وضعیت نه‌چندان مطلوب سینمای مستند
نخستین و بدیهی‌ترین موضوعی که می‌توان با مستندسازان مطرح کرد، سوال از چگونگی وضعیت سینمای مستند است. «ابوالفضل صفاری» در این‌باره می‌گوید: تنها سازمانی که در حال حاضر خوب فعالیت می‌کند، مرکز سینمای مستند و تجربی و شخص آقای آفریده است. متاسفانه به‌دلیل نبود حمایت‌ها، سطح مستندها هم از لحاظ کیفی افت پیدا کرده و بدون تحقیق، مستندسازان اقدام به تولید کار می‌کنند. متاسفانه تلویزیون هم كه پیش از این حمایت جدی از مستند و پخش آثار مستندسازان می‌کرد، الان کارکرد قبلی خود را از دست داده است. اما در این میان «مهرداد اسکویی» معتقد است: در چند سال اخیر شاهد رشد محسوسی در ارتقای سینمای مستند هستیم. مستندسازان هم اشتیاق زیادی برای کار دارند و فضایی ایجاد شده که این افراد در تعامل بیشتری با یکدیگر هستند. این مستندساز به جشنواره سینما حقیقت اشاره می‌کند و می‌گوید: فضای بسیار مناسبی برای عرضه مستند و تعامل بین مستندسازان در جشنواره سینما حقیقت ایجاد شده است. به‌رغم اینکه در دوره اول خیلی‌ها به دلیل کنار گذاشته شدن سینمای اجتماعی در این جشنواره انتقاد داشتند، اما به‌طور کلی فضای خوبی برای مستندسازی با این حرکت ایجاد شده است به طوری که امسال از 2 چهره برجسته سینمای مستند جهان برای برگزاری ورک‌شاپ‌هایی دعوت به‌عمل آمده و من فکر می‌کنم فرصت خوبی است برای اینکه مستندسازان ما از بخش‌های مختلف این جشنواره استفاده کنند. «مهدی منیری» دیگر مستندساز کشور بر لزوم حمایت از سینمای مستند اشاره می‌کند و مسوولان را حامی سینمای مستند نمی‌داند و می‌گوید: به‌رغم صحبت‌هایی که می‌شود و ادعایی که درباره حمایت از سینمای مستند وجود دارد به جز یکی، دو نهاد محدود مانند مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی و در سطح پایین‌تر انجمن سینمای جوان، نهاد دیگری برای حمایت از سینمای مستند وجود ندارد. تلویزیون هم جای مناسبی برای سینمای مستند نیست. مدیران بخش‌های مربوطه در صدا و سیما تنها در راستای اهداف خودشان حرکت می‌کنند و برنامه‌ها را صرفا به منظور پر کردن آنتن و تایم مورد نظر می‌سازند و پخش می‌کنند و کاری هم به کیفیت کار پخش شده ندارند. همین توجه نداشتن به کیفیت و پرداختن بیش از حد به کمیت، باعث شده صدمات جبران‌ناپذیری به سینمای مستند وارد شود و ما شاهدیم که از فیلم‌های مستند رده الف و ب بسیار فاصله گرفته‌ایم و شاهد تنزل کیفی آثار هستیم.
