ها در طيف اصلاحطلب بشدت متفاوت است تا آنجا كه گاه دشمنان سابق را اكنون در چارچوب يك طيف عملاً همراه و هم‌موضع مي‌يابيم. اما در طيف اصولگرا اين تفاوت يا تعارض خاستگاه را شاهد نيستيم. گستره «تنوع مؤثر» در طيف اصولگرا نيز بيش از طيف اصلاحطلب است؛ فهرست عناوين گروه‌هاي تشكيل‌دهنده اين طيف گرچه فهرست بلندبالايي است، اما عملاً از اكثريت آنها رمقي باقي نمانده است از اين‌رو اين طيف، عملاً در حال حاضر به يك طيف دوشاخه‌اي تبديل شده است؛ شاخه‌اي كه در انتخابات اخير رياست‌جمهوري خود را اصلاح‌طلبان پيشرو مي‌خواندند و متشكل از جبهه مشاركت، مجاهدين انقلاب و برخي روشنفكران تجددگرايي است كه سابقه مذهبي دارند و شاخه‌اي ديگر كه زير بيرق رئيس مجلس ششم فعاليت مي‌كنند. شايد ارائه تصويري چنين دوگانه از واقعيت خارجي (يعني تقسيم‌بندي تمام نيروهاي مطرح سياسي به اصولگرا و اصلاحطلب)، درنظر برخي به عنوان ناديده گرفتن تفاوت ميان نيروهايي جلوه كند كه در چارچوب يك طيف قرار داده شده‌اند اما اين اشكال موجه نيست چرا كه لحاظ نكردن تفاوت ميان نيروهاي مزبور و قرار دادن آنها در درون يك طيف به جهت آن نيست كه اين تفاوت را موجود نمي‌يابيم بلكه از آن رو است كه تفاوت ميان جريان‌هاي مختلف اصولگرا و همچنين تفاوت ميان جريان‌هاي مختلف اصلاحطلب، «مؤثر» نيست. درست است كه تفاوت را نبايد يكسره ناديده گرفت اما جدي گرفتن و اتكا به آن در مقام طرح خط‌مشي براي نسل جديد انقلاب بي‌هيچ ترديدي آسيب‌زا خواهد بود. اين مدعا آنگاه وضوح بيشتري خواهد يافت كه به ويژگي‌هاي مشترك هر 2طيف و خصلت منازعه ميان ايشان و همچنين سطح توانمندي طيفي توجه كنيم كه بالنسبه مطلوب ارزيابي مي‌شود. نخستين وجه مشترك هر 2طيف را مي‌توان در نگاه خاص آنها به سياست جست. به موجب این نگاه، سياست‌ورزي نزد سياستمداران متعارف ما به بازی یا جنگ قدرت تقليل يافته است. از همین رو است که در حال حاضر مهم‌ترين فعاليت سياسي جناح‌ها و احزاب موجود، دورخيز كردن از يك انتخابات براي انتخابات بعدي است. كافي است به كميت و كيفيت «آموزش‌هاي اعتقادي و سياسي» نسبت به حجم كل فعاليت احزاب و جناح‌هاي مزبور نظر كنيم تا دريابيم كه تا چه ميزان آنها سياست‌ورزي را كوششي در جهت تربيت و تزكيه فرد و تكامل آدمي مي‌انگارند و تاچه ميزان سياست درنظر ايشان تلاش براي افزودن بر گستره و عمق قدرت خود يا حفظ قدرت موجود است (ولو آنكه اين افزودن و حفظ (قدرت) در مواضعي به عدول از اصول انجامد).
دومين وجه مشترك اين 2، فقر نظري و راهبردي است. اصلاح‌طلبان نمونه بارز اين آسيب‌مندي‌اند. آنها عملاً با شعارها و انديشه‌هايي پيوند يافته‌اند كه محصول انديشه‌ورزي خودشان نيست. نه در معارف قديم عمق يافته‌اند و نه جديد را به خوبي جذب كرده‌اند. سرمایه آنها جز يك سلسله شعارهاي سطحي و تكراري بيش نيست. البته سابقه برخي اصلاح‌طلبان عاقبت ديگري را مي‌توانست
درپي داشته باشد اما آنها خود اين استعداد را نابود كرده‌اند.
