12 ميراث ماندگار پارسي در 30 سال جهاني شد!

ثبت آثار تاریخی در عرصه ملی و بین‌المللی برای هر ایرانی آشناست اما ثبت آثار غیرملموس چندان شناخته شده نیست چرا که تعریف بیشتر مردم از میراث گذشتگان آثار ملموس یا به نوعی قابل رؤیت تاریخی است؛ آثاری قابل لمس و مشاهده که شامل بناها و اشیای تاریخی و کهن هستند. این در حالی است که بخش بزرگی از تاریخ و فرهنگ هر جامعه را آیین‌ها و آداب و رسومش تشکیل می‌دهد؛ رسومی که سینه به سینه از پدران و مادران آن مردم برایشان باقی مانده و بیم آن می‌رود که در دنیای ارتباطات و شتاب زندگی امروز رنگ ببازد و تحریف شود. زبان، آداب و رسوم، آیین‌ها و مراسمی که شکل نمایشی دارند از جمله آثار ناملموس یا میراث معنوی هر کشور محسوب می‌شوند. بنا به تعریف یونسکو، میراث شفاهی و معنوی، یعنی مجموعه آفرینش‏های سنتی یک جامعه فرهنگی که توسط یک گروه یا افراد بیان می‏شود و بازتابی از انتظارات جامعه و هویت فرهنگی و اجتماعی آن است؛ هنجارها و ارزش‏هایی که به صورت شفاهی یا از روی تقلید انتقال پیدا می‌کند و شامل زبان، ادبیات، موسیقی، بازی‏ها، اسطوره‏ها، آیین‏ها و مناسک، آداب و رسوم، صنایع دستی، معماری و دیگر هنرهاست. دامنه این تعریف با افزودن اشکال مختلف ارتباطات و اطلاع‌رسانی گسترش یافته است. ثبت میراث معنوی و تاریخی نه‌تنها از فراموشی این گنجینه‌های بزرگ فرهنگی و تاریخی جلوگیری می‌کند بلکه موجب آشنایی دیگر ملل با آنها می‌شود و مردم دیگر کشورها نیز می‌توانند از این میراث و ارزش‌ها استفاده کرده و از آن لذت ببرند. به گفته معاون سابق سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری اگرچه حفاظت از آثار تاریخی(مانند ابنیه‌ تاریخی) تعریف و فرآیند مشخص و کم و بیش آشنایی دارد اما برای حفظ میراث معنوی نیاز به پژوهش و بررسی بیشتر و گسترده‌تری وجود دارد و به مراتب پیچیده‌تر است، چرا که قبل از هر چیز باید مشخص شود آنچه درباره هر اثر در حال وقوع است به نوعی موجب تخریب و تحریف اثر می‌شود یا به غنا و رونق و اشاعه آن کمک می‌کند. فریبرز دولت‌آبادی در ادامه گفت: در سال گذشته 2 پرونده «نوروز» و «ردیف موسیقی سنتی ایران» به دفتر مرکزی یونسکو در پاریس فرستاده و در اجلاس مهر امسال، این 2 پرونده بررسی و به عنوان نخستین و دومین اثر میراث ناملموس ایران در فهرست میراث جهانی ثبت شد. البته پرونده نوروز با کشورهای هند، تاجیکستان، ترکیه و... مشترک است ولی پرونده ردیف‌های سنتی ایران مختص کشورمان است. این کارشناس میراث فرهنگی و گردشگری افزود: ورزش‌های پهلوانی، تعزیه، پرده‌خوانی، مهارت‌های بافت فرش عشایری فارس، مهارت بافت فرش کاشان، خیمه‌شب‌بازی و موسیقی بخشی خراسان شمالی نیز در فهرست آثاری قرار دارند که بزودی برای ثبت جهانی به دفتر یونسکو ارسال خواهند شد. گفتنی است؛ ثبت آثار ناملموس یا میراث معنوی در عرصه بین‌المللی حاصل مطالعاتی است که با هدف حفاظت از این آثار در کنوانسیون 2003 انجام شد و مورد پذیرش کشورهای عضو از جمله ایران قرار گرفت. آیین‌هایی که ثبت می‌شوند سال گذشته آیین‌نامه‌ای مبنی بر ثبت میراث معنوی از سوی سازمان میراث فرهنگی تنظیم شد و به تصویب هیات دولت رسید. پیرو این آیین‌نامه مراسم نوروز به عنوان نخستین اثر ناملموس کشور به ثبت ملی رسید. تاکنون حداقل 35 اثر ثبت شده ملی در حوزه آثار غیرملموس وجود دارد که از جمله آنها می‌توان به نیمه شعبان، ‌ورزش پهلوانی، مراسم پیرشالیار و قالی‌شویان کاشان اشاره کرد. به گفته فریبرز دولت‌آبادی، ثبت ملی آثار ناملموس از 2 جنبه بسیار حائز اهمیت است، نخست آنکه برای ثبت یک اثر ابتدا باید آن را به طور کامل شناسایی و مستندسازی کرد که این امر منجر به شناسایی کامل و جامع اثر می‌شود و از سوی دیگر هنگامی که یک اثر ثبت می‌شود باید از آن حفاظت کرد. این امر در شرایطی که متاسفانه درحال حاضر بسیاری از آثار ناملموس