چرا مستندسازان به تکرار می‌افتند؟
یکی از ایرادهایی که به سینمای مستند گرفته می‌شود، سوژه‌های تکراری آن است. به نظر می‌رسد فیلمسازان این حوزه باید بیش از پیش به سوژه‌های نو بپردازند، راستي دليل آن چيست؟ ابوالفضل صفاری درپاسخ به اين سوال می‌گوید: زمانی که مستندساز نه بودجه دارد و نه امکانات، به‌طور طبیعی نمی‌تواند چندان خلاقیتی در انتخاب سوژه‌های بکر و پرداخت درست به آنها داشته باشد. یک پروژه خوب مستند نیازمند بودجه متناسب با نوع کار است، اما مسوولان به جای صرف بودجه برای این نوع سینما، هزینه‌های میلیاردی خود را صرف سریال‌های دم‌دستی می‌کنند که مخاطب را به سطحی‌نگری
وا می‌دارد. کارگردان «انتهای زمین» ادامه می‌دهد: در حال حاضر جوانان بااستعدادی وارد عرصه مستندسازی شده‌اند که کارهای خوبی نیز ارائه می‌کنند. به‌نظر من مستندساز نباید کارش سانسور شود تا آزادانه بتواند روی سوژه‌های موردنظر خود که از دل جامعه و فرهنگ کشور بیرون آمده‌اند، مستندی خلق کند که مخاطب به دیدن آن ترغیب شود. مهدی منیری هم حرف صفاری را تایید می‌کند و می‌گوید: مستندساز بودجه کافی ندارد تا بتواند به‌صورت جامع و کامل روی یک سوژه تحقیق کند و وقت بگذارد تا از ابعاد و زوایای مختلفی به سوژه مورد نظر خود بپردازد. مستندساز پشتوانه مناسبی ندارد تا بتواند درباره سوژه‌ای که برای ساخت فیلمش انتخاب کرده، تحلیل دقیقی ارائه دهد. کارگردان «تینار» می‌افزاید: اگر یک مستندساز حمایت شود، به سراغ سوژه‌های بهتری خواهد رفت و با آرامش بیشتری برای تحقیق و پژوهش زمان صرف می‌کند اما محدودیت‌ها متاسفانه باعث شده مستندسازان سراغ موضوعاتی بروند که با کمترین هزینه و زمان ممكن بتوانند آنها را تولید کنند.
تلویزیون باید حامی سینمای مستند باشد
در شرایطی که فیلم‌های مستند فرصت کمی برای اکران و دیده شدن دارند، یکی از بهترین ابزار برای نمایش این آثار، تلویزیون است. مهرداد اسکویی، تلویزیون را خانه اصلی سینمای مستند می‌داند و می‌گوید: در کشورهای مختلف دنیا، تلویزیون خانه اصلی سینمای مستند است و به میزان قابل توجهی برای سینمای مستند سرمایه‌گذاری می‌کند. من در جشنواره آمستردام كه یکی از مهم‌ترین جشنواره‌های فیلم مستند جهان است، فیلمم برگزیده شد و در کنار من یک فیلمساز کانادایی توانست با فیلم خود برنده این جشنواره شود. در همان‌جا از وی برای ساخت مستند دعوت به کار شد اما من زمانی که به کشورم برمی‌گردم باید به این فکر باشم که برای ساخت مستند بعدی‌ام، سرمایه جذب کنم! کارگردان «روزهای بی‌تقویم» می‌افزاید: امیدوارم تلویزیون ایران یک زمانی متوجه این موضوع شود که با هزینه و بودجه محدود نمی‌تواند به مستند ملی و مستندهای برجسته کمک کند. ما چهره‌های برجسته‌ای در سینمای مستند داریم که باید در حد نام آنها، روی کارهایشان سرمایه‌گذاری شود. اسکویی ادامه می‌دهد: البته به نظر می‌رسد در تلویزیون اتفاقات خوبی در حال رخ دادن است و گویا شبکه مستقل مستند قرار است راه‌اندازی شود که اتفاق بسیار خوبی است. من امیدوارم همگام با تولید سریال‌های متوسط طنز که تنها مردم را مشغول می‌کند، بتوانیم فرهنگ، هنر و اجتماع و وقایعی که در آنها رخ داده را نیز ثبت كنيم و نمایش دهیم. به نظر من خیلی مهم است که مردم امروز خودشان را از قالب فیلم مستند در تلویزیون مشاهده کنند. اگر نقدی بر رفتارهایشان وجود دارد، اصلاح كنند و اگر هم چیزی دارند که قابل احترام باشد به آن افتخار کنند. ابوالفضل صفاری در این‌باره اظهار می‌کند: به نظر من تلویزیون سطح سواد بصری مخاطب را پایین آورده است و مردم نه تنها در تلویزیون، بلکه در سینما هم تمایل چندانی به دیدن فیلم‌های مستند ندارند. تلویزیون می‌تواند با نمایش فیلم‌های مستند به ارتقای سطح سواد بصری مردم کمک کند و اکران فیلم‌های مستند در سینما هم می‌تواند به نوعی مردم را با این نوع سینما آشتی دهد.
