پیدایش و گسترش معضلات و ناهنجاری‌های متعدد اجتماعی در جامعه امروز ایران، نتیجه عوامل و ریشه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دیگری است که هر یک در مقاطع و برهه‌های مختلف نقش کمرنگ یا پررنگ‌تری در رویش این مسائل ایفا کرده‌اند. در این میان به نظر می‌رسد در جامعه امروز ایران که همگام با توسعه و گسترش وسایل ارتباط جمعی در سراسر دنیا، از این جهت پیشرفت قابل ملاحظه‌ای داشته است، عامل مهم دیگری نیز در بی‌توجهی‌های اقشار مختلف به اهمیت و ضرورت پرداختن و حل و فصل این معضلات، تاثیر بسزایی داشته است؛ «کم‌کاری رسانه‌های پرمخاطب فارسی زبان در بازنمایی این آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی». پرواضح است که صرف طرح و نمایش این‌گونه مسائل در رسانه‌ها، خود آغازی خواهد بود بر جلب نظر افکار عمومی و به تبع آن چاره‌جویی و برنامه‌ریزی‌های بعدی برای حل این مشکلات.
لذا کم‌توجهی رسانه‌های مختلف به آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی – در روزگاری که یک امر بدون طرح و تبلیغ رسانه‌ای، هرگز مورد اقبال عمومی واقع نخواهد شد- یکی از عوامل اصلی عدم پیشگیری از گسترش این معضلات در جامعه ما است؛ اما آنچه در حال حاضر تبیین و بررسی‌اش ممکن و در عین حال ضروری به نظر می‌رسد، تجزیه و تحلیل «مناسب‌ترین شیوه انعکاس رسانه‌ای آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی در جامعه امروز ایران» است.
در باب ابعاد کیفی قضیه نیز از آنجایی که به سبب گستردگی و پیچیدگی مساله، ارائه یک مدل منسجم و جامع به سادگی میسر نخواهد بود، بنابراین در این مجال کوتاه سعی بر آن است تا صرفاً جمع‌بندی و تحلیل کوتاهی پیرامون یافته‌های علمی و تجربی موضوع ارائه شود.
1) مخاطب هدف؛ بدون تردید برای مخاطب هدف برنامه‌های رسانه‌ای با چنین محتوایی نمی‌توان محدوده مشخصی را تعریف کرد چرا که آسیب‌های اجتماعی متفاوت به هر صورت به یک یا چند دسته از اقشار مختلف مردم مربوط می‌شود اما در این میان می‌توان برای هر برنامه متناسب با ديگر ویژگی‌های آن، مخاطب خاصی را تعریف کرد.
2) میزان ضرورت تشکیل رسانه‌های مجزا و متمرکز برای پرداختن به امور فوق؛ به نظر می‌رسد با وجود مزایای فراوان ایجاد رسانه‌های مستقل و منحصر به موضوعات مذکور، ارائه مسائل به‌طور پیوسته و در چارچوب‌های متنوع و تأكيد بر ادامه اين روند در نهايت بتواند نظر مخاطبان بیشتری را به خود جلب کند.
3) شرایط حقوقی مساله؛ از آن جایی که تنها امکان موجود برای عملیاتی کردن رویکرد عمیق و ادبیات صریح و همچنین انعکاس مستمر آسیب‌ها، استفاده از ساختارهای حقوقی غیردولتی و فاقد نظارت‌های معمول در سازمان‌های دولتی است، همچنین به دلیل وجود – و شاید وجوب- رعایت بعضی الزامات و اقتضائات در رسانه‌های دولتي، طرح و بازنمایی پوشیده مسائل فوق اجتناب‌ناپذیر خواهد بود که با این اوصاف به نظر می‌رسد باید علاوه بر کاهش حساسیت‌ها نسبت به بازنمایی پیوسته و صریح‌تر ناهنجاری‌های اجتماعی، زمینه را برای حضور و فعالیت تخصصی بخش غیردولتی در این حوزه (با استفاده از ديگر ابزارهای رسانه‌ای رایج) فراهم کرد.
4) نوع رسانه؛ نکته دیگری که تأکید بر آن لازم و ضروری به نظر می‌رسد، دقت در به کارگیری نوع رسانه متناسب با «امکانات مناطق مختلف» است، به عبارت دیگر باید مراقب بود تا طرح و پوشش چنین مسائلی در هر محدوده به وسیله رسانه‌هایی باشد که در آن منطقه عمومیت یافته باشند.
