سیدامین علیدوست: انسان، از زمانی که حکم هبوطش صادر و به این کره خاکی تبعید شد، مدام در تلاش و کوشش بود که دوباره پلی بزند بین زمین و آسمان، بین تبعیدگاه و وطن، از اینجا بود که در تاریخ زیست انسانی با پدیده‌ای مواجه هستیم به نام «معبد». معبد برای انسان، مکانی است که او را متصل می‌کرد به ساحت آسمانی وجودش، گویی معبد یادبودی بود از آن خاطرات زیستن در «جنت عدن الهی». حال در بین همه معابدی که در طول تاریخ، معبر ورود به ساحت قدس بوده‌اند، خانه کعبه، ویژه‌ترین جایگاه را دارد.
آیت‌الله‌العظمی جوادی‌آملی در کتاب «صهبای حج» می‌نویسند: «کعبه اولین معبد مردمی و عبادتگاه توده انسان‌ها بر روی زمین است: «إنّ أول بیت وضع للناس للذی ببکه...» که تعیین محل و نقشه ساختن آن به رهنمود و دستور خدای سبحان بود: «وإذ بوّأنا لإبراهیم مکان البیت...» بنابراین کعبه اولین معبدی(نه اولین خانه) است که روی زمین ساخته شد».
کعبه نه تنها نخستین معبد و میعادگاه انسان با خدا بر سیاره خاکی است، بلکه زمینش نیز نخستین خاک برآمده از دل آب‌هاست، همان روزی که آن را به نام «دحوالارض» می‌شناسیم. «دَحو» به معنای گسترش است و برخی نیز آن را به معنای تکان دادن چیزی از محل اصلی‌اش تفسیر کرده‌اند. منظور از دحوالارض(گسترده شدن زمین) این است که در آغاز، تمام سطح زمین را آب‌های حاصل از باران‌های سیلابی نخستین، فراگرفته بود. این آب‌ها، بتدریج در گودال‌های زمین جا گرفتند و خشکی‌ها از زیر آب سر برآوردند و روز‌به‌روز گسترده‌تر شدند.
از سوی دیگر، زمین در آغاز به صورت پستی‌ها و بلندی‌ها یا شیب‌های تند و غیرقابل سکونت بود. بعدها باران‌های سیلابی مداوم باریدند، ارتفاعات زمین را شستند و دره‌ها گستردند. اندک‌اندک زمین‌های مسطح و قابل استفاده برای زندگی انسان و کشت و زرع پدید آمد. مجموع این گسترده شدن نیز «دَحو‌الارض» نامگذاری می‌شود.
در روایات و سنت معنوی اسلامی، این روز، با روزه و عبادت و شب‌زنده‌داری، مورد پاسداشت و بزرگداشت قرار می‌گیرد. اگرچه این پاسداشت، حکمت‌های گوناگونی را در دل خود جا داده و می‌توان آن را از زاویه ارتباط قدسی انسان با طبیعت نیز نگریست اما قطعا یک وجه مهم از این اعزاز و اکرام، به خاطر معبد کعبه است؛ که از زمان‌های دور تاکنون، مطاف انسان برای ابراز بندگی و سرگشتگی و شیدایی او نسبت به ساحت کبرایی حضرت حق بوده است.