اصولگرايان در اين ميان از وضعيت نظري (و نه راهبردي) مناسب‌تري برخوردارند و بعضاً خود را متكي به آرای عالماني جلوه مي‌دهند كه حداقل در معارف قديم (و حتی بعضا در معارف جدید) سرآمد و غيرقابل چشم‌پوشي‌اند. با اين حال اصولگرايان نيز موقعي مي‌توانند در مواجهه با دنياي جديد رابطه خود را با معارف گذشته حفظ كنند كه آن را مورد بازخواني انتقادي و غیرمنفعلانه قرار دهند. اما تاكنون اين ارتباط نه‌تنها انتقادي و غیرمنفعلانه نبوده بلكه متأسفانه در عمل بارها و بارها نقض شده تا بدانجاکه رفتارهاي اين طيف در چهره عمومي خود بيش از آنكه تابع اصول و ضوابط باشد تابع سياست‌هاي روزمره بوده است. به عنوان مثال پس از جنگ، بدنه اصلي اين طيف به آساني شعار اسلام رساله‌اي و فقاهتي را كنار گذاشت و بر نسخه‌هاي تجويزي بانك جهاني و صندوق بين‌المللي پول راه گشود و اكنون نيز منفعلانه تحت تأثير همان آموزه‌ها و مفاهيم‌اند (آنچنان که سند چشم‌انداز تفاوت اصولي با مجموعه سياست‌هاي موسوم به تعديل ساختاري ندارد). در موارد ديگر نيز اين طيف به‌رغم ادعاي اصول‌خواهي از حيث رعايت موازين اخلاقي و شرعي در فعاليت سياسي، كارنامه مطلوبي نداشته است. همساني‌هاي قابل توجه 2 طيف اصلاحطلب و اصولگرا در عرصه نظر و شعار از ديگر مواردي است كه اين 2طيف را براي «سامان بخشيدن به آينده نظام» و «تداوم نهضت» ناكارآمد مي‌سازد. گفتار اقتصادي اين 2طيف از بارزترين نمونه‌هاي اين همساني است. سومين ويژگي اين 2طيف را از حيث پيوندي بايد ديد كه هر يك وضعيتي آسيب‌مند در سال‌هاي بعد از جنگ دارند.
اين 2طيف آنجا هم كه اختلاف‌هايي دارند يكي تقويت‌كننده ديگري است. نمونه اين مدعا را در ربط وثيقي مي‌توان جست كه ميان قبل از دوم خرداد و بعد از دوم خرداد موجود است. كمتر فرد منصف و فهيمي است كه در مفاسد بعد از دوم خرداد و ناراستي حركت موسوم به اصلاحات در ميهن ما ترديدي داشته باشد. با اين حال نكته شايان توجه اين معناست كه مفاسد مزبور در خلأ پديد نيامدند. سيستم امنيتي و قضايي، نظام اقتصادي، نظام سياسي و نحوه مديريت كشور پيش از دوم خرداد به گونه‌اي سامان يافته بود كه گرچه بر حسب ظاهر تكوين حادثه دوم خرداد و برآمدن نيروهاي سكولار و شبه‌سكولار را مطلوب نمي‌انگاشت، اما عملاً و ناخواسته با انديشه و عمل خود به برآمدن نيروهاي مزبور مدد رساند. اصولگرايان و اصلاح‌طلبان از حيث عمل و الگوهاي رفتاري و بویژه سبك و سياق حكومتداري نيز مشابهت‌هاي زيادي با يكديگر دارند. كافي است به توجيهاتي توجه كنيد كه اصولگرايان در عدول از اصول یا در عزل و نصب‌ها و تصميمات حكومتي و بركشيدن ناشايستگان يا تصميمسازيهاي فرهنگي ارائه مي‌كنند، اگر از راديكال‌هاي اصلاحطلب بگذريم كه براحتي لاقيدي فرهنگي را با آزادي و نسبيت و... توجيه مي‌كنند، اصولگرايان همان توجيهات عملگرايانه و انديشه‌نشده‌اي را براي وضعيت نابسامان رسانه‌ها و مراكز فرهنگي تحت مديریت خود و دوستانشان دارند كه اصلاح‌طلبان ميانه‌رو داشته‌اند و دارند.