5) ابتکار و توانایی‌های فنی؛ شاید اگر وضعیت امکانات و توانایی‌های فنی را عامل موثری در توفیق انعکاس رسانه‌ای آسیب‌های اجتماعی بدانیم، چندان هم بیجا نباشد، به هر صورت اما به نظر می‌رسد خلاقیت و ابتکار سازندگان و پدیدآورندگان رسانه‌ای آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی بتواند نقش بی‌بدیلی در سطح کیفی این برنامه‌ها بازی کند، در حقیقت، نوآوری و تنوع در ساختارهای رسانه‌ای بازنماگر مسائل فوق می‌تواند تاثیر بسزایی در شدت و گستره چالش و دغدغه ایجاد شده در مخاطب هدف داشته باشد.
6) مختصات نرم‌افزاری؛ بحث چگونگی نمایش رسانه‌ای آسیب‌های اجتماعی بحثی چندوجهی و فوق‌العاده حساس است، در چنین پروژه‌هایی بايد تمام ابعاد نرم‌افزاری و سخت‌افزاری مساله قبلا به صورت تخصصی بررسی شود و سپس به شکل یک برنامه رسانه‌ای همه‌جانبه درآید، در واقع باید در گزینش همه جزئیات مساله، شرایط و اقتضائات جانبی لحاظ شود. در این بین آن بخش از مقتضیات کار که در این یادداشت تأکید بیشتری بر آنها شده، ابعاد نرم‌افزاری بود و البته نتیجه‌گیری عمده‌ای که از بررسی ابعاد نرم‌افزاری قضیه به دست آمد آن است که پیش از پوشش رسانه‌ای این آسیب‌ها بايد گروه‌های کارشناسی متشکل از اساتید دانشگاه (در رشته‌های مرتبط به موضوع مثل علوم اجتماعی، ارتباطات، روانشناسی و...) و محققان با‌سابقه این حوزه‌ها تشکیل شده و قبل از هر چیز درباره مختصات محتوایی کار به ارائه راهکار بپردازند، به سخن دیگر فقدان نظرات و تجربیات اساتید و محققان مربوطه در بازنمایی رسانه‌ای به نارسایی و ناتوانی برنامه‌ها در انجام رسالت‌شان ـ که همانا ایجاد دغدغه در عموم مردم و مسؤولان باشد ـ منتج شده است.
مناسب‌ترین شیوه انعکاس رسانه‌ای آسیب‌هاي اجتماعی در ایران
پیدایش و گسترش معضلات و ناهنجاری‌های متعدد اجتماعی در جامعه امروز ایران، نتیجه عوامل و ریشه‌های مختلف سیاسی، فرهنگی و اقتصادی دیگری است که هر یک در مقاطع و برهه‌های مختلف نقش کمرنگ یا پررنگ‌تری در رویش این مسائل ایفا کرده‌اند. در این میان به نظر می‌رسد در جامعه امروز ایران که همگام با توسعه و گسترش وسایل ارتباط جمعی در سراسر دنیا، از این جهت پیشرفت قابل ملاحظه‌ای داشته است، عامل مهم دیگری نیز در بی‌توجهی‌های اقشار مختلف به اهمیت و ضرورت پرداختن و حل و فصل این معضلات، تاثیر بسزایی داشته است؛ «کم‌کاری رسانه‌های پرمخاطب فارسی زبان در بازنمایی این آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی». پرواضح است که صرف طرح و نمایش این‌گونه مسائل در رسانه‌ها، خود آغازی خواهد بود بر جلب نظر افکار عمومی و به تبع آن چاره‌جویی و برنامه‌ریزی‌های بعدی برای حل این مشکلات.
لذا کم‌توجهی رسانه‌های مختلف به آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی – در روزگاری که یک امر بدون طرح و تبلیغ رسانه‌ای، هرگز مورد اقبال عمومی واقع نخواهد شد- یکی از عوامل اصلی عدم پیشگیری از گسترش این معضلات در جامعه ما است؛ اما آنچه در حال حاضر تبیین و بررسی‌اش ممکن و در عین حال ضروری به نظر می‌رسد، تجزیه و تحلیل «مناسب‌ترین شیوه انعکاس رسانه‌ای آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی در جامعه امروز ایران» است.
در باب ابعاد کیفی قضیه نیز از آنجایی که به سبب گستردگی و پیچیدگی مساله، ارائه یک مدل منسجم و جامع به سادگی میسر نخواهد بود، بنابراین در این مجال کوتاه سعی بر آن است تا صرفاً جمع‌بندی و تحلیل کوتاهی پیرامون یافته‌های علمی و تجربی موضوع ارائه شود.