کشور ما از بین رفته یا تحریف شده‌ بسیار حائز اهمیت است. این در حالی است که به اعتقاد رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان شمالی حساس کردن مردم و نسل‌های جدید مهم‌ترین اصل در حفظ میراث معنوی است تا آنها به عنوان بانیان و حافظان این آثار به ما کمک کنند. علی کاظمی با اشاره به پدیده‌های تک‌زمانی و تک‌مکانی گفت: این پدیده‌ها یک سری رویدادهایی است که در اغلب شهرستان‌های استان و در یک زمان و مکان خاص اتفاق می‌افتد. وی با اشاره به ثبت کوچ عشایر در کشور به عنوان میراث معنوی اظهار داشت: ما نیز در حال بررسی کوچ عشایر و تفاوت‌های آن با دیگر مناطق هستیم چرا که آنچه در درجه اول در جذب گردشگر مهم است توجه به تفاوت و جذابیت‌های موجود در منطقه است. به گفته کاظمی، بررسی کامل هر اثر معنوی 6 ماه زمان می‌برد به گونه‌ای که باید مستندات موجود اعم از چهره به چهره کتابخانه‌ای و کتاب‌های تاریخی موجود جمع‌آوری شود، از طریق فیلم و عکس مستندنگاری شود و تمایز و ویژگی‌های طرح مورد بررسی قرار گیرد و در نهایت به تهران ارسال شود. کاظمی با اعتقاد به اینکه هر میراثی را ابتدا باید خود مردم آن منطقه بشناسند و سپس برای مردم دیگر مناطق شناسانده شود اظهار داشت: امسال علاوه بر پرداختن به کشتی باچوخه اسفراین در کتاب جاذبه‌های گردشگری و در سایت گردشگری، تاریخچه و نوع برگزاری و تفاوت آن نسبت به دیگر کشتی‌ها به تفصیل توضیح داده شده است. وی هم از آغاز شناسایی میراث معنوی در سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری خراسان شمالی خبر داد و یکی از این میراث کشتی باچوخه اسفراین است که به ثبت رسیده و در حال حاضر پرونده‌های مراسم شکرگزاری امامزاده ذکریا نامانلوي شیروان، نخل گردان مراسم عاشورای جاجرم و ساز قشمه استان تهیه و برای ثبت و دریافت شماره ملی به تهران ارسال شده است. 600 هزار اثر تاریخی قابل ثبت در ایران اگرچه ثبت آثار اقدامی است بسیار ارزشمند که مسؤولان را وادار می‌کند در جهت حفظ آنها اقدام کنند اما بسیار در مطبوعات و رسانه‌ها شاهد واکنش و نگرانی دوستداران میراث فرهنگی نسبت به بی‌توجهی و تخریب و گاه مرمت‌های غیر اصولی این آثار بوده و هستیم؛ مشکلاتی که در بسیاری از موارد مسؤولان میراث فرهنگی نبود اعتبار را بهانه این بی‌توجهی‌ها می‌کنند. با این حال ثبت جهانی آثار باستانی و تاریخی موجب معرفی بهتر اثر به جهانیان می‌شود تا به واسطه آن بتوان ضمن بهره‌مندی از امتیازات سازمان یونسکو و کسب اعتبار در این زمینه به ارتقای جایگاه آثار در سطح جهان امیدوار بود و به رونق گردشگری در کشور کمک کرد اما ثبت آثار تنها به همین جا ختم نمی‌شود و خردادماه سال جاری در جلسه شورای شهر طرح ثبت و احیای محور تاریخی ـ فرهنگی ـ طبیعی خیابان ولیعصر (عج) بررسی شد و به تصویب رسید. در این جلسه شهرداری موظف شد در جهت بررسی صیانت از هویت و فرهنگ اسلامی- ایرانی، طرح ثبت ملی و احیای محور تاریخی- فرهنگی- طبیعی خیابان ولیعصر را پیگیری کند. به گفته فریبرز دولت‌آبادی، معاون سابق سازمان میراث‌فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری بیش از 600 هزار اثر تاریخی قابل ثبت در مناطق مختلف کشور وجود دارد. دولت‌آبادی در ادامه اذعان می‌کند: درباره ثبت تاریخی آثار با محدودیت‌هایی مواجه هستیم و سازمان میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری متناسب با توان اقتصادی و منابع مالی خود نمی‌تواند میزان ثبت آثار را افزایش دهد در حالی که آثار باارزش تاریخی و قابل ثبت بیشتر از سهمیه پیش‌بینی شده است. تاکنون شهر پاسارگاد، تخت‌جمشید، تخت‌سلیمان، گنبد سلطانیه، بم، معبد چغازنبیل، بیستون، قره کلیسا، میدان نقش جهان و سازه‌های آبی شوشتر به ثبت جهانی رسیده‌اند و در حال حاضر پرونده بازار تبریز و بنای شیخ صفی‌الدین اردبیلی برای ثبت جهانی به دفتر یونسکو ارسال شده است.