سهراب واقعا جور ديگري مي‌ديد

اگر ممکن است ورودی بحث را با نقش صور خیال در اشعار سهراب سپهری شروع کنیم. ضمن اینکه خود شما هم در این ارتباط مقالات بسیاری نوشته‌اید. همین طور است. البته علاوه بر مجموعه مقالاتی که دراین ارتباط نوشته و چاپ شده است، من به طور مجزا 5 کتاب با درونمایه بررسی افکار و آرای شاعرانی چون نیما، سپهری، اخوان ثالث، شاملو و فروغ فرخزاد دارم، اما جالب است بدانید من با شعر سهراب درگیری بیشتری داشتم. منظورم از درگیری نوعی کلنجار درونی با اشعار او است. دلم می‌خواست در کتابی که درباره او نوشتم بیشتر به واکاوی‌اش بپردازم. اتفاقا سوال همین‌جاست که چرا درکنار شاعرانی که شما به آنها اشاره کردید و به هرحال هم دوره‌ای سهراب بودند، او از دیگران متمایز بود؟ حتی نزد منتقدان ادبی. خب، عرفان و زبان او در شعر موجب این تمایز شده بود. ضمن اینکه اشعارش تماما از یک نوع سادگی و صمیمیت برخوردار بود. سهراب در اوایل کار خود در حیطه شعر گرایشات ذن بودیزم داشت. منظورتان همان عرفان شرقی است؟ بیشتر عرفان موجود در کشورهای هند و ژاپن، به طوری که خود من در ابتدای مواجهه با شعر او دچار مشکل شدم. به بیان ساده‌تر، تا سال‌ها قضاوت من درباره شعر سهراب در نوسان بود. به خاطر دارم زمانی که تازه کتاب «حجم سبز» او چاپ شده بود، رضا براهنی مقاله‌ تند و تیزی درباره او نوشت و در این مقاله او را بچه بودایی اشرافی خطاب کرد. اتفاقا این مقاله درست زمانی چاپ شد که همان روزها نمایشگاهی از نقاشی‌های سهراب برپا شده بود. در کدام گالری؟ دقیقا خاطرم نیست، ولی به هرحال این نقد در مطبوعات آن موقع سر و صدا کرد. من خیلی نسبت به نقد براهنی برانگیخته شدم و تصمیم گرفتم مقاله مفصلی راجع به سپهری و زبان و عرفانی که در پیش گرفته است، بنویسم. این مقاله مدتی بعد در 2 شماره در نشریه فردوسی منتشر شد، یعنی درسال 1347. واکنش خود او نسبت به این دست انتقادات چه بود؟ او اصلا اهل جواب دادن نبود. من فقط یک بار او را دیدم. او از خویشان سیاوش کسرایی بود و روزی که من به همراه چند دوست دیگر در منزل کسرایی بودیم، او هم آمد. جوان محجوب و کم‌حرفی بود و تمام آن 2 ساعتی که آنجا بودیم و به بحث و جدل درباره سبک‌های شعری و اصولا فضای ادبیات آن زمان گذشت، شاید 2، 3 کلمه بیشتر صحبت نکرد. ‌آن زمان خیلی به شعر توجه داشتم.‌ بویژه به اشعاری که چاپ می‌شد، ضمن اینکه خودم هم شعر می‌گفتم. وقتی سکوت او را دیدم، درباره عرفان مولانا و عطار صحبت کردم. مطلبی که پیش کشیده بودم اتفاقی نبود. می‌خواستم او را متوجه کنم حالا که در شعر از عرفان ژاپن تاثیر پذیرفته است، بداند عرفان ما با این نوع عرفان زمین تا آسمان تفاوت دارد. مدت زیادی دراین باره صحبت کردم، اما او حتی یک کلمه هم نگفت و رفت. از نظر شخصیتی چطور آدمی بود؟ بسیار خجالتی و کم‌حرف و گوشه‌گیر البته‌ مثل خود من. غالبا در سفر بود. حالا بعد از این همه سال تاسف می‌خورم که چرا افرادی مثل او، اسماعیل شاهرودی و نصرت رحمانی به طور مصور یا مصاحبه‌ای ردی از خود باقی نگذاشتند تا نسل‌های بعدی آنها را بیشتر بشناسند. او آدمی بود که از مصاحبه و تعریف و تمجید فرار می‌کرد. در پیله خودش بود و با کسی کاری نداشت، در حالی که اگر از او مثلا مصاحبه‌ای یا مطلبی باقی مانده بود امروز می‌توانست کار بسیاری از کارشناسان را آسان كند. و دیگر او را ندیدید؟ البته چرا. یک بار دیگر هم او را دیدم و همان جا از او خواستم تا کتاب «آوار در آفتاب» خود را اگر نسخه‌ای دارد برایم بیاورد‌. چون چاپ این کتاب تمام شده بود، قبول کرد. فردا که به نشر نیل در چهارراه مخبر‌الدوله رفتم، دیدم کتاب را برایم آنجا گذاشته است. خیلی بامزه بود‌ چون یکی از شاعران به او گفته بود من هم از یکی از تابلوهایت خوشم آمده، آن را برایم می‌آوری؟ (با خنده) باز هم از سهراب و آن زمان خاطره بگویید. یک بار هم در نشر زمان در خیابان نادری با چند نفر دیگر از شاعران دور هم نشسته بودیم. تازه کتاب «حجم سبز» چاپ شده و باز هم چاپ آن تمام شده بود، یادم هست تابستان بسیار گرمی هم بود، خانمی وارد نشر شد و گفت این کتاب را می‌خواهم و وقتی شنید تمام شده پرسید: حالا کتاب خوبی هست که من در این گرما دنبال آن می‌گردم؟ من در جواب گفتم: من 3،2 بیت از یکی از شعرهای این کتاب را برایتان می‌خوانم، خودتان قضاوت کنید و شروع کردم به خواندن «پسر روشن آب لب پاشویه نشست» آن خانم دیگر معطل نکرد و بدون اینکه حرفی بزند از نشر بیرون رفت تا هر طور که هست کتاب را بخرد. چطور شد که قضاوت شما که به قول خودتان درباره شعر او در نوسان بود، یک باره به وجوه مثبت تغییر یافت؟ یادم هست یک زمانی معتقد بودم، شعر او فقط زیباست و زیبایی ناب و انتزاعی بیهوده است، اما یکی از دوستانم که آن زمان در ژنو تحصیل می‌کرد، دنیا دیده بود و نصف جهان را گشته بود از این حرف من انتقاد کرد و گفت: اگر شعر سهراب زیبا هست، پس بیهوده نیست. این حرف خیلی در من تاثیر گذاشت و روی آن فکر کردم. متوجه شدم که مدت‌ها با این تفکر به عرفانی که او در شعر در پیش گرفته بود تاخته و انتقادات تندی کرده بودم. تا اینکه تصمیم گرفتم حق مطلب را کامل و جامع درباره شعر او به جا بیاورم. پس این 5 کتاب را نوشتم، درباره شعرایی که ابتدای صحبت به آنها اشاره کردم و سهراب هم یکی از اینها بود و نشر آمیتیس هم آن را چاپ کرد. اما در ارتباط با سوال شما باید بگویم صورخیال که چه عرض کنم، تمام آثار او مملو از تصویر بود. تصاویری خیال انگیز با ایماژهای فراوان؛ چیزی که فرانسوی‌ها به آن می‌گویند «متافوریک» یعنی استعاره، ولی ترجمه‌اش به فارسی می‌شود بیان مجازی. همان‌طور که می‌دانید ما 2 نوع بیان داریم؛ حقیقی و مجازی. سهراب بیان‌هایی را به کار می‌برد که مجازی بود ولی در شعر جایز بود.