1) مخاطب هدف؛ بدون تردید برای مخاطب هدف برنامه‌های رسانه‌ای با چنین محتوایی نمی‌توان محدوده مشخصی را تعریف کرد چرا که آسیب‌های اجتماعی متفاوت به هر صورت به یک یا چند دسته از اقشار مختلف مردم مربوط می‌شود اما در این میان می‌توان برای هر برنامه متناسب با ديگر ویژگی‌های آن، مخاطب خاصی را تعریف کرد.
2) میزان ضرورت تشکیل رسانه‌های مجزا و متمرکز برای پرداختن به امور فوق؛ به نظر می‌رسد با وجود مزایای فراوان ایجاد رسانه‌های مستقل و منحصر به موضوعات مذکور، ارائه مسائل به‌طور پیوسته و در چارچوب‌های متنوع و تأكيد بر ادامه اين روند در نهايت بتواند نظر مخاطبان بیشتری را به خود جلب کند.
3) شرایط حقوقی مساله؛ از آن جایی که تنها امکان موجود برای عملیاتی کردن رویکرد عمیق و ادبیات صریح و همچنین انعکاس مستمر آسیب‌ها، استفاده از ساختارهای حقوقی غیردولتی و فاقد نظارت‌های معمول در سازمان‌های دولتی است، همچنین به دلیل وجود – و شاید وجوب- رعایت بعضی الزامات و اقتضائات در رسانه‌های دولتي، طرح و بازنمایی پوشیده مسائل فوق اجتناب‌ناپذیر خواهد بود که با این اوصاف به نظر می‌رسد باید علاوه بر کاهش حساسیت‌ها نسبت به بازنمایی پیوسته و صریح‌تر ناهنجاری‌های اجتماعی، زمینه را برای حضور و فعالیت تخصصی بخش غیردولتی در این حوزه (با استفاده از ديگر ابزارهای رسانه‌ای رایج) فراهم کرد.
4) نوع رسانه؛ نکته دیگری که تأکید بر آن لازم و ضروری به نظر می‌رسد، دقت در به کارگیری نوع رسانه متناسب با «امکانات مناطق مختلف» است، به عبارت دیگر باید مراقب بود تا طرح و پوشش چنین مسائلی در هر محدوده به وسیله رسانه‌هایی باشد که در آن منطقه عمومیت یافته باشند.
5) ابتکار و توانایی‌های فنی؛ شاید اگر وضعیت امکانات و توانایی‌های فنی را عامل موثری در توفیق انعکاس رسانه‌ای آسیب‌های اجتماعی بدانیم، چندان هم بیجا نباشد، به هر صورت اما به نظر می‌رسد خلاقیت و ابتکار سازندگان و پدیدآورندگان رسانه‌ای آسیب‌ها و ناهنجاری‌های اجتماعی بتواند نقش بی‌بدیلی در سطح کیفی این برنامه‌ها بازی کند، در حقیقت، نوآوری و تنوع در ساختارهای رسانه‌ای بازنماگر مسائل فوق می‌تواند تاثیر بسزایی در شدت و گستره چالش و دغدغه ایجاد شده در مخاطب هدف داشته باشد.
6) مختصات نرم‌افزاری؛ بحث چگونگی نمایش رسانه‌ای آسیب‌های اجتماعی بحثی چندوجهی و فوق‌العاده حساس است، در چنین پروژه‌هایی بايد تمام ابعاد نرم‌افزاری و سخت‌افزاری مساله قبلا به صورت تخصصی بررسی شود و سپس به شکل یک برنامه رسانه‌ای همه‌جانبه درآید، در واقع باید در گزینش همه جزئیات مساله، شرایط و اقتضائات جانبی لحاظ شود. در این بین آن بخش از مقتضیات کار که در این یادداشت تأکید بیشتری بر آنها شده، ابعاد نرم‌افزاری بود و البته نتیجه‌گیری عمده‌ای که از بررسی ابعاد نرم‌افزاری قضیه به دست آمد آن است که پیش از پوشش رسانه‌ای این آسیب‌ها بايد گروه‌های کارشناسی متشکل از اساتید دانشگاه (در رشته‌های مرتبط به موضوع مثل علوم اجتماعی، ارتباطات، روانشناسی و...) و محققان با‌سابقه این حوزه‌ها تشکیل شده و قبل از هر چیز درباره مختصات محتوایی کار به ارائه راهکار بپردازند، به سخن دیگر فقدان نظرات و تجربیات اساتید و محققان مربوطه در بازنمایی رسانه‌ای به نارسایی و ناتوانی برنامه‌ها در انجام رسالت‌شان ـ که همانا ایجاد دغدغه در عموم مردم و مسؤولان باشد ـ منتج شده است.
ارسال نظر
پربیننده