حسن هانی زاده*
باوجود حرکت ماراتنی عراق به سمت تشکیل یک نظام مردمسالار و ایجاد نهادهای مدنی، این کشور همچنان در کشاکش پارادوکس گرایش‌های دینی و قومی قرار دارد.
2 طیف ملی‌گرا و مذهبي در آستانه انتخابات پارلمانی عراق برای خیزش به سوی کرسی‌های پارلمان و تثبیت جایگاه خود در این نهاد مدنی آماده می‌شوند.ائتلاف یکپارچه عراق که توسط مرحوم سید عبدالعزیز حکیم، رئیس سابق مجلس اعلای اسلامی شکل گرفت در پارلمان كنوني عراق به‌عنوان قدرتمند‌ترین فراکسیون پارلمانی، نقش تاثیرگذاری در عرصه‌های داخلی و منطقه‌ای عراق ایفا کرد.طیف ائتلاف کردها(طالبانی و بارزانی) و ائتلاف العراقیه به ریاست ایاد علاوی در مراحل بعدی قدرتمندي فراکسیون‌های پارلمان عراق قرار دارند.باوجود تعدد قومیت‌ها و مذاهب در عراق
3 طیف شاخص«شیعیان، کردها وسنی‌ها» همواره تلاش داشته‌اند عراق را به سمت و سوی اهداف دلخواه خود هدایت کنند.طیف ملی‌گراها که متشکل از شیعیان لائیک، چپگرایان و اهل سنت اسلامگراست، تلاش می‌کند عراق را به عمق عربی خود باز گرداند.دیدگاه شخصیت‌های قومی‌گرا این است که عراق یک کشور عربی است و باید در محور تصمیم‌گیری‌های عربی و در چارچوب اتحادیه عرب نقش منطقه‌ای و بین‌المللی خود را ایفا کند.این مجموعه که در آن شخصیت‌هایی مانند ایاد علاوی« شیعه»، طارق الهاشمی
« سنی»، ایاد السامرائی «سنی»، عدنان الدلیمی«سنی ملی‌گرا» و ظافر العانی «سنی بعثی» قرار دارند، معتقد به ضرورت کاهش نفوذ شخصیت‌های دینی در عرصه‌های سیاسی است. نگاه این مجموعه به طور عمده به عربستان، اردن ومصر دوخته شده زیرا این 3 کشور را عمق استراتژیک عراق می‌دانند.به دلیل تجربه تلخ و شکست خورده ملت عراق از حاکمیت قومیت‌گراها در طول 4 دهه گذشته این طیف نتوانست پایگاهی در درون عراق بویژه در استان‌های جنوبی و فرات میانه که بيشتر شیعه‌نشین هستند به‌دست آورد.عمده پایگاه این طیف در استان‌های غربی و شمالی عراق مانند رمادی، موصل و نیز بغداد قرار دارد اما در مقایسه با شیعیان در اقلیت است.مصر به دلیل نفوذ فرهنگی و سیاسی در جهان عرب، تلاش می‌کند مجموعه قومیت‌گرا و لائیک اعم از شیعه و سنی را برای به‌دست گرفتن قدرت در عراق سازماندهی کند.اردن نیز به دلیل نزدیکی جغرافیایی با عراق در تلاش است برای تضمین نفوذ سیاسی خود و بهره‌گیری از منابع طبیعی عراق خود را به طیف قومیت‌گرا نزدیک کند.رژیم اردن در دوران جنگ تحمیلی کمک‌های اطلاعاتی و لجستیکی زیادی به رژیم منحوس صدام کرد و ملک حسین، شاه سابق اردن نخستین گلوله توپ را در 31 شهریور ماه 1359 به سمت ایران شلیک کرد. عربستان نیز به دلیل در آمدهای سر‌شار ناشی از فروش نفت، تلاش می‌کند با وجود جایگاه سیاسی ضعیف خود و عدم بر‌خورداری از ظرفیت‌های سیاسی و انسانی لازم، نقش مدیریتی در عراق ایفا کند که تحرکات جدیدی را نیز برای تاثیرگذاری در آینده سیاسی عراق آغاز کرده است.عربستان که در انتخابات اخیر پارلمان لبنان حدود 750 میلیون دلار به سود یک جریان سیاسی همسو با خود هزینه کرد در آستانه انتخابات پارلمانی عراق در صدد چینش مهره‌های خود بر آمده است.رفت وآمدهای آشکار و پنهان شخصیت‌های ملی‌گرا و اسلامی عراق به عربستان ، نشان می‌دهد که این شخصیت‌ها با کمک مالی عربستان در صدد به‌دست آوردن کرسی‌های بیشتری در پارلمان عراق هستند.نشانه‌هایی وجود دارد که این مجموعه در پي تاثیرگذاری در انتخابات عراق است تا در صورت تشکیل یک فراکسیون قدرتمند ایاد علاوی را به عنوان نخست‌وزیر آینده این کشور معرفی کند.ایاد علاوی نیز مایل است ضمن حفظ هویت عربی عراق، نفوذ مراجع نجف و شخصیت‌های دینی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی را کاهش دهد.طیف قدرتمند دیگر عراق، شیعیان هستند که اغلب این مجموعه زیر چتر ائتلاف ملی عراق به رهبری
سید عمار حکیم خود را برای حضور در انتخابات پارلمانی عراق که در 26 دی‌ماه سال جاری برگزار می‌شود، آماده می‌کنند.این ائتلاف در انتخابات گذشته 128 کرسی از مجموع 275 کرسی پارلمان عراق را به دست آورد و نقش تعیین‌کننده‌ای به عنوان قدرتمندترين فراکسیون در تصمیمات سیاسی عراق ایفا کرد.با این حال شیعیان نیز به دلیل گرایش‌های مختلف 2 ائتلاف را تشکیل داده‌اند.ائتلاف اول که به وحدت عراق با حفظ هویت مذهبی و دینی اعتقاد دارد، ائتلاف ملی است که رهبری آن را حجت الاسلام سید عمار حکیم فرزند مرحوم سید عبدالعزیز حکیم به‌عهده دارد.