‌ زیرا خاستگاه بیانات مجازی اصلا در شعر است. ایماژ هم کلیت تخیل را تشکیل می‌دهد که با کلمه یا یک تعبیر همراه است و او خیلی خوب این ویژگی را در شعر پیاده می‌کرد. به این شعر مولوی نگاه کنید: دید شخص فاضل پر مایه‌ای آفتابی در میان سایه‌ای این شعر مولوی خیلی متناقض است. آفتاب و سایه! سپهری هم از این دست متناقض‌ها در اشعارش زیاد دارد. اساسا نقاشی و شعر او تحت تاثیر چه بود؟ البته صرفنظر از عنصر طبیعت؟ هایکوهای ژاپنی و حکاکی‌های این کشور منبع خوبی برای الهام او بود. پس سفر او به ژاپن توانست در تکامل او نقش بسیاری داشته باشد؟ شاید بتوان گفت او پیش از سفر به ژاپن تحت تاثیر این موارد بود. به هر حال در آن زمان، همایون صنعتی‌زاده تابلوهای سپهری را خرید تا او بتواند از درآمد ماحصل آنها به ژاپن سفر کند. آنجا با دختری آشنا شد که پدرش اهل حکاکی‌های بسیار روی سنگ بود. آيا به آن دختر علاقه‌مند نشد و چرا اصلا او ازدواج نکرد؟ نه، فکر نمی‌کنم. می‌دانید سپهری اصلا اهل عشق و عاشقی نبود. او بیشتر مجذوب هنر پدر این دختر شد. از آنجا بود که سایه روشن‌ها، رنگ گل‌ها و بوته‌ها و گیاهان و به طور کلی طبیعت، دیدگاه او را متحول كرد. دقت نظر او هم کمکش کرد تا حکاکی روی چوب را بیاموزد. آقای کامیار عابدی نیز در کتاب «2 رساله درباره سهراب سپهری» که اخیرا منتشر شده است درباره تاثیرات سفر ژاپن سپهری نوشته است. نکته‌ای که اینجا باید به آن اشاره کرد این است که او فهمیده بود این حکاکی‌ها فقط حکاکی ساده نیستند و هر یک فلسفه مخصوص به خود دارند. با وجود اینکه سهراب اصلا یک آدم سیاسی نبود و حتی از سیاست بیزار بود اما چرا براهنی درباره او چنین نقدی نوشته بود؟ ببینید دهه 40 که اوج کار سپهری به شمار می‌رود، از نظر سیاسی و اجتماعی دوره پر سر و صدایی بود. اما با این همه او توی اتاق آبی خود می‌نشست و نقاشی می‌کرد یا شعر می‌گفت یا در کاشان بود یا در سفر اما به طور کلی می‌توان گفت 4 کتاب اول او بیشتر حالت ترجمه داشته‌اند تا شعر. شاید به این خاطر که او از نظر فرم از «نیما» تقلید می‌کرد. در عین اینکه محتویات 4 کتاب اول او به مذاق ایرانی‌ها خوش نمی‌آمد زیرا همان طور که گفتم او تحث تاثیر عرفان هند و ژاپن بود. در آن زمان سهراب، کاظم تینا تهرانی، بیژن جلالی و هوشنگ ایرانی از جمله هنرمندانی بودند که در شعر و ادبیات به آبستره روی آورده بودند‌ برای همین کارهایشان برای مخاطب قابل فهم نبود بویژه هم سپهری و هم هوشنگ ایرانی در کارهایشان طوری حرف می‌زدند که کسی نمی‌فهمید منظورشان به طور مشخص چیست. یعنی همان پست مدرنیسم فعلی را در پیش گرفته بودند؟ نه. شیوه آنها به نوعی با رمانتیزم پیوند داشت. مثلا درباره خود سهراب، شعرش را که می‌خواندی نمی‌فهمیدی این کار ایرانی است. فکر می‌کردی داری یک سرود بودایی را می‌خوانی. من که می‌گویم این دست کارهایش ترجمه بود. آقای دستغیب! در اینکه تمام شاعران ایده‌آلیست هستند و اصولا با عامه مردم تفاوت دارند حرفی نیست. اما دامنه ایده‌آلیستی سهراب فراتر از بقیه بود. او مدینه فاضله خودش را ترسیم کرد، در آن زندگی کرد و بعد رفت. آیا وفادار ماندن به این مدینه فاضله او را از پرداختن به تبیین مسائل ملموس جامعه آن زمان باز نداشت؟ سپهری با این دید به دنیا نگاه نمی‌کرد، او واقعا جور دیگری می‌دید. من نظرم این است که امروز ما نباید به نقد ایدئولوژیک درباره او بپردازیم. در آن زمان هر کسی رویه‌ای را در پیش گرفته بود. به عنوان مثال کارهای اخوان ثالث بیشتر به سمت ایران باستان گرایش داشت یا همین طور شعر نصرت رحمانی که به زبان و زندگی کوچه بازار توجه بسیاری داشت یا کسرایی که درباره تعهدات اجتماعی در شعر خود حرف می‌زد که به آن اصطلاحا «رتوریک» می‌گویند؛ یعنی سخنوری. اگر بیشتر توضیح بدهید شاید قانع بشوم. من از شعر حافظ شروع می‌کنم. برخی اشعار او شعر صرف نیستند، اطلاعاتی به شما می‌دهند و این یعنی درست‌ترین كار شاعر و نویسنده واقعی نیز آن است که به کشف بپردازد. یعنی چیزی را نشان مخاطب دهد که تا آن زمان آن را ندیده باشد. یا بهتر بگویم جلوی چشمت بوده ولی آن را ندیده‌ای. کلام مثل نقاشی مجسم نیست، باید طوری آن را به کار برد که بتوان آن را دید. البته این بسته به کار شاعر و نویسنده است که چقدر کارش پوئتیک (شعر گونگی) داشته باشد. دقیقا. شعر را نمی‌توان توضیح داد. باید آن را حس کنی. زمین تا آسمان با سخنوری فرق دارد. به این شعر حافظ هم نگاه کنید : بنازم آن مژه شوخ عافیت کش را که موج می‌زندش آب نوش بر سر نیش خب این شعر را اصلا نمی‌توان توضیح داد. شما در آن هم نقاشی می‌بینی و هم موسیقی. پس ما نتیجه می‌گیریم مساله رعایت تعهدات اجتماعی در بین ما بد جا افتاده است. همان طور که شما فکر می‌کنی اگر از فقر، گرفتاری و فساد در جامعه سخن نگوییم یعنی به تعهدات اجتماعی عمل نکرده‌ایم. اما من همین جا به شما می‌گویم، اگر کسی مثل سهراب رویه نظامی را در پیش گرفت، یعنی به ادبیات غنایی سوق یافت، حتما باید از سبیل استالین هم بنویسد تا ما بدانیم او به مسائل روز توجه داشته است؟ هنر اصولا چیز غریبی است و این ایراد هم به سپهری وارد نیست. البته همان زمان هم چنین ایراداتی به او می‌گرفتند که چرا مثلا راجع به فقر مردم کاشان نمی‌نویسی. اما من به این جمله پابلو نرودا اعتقاد دارم که می‌گوید «هرگز شعر سیاسی نگویید تا بدانید کاملا در این زمینه پخته شده‌اید». حالا که صحبت به اینجا کشیده شد، درباره پدیدار‌شناسی نگاه سهراب از منظر فلسفی هم صحبت کنید بویژه در این بیت معروف «چشم‌ها را باید شست، جور دیگر باید دید». خب این سوال شما خودش 3 ساعت وقت می‌خواهد که جواب آن در این مقال نمی‌گنجد. با توجه به اینکه خود شما پژوهشگری هستید که بیشتر روی محتوا کار می‌کنید، درباره محتوای آثار سهراب بگویید؟ قبلا بله، قبول دارم که تا سال‌های پیش من بیشتر روی محتوا کار می‌کرده‌ام اما این نگاه محدودکننده‌ای است و من سعی کردم خودم را محصور نکنم. من به نوعی فرزند دهه بعد از بیستم شهریور 1320هستم. یعنی شرایط سیاسی- اجتماعی موجب شد من بیشتر روی محتوا تمرکز داشته باشم. اما درباره سوال شما باید بگویم همان طور که اشاره کردم، محتوای 4 کتاب اول سهراب اصلا ایرانی نیست یعنی این 4 کتاب وامدار فلسفه هند هستند. خب، اشکالی هم نداشت. او تمایل داشت این طوری کار خود را در حیطه شعر آغاز کند. به عنوان مثال خود من با نقد جامع‌شناختی شروع کردم درحالی که آگوست کانت را درست نمی‌شناختم. کم‌کم دیگران را نمی‌دانم اما خودم به این پی بردم حرف‌هایی که می‌زنم مال من نیست. من مصرف کننده نقد ادبی شده بودم. اما حالا دست کم اگر درباره این مباحث صحبت می‌کنمِ درباره‌اش فکر می‌کنم. رمز موفقیت سهراب به طور کلی این بود که خیلی سفر می‌کرد. او گرچه بیشتر ساعت‌های عمر خود را در اتاق آبی می‌گذراند، اما هرگز خود را به آن اتاق و عقاید ایدئولوژیک محدود نکرد. به هرحال بدون تعارف باید گفت، 4 کتاب اول او شعر نیست. سپهری به اعتقاد من با صدای پای آب شروع کرد. بارز‌ترین مولفه این شعر به زعم شما در چیست؟ اهل کاشانم. روزگارم بد نیست. ورودی شعر با چنین ابیاتی شروع شده و مخاطب را برای شنیدن باقی اشعار منتظر می‌گذارد. با وجود اینکه شعر سهراب از آن استواری کلام برخوردار نبوده و به طور کلی از ادبیات کلاسیک بهره‌ای نداشته است اما آثار او تماما اس‌و قس دار از آب در آمدند. فکر می‌کنید دلیل این موفقیت چه بوده است؟ البته او تسلط چندانی به ادبیات کهن نداشت و ادبیات را از روی محاوره آموخت. مطمئنم مولانا نخوانده بود. چون مطالعه آثار مولانا به چندین سال تحصیل نیاز دارد. شاهنامه را که اصلا نخوانده بود. انگار در آن زمان چندان حاجتی هم به خواندن این آثار نبود. هرچند برخی اعتقاد دارند ادبیات کلاسیک، پایه ادبیات معاصر است، اما در آن زمان «نیما» آمد و موجی دیگر در شعر آفرید و تخیلات و افکار و دیدگاه تمام شاعران عصر خود را متغیر کرد. پس این ایراد هم به سهراب وارد نیست. من که فکر می‌کنم شاعران آن زمان در این زمینه کار را مقداری ساده گرفته بودند. به نظر شما اشعار او صرفنظر از داشتن محتوای بسیار زیبا، لطیف و سرشار بودن از تشبیهات ملموس و ساده دارای اشکالات فرمی نیز بود؟ خب بالاخره هیچ شاعری در کار خود صد در صد نیست. یادم هست دکتر کدکنی درباره شعر او اعتقاد داشت «صدای پای آب» در وزن بحر طویل است. در حالی که به نظرم ایشان نسبت به این شعر کم لطفی کرده‌اند. این شعر بحر طویل نیست، کمپوزيسیون است. یعنی امتزاجی از جوشیدگی ذهن، خلاقیت و هارمونی؟ من اسمش را می‌گذارم وحدت ارگانیک. بهترین ویژگی صدای پای آب همین است. وقتی سهراب «صدای پای آب» را سرود، جنبش ملی صورت گرفته بود، کودتا انجام شده بود و تازه «آنگاه پس از تندر» زنده‌یاد اخوان چاپ شده بود؛ شعری که سراسر جنبه سیاسی دارد. یک مرتبه میان این هیر و ویر جو سیاسی، او آمد و این شعر را گفت. واکنش جامعه ادبی نسبت به این کار او چه بود؟ در آن برهه اگر در شعر کسی تیر و ترقه نبود (با خنده) مورد انتقاد و اتهام قرار می‌گرفت. مثلا می‌گفتند کسی که به این جریانات بی اعتناست، بورژواست یا چیزهای دیگر، اما به قول شما او آمد و حرف دیگری زد. که از جنس جامعه آن موقع نبود. و از جنس مکالمه آن موقع؛ یک چیز خلاف عادت بود. «من قطاری دیدم که سیاست می‌برد» و «چه خالی می‌رفت»، یا «وقتی پدرم مرد پاسبان‌ها همه شاعر بودند» با اینکه شما می‌گویید سهراب هرگز به سیاست علاقه ای نداشت اما به نظر شما این 2 بیت رنگ وبویی از سیاست ندارد؟ فکر کن، در یک مراسم خواستگاری جدی که تمام بزرگان فامیل دعوت شده‌اند و صحبت‌ سر مسائل حساس است، ناگهان بچه‌ای بلند می‌شود و در آن مجلس شعر «خورشید خانم آفتاب کن یک مشت برنج تو آب کن» را می‌خواند و همه را متحیر می‌سازد؛ این بچه همان سهراب است. او تظاهر به نفهمیدن سیاست نمی‌کرد، واقعا نمی‌فهمید سیاست یعنی چه. نظر شاعرانی مثل شاملو و اخوان درباره شعر او چه بود؟ شاملو اعتقاد داشت شعرهای سهراب زیباست. اما من فارغ از تمام این دیدگاه‌ها نظرم این است که شعر او، شخصیت و منش او دارای تیپ خاصی است. او درنامه‌هایی که به خواهرش می‌نوشت قشر تحصیلکرده را به درد نخور می‌دانست. دنیای بچه‌ها را زیبا‌تر از همه دنیاها و گرایش خود را به نور، سایه، نیلوفر، محبت، کودکی و دوست بیش از اندازه عنوان می‌کرد؛ چیزی که در لابه‌لای اشعارش نیز زیاد مشاهده می‌شود. می‌دانید برای من گذشته از یک خبرنگار، به عنوان مخاطب همیشگی آثار او جالب است که کسی مثل سهراب با این دیدگاه که شما می‌فرمایید، یعنی با اعتقاد دل نبستن به دنیا و پشت پا زدن به مسائل بزرگ وقتی با سرطان خون مواجه شد، چه کرد؟ خود شما بهتر می‌دانید که سهراب سال‌های آخر عمر خود را با رنج و آلام این بیماری سر کرد. پس حتما باید تفاوتی میان من نوعی و عادی و او نسبت به رویارویی با مرگ وجود داشته باشد. خیلی سوال مهمی کردید. او در «حجم سبز»، «صدای پای آب» و «مسافر» رفته‌رفته از دنیای آبستره به سمت دنیای واقعیت حرکت کرد، منتها به شیوه خود. اما هیچ کس این حرکت را نفهمید یا اگر هم فهمید تجزیه و تحلیلی به آن شکل که باید روی آن انجام نگرفت. مسافر از اتوبوس پیاده شد و امتداد خیابان غربت او را برد. نه وصل ممکن نیست. همیشه فاصله‌ای هست. یا «مرا به وسعت ابعاد زندگی ببرید». نگاه کن، این جواب سوال تو است. این اشعار در واقع آن مراحل از سفر مرگ است که به آن اشاره کردید. می‌دانید که سهراب روزی داشت با ماشین به کاشان می‌رفت اما پل کاشان شکسته بود، بنابراین او ناچار شد از نهری بگذرد. آنجا کسی ایستاده بود که بی‌اختیار گفت: آب را گل نکنید! این دستمایه سرودن آن شعر معروف شد یا زمانی او به باغی در جاجرود رفته بود که چند سیب روی میز آن باغ قرار داشت. و روی میز هیاهوی چند میوه نوبر... خوب شعرها را حفظ کرده‌اید (با خنده). می‌خواهم بگویم به هر حال مساله مرگ و زندگی در اشعار او معلوم است. او پارادوکسیکال حرف می‌زند یعنی حرفی