غلبه يافتن مسائل فردي و گروهي بر مسائل بنيادي انقلاب و كشور، چهارمين ويژگي مشترك 2 طيف است، بدین صورت که فجایع محتمل‌الوقوع پیش رو از بلایای طبیعی گرفته تا آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی لااقل از صدر اولویت‌های 2 طیف موجود حذف شده است. به عنوان آخرين مورد بايد به اين نکته اشاره داشت كه منازعه 2 طيف اصلاحطلب و اصولگرا به «بازي محدود ميان نخبگان» تبديل شده است. هيچ‌يك از 2 طيف سياسي موجود رابطه نهادينه و پايداري با لايه‌هاي اجتماعي حامی خود ندارند. حتي نيروهاي پایيني آنها نيز از مشاركت چنداني در جهت‌گيري طيف و جناح متبوع خود برخوردار نیستند و تصميمات كليدي آنها غالباً پشت درهاي بسته و در ميان جمع محدودي از سياستمداران گرفته مي‌شود. البته مانند ساير ويژگي‌ها، از حيث اين ويژگي نيز هر 2طيف به يك ميزان آسيب‌مند نيستند. آسيب‌مندي اصلاح‌طلبان (چه در انتخاباتي خاص پيروز شوند و چه نشوند) بسي بيشتر از آسيب‌مندي اصولگرايان است. شكل‌گيري لحظه‌اي و نقطه‌اي امواج مردمي به نفع اصلاح‌طلبان در انتخاباتي همچون دوم‌خرداد و غير آن را نبايد ارتباط پايدار، نهادينه و دوطرفه توده اجتماعي با اين طيف به حساب آورد. اصولگرايان از اين حيث از وضعيت بهتري برخوردارند. آنها از ارتباط پايدارتري با لايه اجتماعي طرفدار خود برخوردارند؛ اگرچه اين ارتباط چندان دوطرفه نيست. گرچه ممكن است پايگاه اجتماعي اصولگرايان به لحاظ كمي از امواجي كه هر ازچندي به نفع اصلاح‌طلبان بسيج مي‌شود كمتر باشد اما به لحاظ كيفي از مرتبه بالاتري برخوردار است چرا كه حاميان اصولگرايان بسيار بيش از لايه‌هاي حامي اصلاح‌طلبان حاضر به پرداخت هزينه براي اعتقادات خويش‌اند. منتها نقطه ضعف اصولگرايان را در دوطرفه نبودن ارتباط ايشان با لايه اجتماعي مزبور بايد جست. مهم‌تر از آن اينكه، اين لايه بيش از آنكه پايگاه اجتماعي اصولگرايان باشد در اصل كانوني‌ترين مواضع پايگاه اجتماعي اسلام و انقلاب است. به سخن ديگر اگر لايه مزبور جذب اصولگرايان شده نه به جهت ريز مواضع و عملكردهاي اين طيف است بلكه از آن رو است كه آنها را به هر تقدير نماينده اسلام و انقلاب تصور كرده‌اند.
تا اينجاي اين نگاشته به ويژگي‌هايي پرداختيم كه هر 2 طيف اصولگرا و اصلاحطلب مشتركاً از آنها برخوردارند. اين نكته هم تذكر داده شد كه از اين حيث هر 2طيف به يك ميزان از آسيب‌هاي مزبور برخوردار نيستند. اما مهم‌تر از ويژگي‌هاي مشترك، ويژگي‌هاي منازعه‌اي است كه در حال حاضر ميان آن 2 در جريان است و از اين ويژگي‌ها نيز مهم‌تر، توانایي‌ها و ويژگي‌هايي است كه بايد در جريان بالنسبه مطلوب (از اين 2طيف) موجود باشد، اما نيست.
از بيان ويژگي‌هاي سابق‌الذكر بايد اين نكته معلوم شده باشد كه منازعه موجود ميان اين 2طيف از چه خصوصياتي برخوردار است: نخست آنكه در درون هر يك از اين 2 طيف (يعني بين گروه‌هاي مختلف اصلاحطلب و بين گروه‌هاي مختلف اصولگرا) اختلاف‌ها بيش از آنكه دائرمدار اعتقاداتي شفاف و مشخص باشد، اختلاف گروه‌هاي «هم سود»ي است كه عمدتاً حول سود مشترك سياسي گردهم آمده‌اند. در بين 2 طيف نيز همانطور كه آورديم گرچه طيف اصولگرا از پيوند بيشتري با اعتقادات ديني برخوردار است اما در عملكرد اين طيف نيز كار اعتقادي «فرع سياستمداري» است.