نقش حیاتی مخاطب در سینمای مستند
شاید نیازی به بيان این حرف کلیشه‌ای نباشد که دیگر دوران «هنر برای هنر» گذشته و اگر اثری برای مخاطب ساخته نشود، آب در هاون کوبیدن است. در سینمای مستند هم اگر مخاطبی وجود نداشته باشد، ساخت فیلم فقط یک تفنن یا بهتر بگوییم کاری عبث است. مهدی منیری به نقش مخاطب در فیلم‌های مستند اشاره می‌کند و می‌گوید: نقش مخاطب در سینمای مستند غیرقابل انکار است. در تمام دنیا در سال‌های متمادی درصدد جذب مخاطب برای این نوع سینما بوده‌اند اما فکر نمی‌کنم در ایران موفقیت چندانی در این حوزه حاصل شده باشد. وی می‌افزاید: سالانه براساس آمارهایی که توسط نهادهای مختلف ارائه می‌شود، در ایران بالغ بر 2 هزار مستند کوتاه، بلند، آماتور و حرفه‌ای ساخته می‌شود که هنوز مکان ثابتی برای نمایش آنها وجود ندارد و سال‌هاست که عادت کرده‌ایم مستندها را تنها از طریق جشنواره‌ها مشاهده کنیم. البته گاهی اوقات مستندهای خوب و فاخری از طریق شبکه 4 سیما پخش می‌شود که قابل تقدیر است، اما ای کاش به مستندهای ایرانی توجه بیشتری می‌شد. او ادامه می‌دهد: خوشبختانه در 2 دوره برگزاری جشنواره سینما حقیقت، شاهد این بودیم که مخاطبان زیادی جذب این جشنواره شدند و استقبال خوبی از فیلم‌های مستند داشتند به‌طوری که در برخی سئانس‌ها شاهد این بودیم که علاوه بر پر شدن صندلی‌های سالن سینما، مردم از محوطه‌های کناری داخل سالن نیز برای تماشای فیلم استفاده می‌کردند که جای خوشحالی دارد و این موضوع ثابت کرد برخلاف آنچه برخی مسوولان عنوان می‌کنند كه سینمای مستند مخاطب ندارد با یک فرهنگسازی خوب می‌توان مخاطبان زیادی را جذب سینمای مستند کرد. بررسی سینمای مستند در گفت‌وگو با مستندسازان
به امید روزهای بهتر!
وضعیت نه‌چندان مطلوب سینمای مستند
نخستین و بدیهی‌ترین موضوعی که می‌توان با مستندسازان مطرح کرد، سوال از چگونگی وضعیت سینمای مستند است. «ابوالفضل صفاری» در این‌باره می‌گوید: تنها سازمانی که در حال حاضر خوب فعالیت می‌کند، مرکز سینمای مستند و تجربی و شخص آقای آفریده است. متاسفانه به‌دلیل نبود حمایت‌ها، سطح مستندها هم از لحاظ کیفی افت پیدا کرده و بدون تحقیق، مستندسازان اقدام به تولید کار می‌کنند. متاسفانه تلویزیون هم كه پیش از این حمایت جدی از مستند و پخش آثار مستندسازان می‌کرد، الان کارکرد قبلی خود را از دست داده است. اما در این میان «مهرداد اسکویی» معتقد است: در چند سال اخیر شاهد رشد محسوسی در ارتقای سینمای مستند هستیم. مستندسازان هم اشتیاق زیادی برای کار دارند و فضایی ایجاد شده که این افراد در تعامل بیشتری با یکدیگر هستند. این مستندساز به جشنواره سینما حقیقت اشاره می‌کند و می‌گوید: فضای بسیار مناسبی برای عرضه مستند و تعامل بین مستندسازان در جشنواره سینما حقیقت ایجاد شده است. به‌رغم اینکه در دوره اول خیلی‌ها به دلیل کنار گذاشته شدن سینمای اجتماعی در این جشنواره انتقاد داشتند، اما به‌طور کلی فضای خوبی برای مستندسازی با این حرکت ایجاد شده است به طوری که امسال از 2 چهره برجسته سینمای مستند جهان برای برگزاری ورک‌شاپ‌هایی دعوت به‌عمل آمده و من فکر می‌کنم فرصت خوبی است برای اینکه مستندسازان ما از بخش‌های مختلف این جشنواره استفاده کنند. «مهدی منیری» دیگر مستندساز کشور بر لزوم حمایت از سینمای مستند اشاره می‌کند و مسوولان را حامی سینمای مستند نمی‌داند و می‌گوید: به‌رغم صحبت‌هایی که می‌شود و ادعایی که درباره حمایت از سینمای مستند وجود دارد به جز یکی، دو نهاد محدود مانند مرکز گسترش سینمای مستند و تجربی و در سطح پایین‌تر انجمن سینمای جوان، نهاد دیگری برای حمایت از سینمای مستند وجود ندارد. تلویزیون هم جای مناسبی برای سینمای مستند نیست. مدیران بخش‌های مربوطه در صدا و سیما تنها در راستای اهداف خودشان حرکت می‌کنند و برنامه‌ها را صرفا به منظور پر کردن آنتن و تایم مورد نظر می‌سازند و پخش می‌کنند و کاری هم به کیفیت کار پخش شده ندارند. همین توجه نداشتن به کیفیت و پرداختن بیش از حد به کمیت، باعث شده صدمات جبران‌ناپذیری به سینمای مستند وارد شود و ما شاهدیم که از فیلم‌های مستند رده الف و ب بسیار فاصله گرفته‌ایم و شاهد تنزل کیفی آثار هستیم.