می‌زند که شما نمی‌توانید راحت درباره نتیجه‌اش تصمیم بگیرید. «سانتیانا» فیلسوف معاصر آمریکایی اعتقاد دارد: شما هرقدر بخواهید خدا را انکار کنید، بیشتر اثباتش می‌کنید. این جمله عمیقی است. درباره شعر سهراب باید بگویم هرقدر بیشتر در آن دقیق می‌شوی، مسائل موشکافانه‌ای را می‌توان مشاهده کرد. شعر او همین است بویژه منظورم «مسافر» است. او با این شعر شما را از درون و بیرون به تماشای جوامع انسانی و تاریخ می‌برد. و با «ما هیچ، ما هیچ و نگاه»... آنجا دیگر مرتبه شاعر تغییر کرد. دیگر دیلماج نیست. مترجم کارهای هایکو نیست. تجربه‌های سفر به کشورهای مختلف، همنشینی با کویر کاشان، آن کاشیکاری‌های رنگی، گلابگیری، قمصر و دیگر چیزها او را به تکامل رساندند. او در این مجموعه فهمید قضیه از اینکه «وقتی پدرم مرد، پاسبان‌ها همه شاعر بودند» فراتر است. به بیان ساده‌تر می‌توان گفت شعر او در این مرحله بغرنج‌تر و پیچیده‌تر شد، طوری که راجع به «مسافر» می‌توان 3 ساعت تمام حرف زد. به طور کلی شعر او در این دهه شعری است که می‌توان آن را ادراک کرد اما توصیف نه. شعر سعدی را نگاه کنید مثل آبی در جویبار ساده و روشن است ولی شعر حافظ پستو دارد. او چیزی را در قالب شعر مطرح می‌کند که باید ساعت‌ها فکر کنی ببینی چه گفته است. هرچند برخی درباره شعرهای آخر او می‌گویند این اشعار دستخوش زبان‌پریشی شده است اما من عکس آن را معتقدم، یعنی او حرف‌هایی می‌زند که بار معنایی خاصی دارد. شعر او مثل نقاشی‌های بیکن اکسپرسیونیسم است. او از تماشای کبوتر و سنگریزه در داخل جوی آب به واقعیت می‌رسد. طی سال‌های آخر عمر او دیگر توصیف صرف را برنمی‌تابید. می‌توان گفت از سطح به عمق رسید. در زبان بله. او مثل یک عکاس نیست که از سنگریزه همان سنگریزه را نشان دهد. او از زبان این عناصر سخن می‌گوید: «مرا به وسعت ابعاد زندگی ببرید». با این حال، سهراب شاعر بزرگی نیست. اسلوب شعری او هرگز مثل گوته، سعدی، فردوسی یا حافظ نیست. ما در شعرهای او با نوعی تفنن‌گونگی مواجه هستیم. و رنگ. من فکر می‌کنم هر شعر او یک رنگ است. عمیقا همین‌طور است. با این تفاسیر است که او مرگ را به تسلیم رنج‌آوری می‌پذیرد. او می‌گوید مرگ همه جا هست؛ در سراسر زندگی جاری است اصلا. واقعا هم همین است. در زندگی لحظه‌هایی‌ هست که آدم را هزار بار می‌کشد و زنده می‌کند. به این صورت است که از مرگ هراسی ندارد؛ تسلیم می‌شود یعنی چاره‌ای هم ندارد. او آدم مخصوصی است و سبک خاصی دارد. ما را از هیاهوی زندگی پر‌دردسر و پراضطراب شهری دور می‌کند. من اعتقاد دارم در زمینه نوآوری، اول باید به نیما اشاره کنیم و بعد به سهراب و بعد ‌مهدی اخوان ثالث‌، ‌نصرت رحمانیِ‌‌ و... اینها در واقع تبلوری در شعر نو بودند یا شاید بتوان گفت شعر مدرن فارسی تا دهه 70 که فضای شعری ما تغییر کرد و شعر دیگری به وجود آمد که به آن شعر بعد از نیمایی یا همان پست‌مدرن می‌گویند که برای خود دارای معیارهایی است.