این ائتلاف همه گرایش‌های سیاسی اعم از سنی و شیعه لیبرال را در خود جای داده است زیرا رهبران این حزب بیش از گرایش‌های افراطی قومی بر ضرورت حفظ یکپارچگی عراق تاکید دارند.عمده پایگاه این حزب در استان‌های جنوبی مانند بصره، عماره، ناصریه، السماوه و استان‌های فرات میانه مانند کربلا، نجف، حله، دیوانیه و نیز قسمتی از شمال بغداد قرار دارد.
از دیگر طیف‌های مهم عراق احزاب کردی هستند که از 3 حزب نیرومند اتحادیه میهنی به رهبری جلال طالبانی، حزب دموکرات به ریاست مسعود بارزانی و اتحاد اسلامی کردستان به رهبری صلاح‌الدین محمد بهاء‌الدین تشکیل شده‌اند.این 3 حزب که عمده پایگاه آنها در شمال عراق و مشخصا در سلیمانیه، اربیل، دهوک و بخشی از کرکوک قرار دارد در انتخابات گذشته 58 کرسی را به‌دست آوردند.صف‌آرایی جدید احزاب سیاسی عراق در آستانه انتخابات پارلمانی نشان می‌دهد شطرنج سیاسی احزاب در مقایسه با انتخابات گذشته به کلی تغییر کرده است.
نوری المالکی، نخست‌وزیر شیعه عراق که در انتخابات گذشته زیر چتر ائتلاف یکپارچه عراق قرار داشت در حال حاضر مستقلا ائتلاف دولت قانون را تشکیل داده است.از شگفتی‌های این ائتلاف این است که عناصر موسوم به بیداری عشایر« الصحوه» که سازگاری چندانی با شیعیان ندارند بخشی از ائتلاف دولت قانون را تشکیل می‌دهند.ایاد علاوی نیز تمایل خود را برای ورود به ائتلاف ملی عراق به رهبری عمار حکیم پنهان نمی‌کند در حالی که ایاد علاوی اساسا به نفوذ مذهب در ساختار سیاسی عراق اعتقادی ندارد.قرار گرفتن ابراهیم الجعفری، «شیعه متدین» رهبر جریان اصلاح و احمد الچلبی، رهبر کنفرانس ملی عراق« شیعه لائیک» در کنار ایاد علاوی« شیعه لائیک» از اتفاقات نادر صف‌آرایی‌های جدید احزاب عراق است.ظهور حزب جدیدی از درون احزاب کردستان عراق تحت عنوان «ائتلاف برای تغییر» به رهبری انوشیروان مصطفی صف‌آرایی احزاب کرد عراقی را وارد مرحله جدیدی کرده است.این ائتلاف جدید که با 2 حزب دموکرات و اتحادیه میهنی در تعارض است، قرار است زیر چتر ائتلاف کردستان عراق با قدرت وارد عرصه انتخابات پارلمانی عراق شود.
مجموعه دیگری که نقشه راه خود را برای ورود سازمان یافته به انتخابات عراق هنوز ترسیم نکرده اند« فیلی»های کرد هستند.فیلی‌ها که از اکراد شیعه عراق به شمار می‌آیند و گرایش بیشتری به سمت شیعیان دارند به دلیل اختلاف در دیدگاه‌ها به 2 قسمت تقسیم شده‌اند.جریان کردهای فیلی به رهبری« ثائر الفیلی» قرار است وارد ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری المالکی شود در حالی که کنفرانس کردهای فیلی به رهبری حجت‌الاسلام شیخ محمد سعید نعمان به ائتلاف ملی عراق پیوسته است.