چرا مستندسازان به تکرار می‌افتند؟
یکی از ایرادهایی که به سینمای مستند گرفته می‌شود، سوژه‌های تکراری آن است. به نظر می‌رسد فیلمسازان این حوزه باید بیش از پیش به سوژه‌های نو بپردازند، راستي دليل آن چيست؟ ابوالفضل صفاری درپاسخ به اين سوال می‌گوید: زمانی که مستندساز نه بودجه دارد و نه امکانات، به‌طور طبیعی نمی‌تواند چندان خلاقیتی در انتخاب سوژه‌های بکر و پرداخت درست به آنها داشته باشد. یک پروژه خوب مستند نیازمند بودجه متناسب با نوع کار است، اما مسوولان به جای صرف بودجه برای این نوع سینما، هزینه‌های میلیاردی خود را صرف سریال‌های دم‌دستی می‌کنند که مخاطب را به سطحی‌نگری
وا می‌دارد. کارگردان «انتهای زمین» ادامه می‌دهد: در حال حاضر جوانان بااستعدادی وارد عرصه مستندسازی شده‌اند که کارهای خوبی نیز ارائه می‌کنند. به‌نظر من مستندساز نباید کارش سانسور شود تا آزادانه بتواند روی سوژه‌های موردنظر خود که از دل جامعه و فرهنگ کشور بیرون آمده‌اند، مستندی خلق کند که مخاطب به دیدن آن ترغیب شود. مهدی منیری هم حرف صفاری را تایید می‌کند و می‌گوید: مستندساز بودجه کافی ندارد تا بتواند به‌صورت جامع و کامل روی یک سوژه تحقیق کند و وقت بگذارد تا از ابعاد و زوایای مختلفی به سوژه مورد نظر خود بپردازد. مستندساز پشتوانه مناسبی ندارد تا بتواند درباره سوژه‌ای که برای ساخت فیلمش انتخاب کرده، تحلیل دقیقی ارائه دهد. کارگردان «تینار» می‌افزاید: اگر یک مستندساز حمایت شود، به سراغ سوژه‌های بهتری خواهد رفت و با آرامش بیشتری برای تحقیق و پژوهش زمان صرف می‌کند اما محدودیت‌ها متاسفانه باعث شده مستندسازان سراغ موضوعاتی بروند که با کمترین هزینه و زمان ممكن بتوانند آنها را تولید کنند.