بگذريم از اصلاح‌طلبان كه از اين «فرعيت» هم گذر كرده و نمودهايي را در ضمن فعاليت‌هاي خود آشكار مي‌كنند كه آشكارا ضداعتقادي است.
از جانب ديگر منازعه موجود در «سطح» جريان دارد. يعني بسياري از مسائل بنيادي مربوط به زندگي مادي و معنوي مردم و دلواپسي‌هاي مربوط به اين 2 در دعواي هر 2 طيف غايب است. تا وقتي به اين «سطح از منازعه» قناعت كرده باشيم قدرت دست به دست مي‌شود بي‌آنكه درجهت حل مشكلات بنيادين زندگي مردم گامي برداشته شده باشد. در اين صورت قابل‌انتظار است كه احساسات صادقانه بسياري، قرباني نفع شخصي و گروهي یا عدم توجه اين و آن شود.
آورديم كه از خصوصيات مشترك 2 طيف و ويژگي‌هاي منازعه موجود مهم‌تر، توجه به سطح توانایي‌هاي طيفي است كه بالنسبه آن‌را مثبت مي‌انگاريم. منتها قبل از توضيح اين نكته نيازمند پاسخ به اين سؤال هستم كه «به رغم رد هر 2 طيف، آيا در مقام مقايسه (و بالنسبه) نيز ترجيحي ميان آن 2 قائل نيستيم؟» بیان مشابهت‌هاي هر 2طيف و طرح اين مدعا كه «هيچ يك از 2 طيف مزبور نمي‌توانند در برنامه تداوم و تكامل انقلاب نقش محوري ايفا كنند» بدين معنا نيست كه تفاوت‌هاي ميان اين 2 را منكر باشيم. قطعاً نسبت گروه‌های داخلی اين 2 طيف با اسلام و انقلاب به يك ميزان نيست. همچنين پيش از اين آورديم كه هر 2 طيف به يك ميزان از آسيب‌هاي پيش‌گفته بهره‌مند نيستند. با عنايت به آنچه از شكل و محتواي عرصه سياسي در كشورمان آورده شد بي‌ترديد برخی از گروه‌ها یا افراد متشکله 2 طیف (باعنایت به معيارهاي ديني، ملي و انقلابی) نسبت به برخی ديگر، «مرجح»اند. منتها اين ترجيح نبايد بدانجا بينجامد كه نسبت به صلاحيت‌هاي افراد یا گروه‌های ترجیح داده شده و نيز توانمندي فكري و عملی ایشان از در اغراق درآییم. البته اين امكان را رد نمي‌كنيم كه ممكن است تك‌چهره‌هايي از هر دو طيف در شكل‌گيري جريان‌هاي آتي نقش ايفا كنند اما به هر تقدير اين مطلب فعلاً يك «امكان» است و بحث مستقل درباره آن را باید به مجالی دیگر واگذار کرد. از ديگرسو آنچه در فرازهاي سابق اين نگاشته آمد، ناظر بر هويت جمعي هر 2 طيف و اجزاي متشكله آن بود و نبايد آن را لزوماً به خصوصيات فردي نیروهای اصولگرا و اصلاحطلب تسري داد.
به هر تقدیر نسل جديد با عنايت به آنچه از شكل و محتواي عرصه سياسي در كشورمان آورده شد بايد به شكل‌گيري جريان يا جريان‌هاي جديد بينديشد. منتها بايد توجه داشت كه فرآيند شكل‌گيري جريان‌هاي اصيل، ريشه‌دار و تداوم‌دار اجتماعي با شيوه‌هاي فرمايشي و طرح‌ريزي در دستگاه‌هاي دولتي سامان نمي‌پذيرد. همچنين شكل‌گيري جريان‌ها (و نه فعاليت‌هاي پراكنده فردي و محفلي) و حضور آنها در نظام را به احتمال قوي نمي‌توان در كوتاه مدت انتظار داشت. با اين حال در كوتاه‌مدت نمي‌توان امور كشور را با اين بهانه كه جريان مطلوب هنوز در حال تكوين است، معطل گذارد. در كوتاه مدت، نظام، ناگزير از اداره شدن با نيروهاي موجود است لذا بايد انديشيد كه چگونه بهترين تركيب را از موجودين، تا آن زمان كه جريان‌هاي مطلوبي در عرصه «نهضت» پديد آيد و با كسب صلاحيت در سطح «نظام» بازتاب يابد می‌توان براي اداره نظام تدارك ديد.