تلویزیون باید حامی سینمای مستند باشد
در شرایطی که فیلم‌های مستند فرصت کمی برای اکران و دیده شدن دارند، یکی از بهترین ابزار برای نمایش این آثار، تلویزیون است. مهرداد اسکویی، تلویزیون را خانه اصلی سینمای مستند می‌داند و می‌گوید: در کشورهای مختلف دنیا، تلویزیون خانه اصلی سینمای مستند است و به میزان قابل توجهی برای سینمای مستند سرمایه‌گذاری می‌کند. من در جشنواره آمستردام كه یکی از مهم‌ترین جشنواره‌های فیلم مستند جهان است، فیلمم برگزیده شد و در کنار من یک فیلمساز کانادایی توانست با فیلم خود برنده این جشنواره شود. در همان‌جا از وی برای ساخت مستند دعوت به کار شد اما من زمانی که به کشورم برمی‌گردم باید به این فکر باشم که برای ساخت مستند بعدی‌ام، سرمایه جذب کنم! کارگردان «روزهای بی‌تقویم» می‌افزاید: امیدوارم تلویزیون ایران یک زمانی متوجه این موضوع شود که با هزینه و بودجه محدود نمی‌تواند به مستند ملی و مستندهای برجسته کمک کند. ما چهره‌های برجسته‌ای در سینمای مستند داریم که باید در حد نام آنها، روی کارهایشان سرمایه‌گذاری شود. اسکویی ادامه می‌دهد: البته به نظر می‌رسد در تلویزیون اتفاقات خوبی در حال رخ دادن است و گویا شبکه مستقل مستند قرار است راه‌اندازی شود که اتفاق بسیار خوبی است. من امیدوارم همگام با تولید سریال‌های متوسط طنز که تنها مردم را مشغول می‌کند، بتوانیم فرهنگ، هنر و اجتماع و وقایعی که در آنها رخ داده را نیز ثبت كنيم و نمایش دهیم. به نظر من خیلی مهم است که مردم امروز خودشان را از قالب فیلم مستند در تلویزیون مشاهده کنند. اگر نقدی بر رفتارهایشان وجود دارد، اصلاح كنند و اگر هم چیزی دارند که قابل احترام باشد به آن افتخار کنند. ابوالفضل صفاری در این‌باره اظهار می‌کند: به نظر من تلویزیون سطح سواد بصری مخاطب را پایین آورده است و مردم نه تنها در تلویزیون، بلکه در سینما هم تمایل چندانی به دیدن فیلم‌های مستند ندارند. تلویزیون می‌تواند با نمایش فیلم‌های مستند به ارتقای سطح سواد بصری مردم کمک کند و اکران فیلم‌های مستند در سینما هم می‌تواند به نوعی مردم را با این نوع سینما آشتی دهد.
نقش حیاتی مخاطب در سینمای مستند
شاید نیازی به بيان این حرف کلیشه‌ای نباشد که دیگر دوران «هنر برای هنر» گذشته و اگر اثری برای مخاطب ساخته نشود، آب در هاون کوبیدن است. در سینمای مستند هم اگر مخاطبی وجود نداشته باشد، ساخت فیلم فقط یک تفنن یا بهتر بگوییم کاری عبث است. مهدی منیری به نقش مخاطب در فیلم‌های مستند اشاره می‌کند و می‌گوید: نقش مخاطب در سینمای مستند غیرقابل انکار است. در تمام دنیا در سال‌های متمادی درصدد جذب مخاطب برای این نوع سینما بوده‌اند اما فکر نمی‌کنم در ایران موفقیت چندانی در این حوزه حاصل شده باشد. وی می‌افزاید: سالانه براساس آمارهایی که توسط نهادهای مختلف ارائه می‌شود، در ایران بالغ بر 2 هزار مستند کوتاه، بلند، آماتور و حرفه‌ای ساخته می‌شود که هنوز مکان ثابتی برای نمایش آنها وجود ندارد و سال‌هاست که عادت کرده‌ایم مستندها را تنها از طریق جشنواره‌ها مشاهده کنیم. البته گاهی اوقات مستندهای خوب و فاخری از طریق شبکه 4 سیما پخش می‌شود که قابل تقدیر است، اما ای کاش به مستندهای ایرانی توجه بیشتری می‌شد. او ادامه می‌دهد: خوشبختانه در 2 دوره برگزاری جشنواره سینما حقیقت، شاهد این بودیم که مخاطبان زیادی جذب این جشنواره شدند و استقبال خوبی از فیلم‌های مستند داشتند به‌طوری که در برخی سئانس‌ها شاهد این بودیم که علاوه بر پر شدن صندلی‌های سالن سینما، مردم از محوطه‌های کناری داخل سالن نیز برای تماشای فیلم استفاده می‌کردند که جای خوشحالی دارد و این موضوع ثابت کرد برخلاف آنچه برخی مسوولان عنوان می‌کنند كه سینمای مستند مخاطب ندارد با یک فرهنگسازی خوب می‌توان مخاطبان زیادی را جذب سینمای مستند کرد. ارسال نظر
پربیننده