وضعيت مطلوب در بلندمدت و شايد هم ميان مدت، شكل‌گيري جريان‌هايي در عرصه نهضت با ويژگي‌هاي پيش‌گفته و سپس انعكاس هويت آنها در درون نظام است. اما در كوتاه‌مدت از آنجا كه جريان‌هاي موجود را داراي فاصله‌اي معني‌دار با ايده‌‌آل‌ها مي‌يابيم وضعيت مطلوب را بايد در ساختاري متكثر در درون نظام و جلوگيري از يكدست شدن حاكميت ديد. اين قضاوت نه از آن رو است كه تكثر را في‌حد ذاته پسنديده مي‌دانيم بلكه در شرايط موجود تكثر مناسب‌ترين عامل بازدارندگي ميان‌گروه‌هاي درون نظام است. ما برخلاف برخي متجددمآبان به تكثر، في حد ذاته، به مثابه يك ارزش نمي‌نگريم بلكه از آن‌رو آن را ضروري مي‌دانيم كه در دوران فترت و خلأیي همچون اكنون، تكثر يكي از عوامل نيرومند براي مهار جناح‌ها و احزاب رقيب و جلوگيري از فساد يكدست شدن قدرت است. منتها نكته مهم اينجاست كه اين تكثر بايد تكثري «كارآمد»، «سازنده» و «در جهت تقويت جريان حق» باشد. اگر اينچنين خصوصياتي را براي تكثر پذيرا باشيم، مي‌توانيم مشخص كنيم كه دامنه آن بايد كدام جريان‌ها را دربرگيرد.
اگر اين مبنا را پذيرا باشيم اين تكثر نمي‌تواند تا وقتي که دوشاخه سابق‌الذكر طيف اصلاحطلب خصوصيات فعلي خود را حفظ كرده باشند شامل دوشاخه مزبور شود لذا در صورت حضور اين طيف در نظام و قدرت گرفتن آن در نظام، تكثري سازنده و كارآمد را پيشرو نخواهيم داشت. تكثر مطلوب در نظام، از يك‌سو مبتني بر عدم غلبه مطلق يك جريان اصولگرا بر ديگر جريان‌هاي اصولگرا و از ديگر سو حضور چهره‌هايي از طيف اصلاحطلب در اركان نظام است كه از استقلال بيشتري نسبت به طيف خود برخوردارند و تنها به عنوان يك فرد نقش ايفا خواهند كرد. در اين بين، افزوده شدن بر ميزان تأثيرگذاري چهره‌هاي مستقل، مراجع تقليد و نيروهاي غيرحكومتي طرفدار انقلاب بر تصميمسازيهاي نظام نيز در جلوگيري از مفاسد «حاكميت يكدست» موثر خواهد بود.
با اين حال، همانطور كه آورديم يك چنين آرايشي حتي اگر به نحو تمام‌عيار تحقق يابد، تنها در كوتاه‌مدت سودمند خواهد بود. حل مشكلات بنيادين كشور و انقلاب تنها در گرو نقش‌آفريني نسل جديد و صورت بستن جريان‌هاي مستقل از هر دو طيف، در عرصه «نهضت» و سپس انعكاس تحولات اين عرصه، در عرصه «نظام» است.
اين تحول آنگاه ثمره مباركي خواهد داشت كه:
1- تجربه انقلاب اسلامي به رهبري امام و نقش‌آفريني استاد مطهري در تاريخ معاصر ميهنمان را تداوم دهد و در عين حال آن را تكامل بخشد.
2- نقد قبل از دوم خرداد و بعد از آن را (با رعايت همه ملاحظات ترجيحي و ...) به نحو توأمان پيگيري كند.
3- از تجربه گذشته درس گيرد و ابتدائاً به هويت اعتقادي و تحكيم و تغليظ آن بينديشد و سپس هويت سياسي را مدنظر قرار دهد.
4- به تربيت نيروهاي كيفي (چه از حيث اخلاقي و چه از حيث نظري) اهميت بيشتري قائل شود.
5- به نهادسازي در عرصه اجتماعي بپردازد.
و بالاخره 6- خود را از القائات احزاب، سياستمداران و بازيگران نيمه پنهان سياست ايمن دارد و در عين حساسيت نسبت به مسائل روز، اسير هيجان‌ها و جنجال‌هاي كاذب نشود.
ارسال نظر
پربیننده