جبهه التوافق به رهبری«عدنان الدلیمی» که وابستگی شدیدی به عربستان دارد، قرار است با قدرت وارد عرصه انتخابات پارلمانی عراق شود.طیف دیگری که به 2 گروه جداگانه تقسیم شده‌اند ترکمن‌های عراق هستند که از 2 بخش شیعه و سنی تشکیل می‌شوند.
جریان ترکمن‌های وابسته به عباس البیاتی «شیعه» به ائتلاف دولت قانون نوری المالکی پیوسته است در حالی که جبهه ترکمن‌های عراق به رهبری سعدالدین ارکج« سنی» هنوز موضع انتخاباتی خود را مشخص نکرده است.
اگر چه این انتخابات به دلیل وجود ابهاماتی در قانون موسوم به فهرست‌های باز و بسته ممکن است به تعویق بیفتد اما از هم اکنون 296 حزب و جریان سیاسی خود را برای شرکت در انتخابات پارلمانی عراق آماده می‌کنند.
*کارشناس مسائل خاورمیانه آرایش سياسي عراق در آستانه انتخابات
حسن هانی زاده*
باوجود حرکت ماراتنی عراق به سمت تشکیل یک نظام مردمسالار و ایجاد نهادهای مدنی، این کشور همچنان در کشاکش پارادوکس گرایش‌های دینی و قومی قرار دارد.
2 طیف ملی‌گرا و مذهبي در آستانه انتخابات پارلمانی عراق برای خیزش به سوی کرسی‌های پارلمان و تثبیت جایگاه خود در این نهاد مدنی آماده می‌شوند.ائتلاف یکپارچه عراق که توسط مرحوم سید عبدالعزیز حکیم، رئیس سابق مجلس اعلای اسلامی شکل گرفت در پارلمان كنوني عراق به‌عنوان قدرتمند‌ترین فراکسیون پارلمانی، نقش تاثیرگذاری در عرصه‌های داخلی و منطقه‌ای عراق ایفا کرد.طیف ائتلاف کردها(طالبانی و بارزانی) و ائتلاف العراقیه به ریاست ایاد علاوی در مراحل بعدی قدرتمندي فراکسیون‌های پارلمان عراق قرار دارند.باوجود تعدد قومیت‌ها و مذاهب در عراق
3 طیف شاخص«شیعیان، کردها وسنی‌ها» همواره تلاش داشته‌اند عراق را به سمت و سوی اهداف دلخواه خود هدایت کنند.طیف ملی‌گراها که متشکل از شیعیان لائیک، چپگرایان و اهل سنت اسلامگراست، تلاش می‌کند عراق را به عمق عربی خود باز گرداند.دیدگاه شخصیت‌های قومی‌گرا این است که عراق یک کشور عربی است و باید در محور تصمیم‌گیری‌های عربی و در چارچوب اتحادیه عرب نقش منطقه‌ای و بین‌المللی خود را ایفا کند.این مجموعه که در آن شخصیت‌هایی مانند ایاد علاوی« شیعه»، طارق الهاشمی
« سنی»، ایاد السامرائی «سنی»، عدنان الدلیمی«سنی ملی‌گرا» و ظافر العانی «سنی بعثی» قرار دارند، معتقد به ضرورت کاهش نفوذ شخصیت‌های دینی در عرصه‌های سیاسی است. نگاه این مجموعه به طور عمده به عربستان، اردن ومصر دوخته شده زیرا این 3 کشور را عمق استراتژیک عراق می‌دانند.به دلیل تجربه تلخ و شکست خورده ملت عراق از حاکمیت قومیت‌گراها در طول 4 دهه گذشته این طیف نتوانست پایگاهی در درون عراق بویژه در استان‌های جنوبی و فرات میانه که بيشتر شیعه‌نشین هستند به‌دست آورد.عمده پایگاه این طیف در استان‌های غربی و شمالی عراق مانند رمادی، موصل و نیز بغداد قرار دارد اما در مقایسه با شیعیان در اقلیت است.مصر به دلیل نفوذ فرهنگی و سیاسی در جهان عرب، تلاش می‌کند مجموعه قومیت‌گرا و لائیک اعم از شیعه و سنی را برای به‌دست گرفتن قدرت در عراق سازماندهی کند.اردن نیز به دلیل نزدیکی جغرافیایی با عراق در تلاش است برای تضمین نفوذ سیاسی خود و بهره‌گیری از منابع طبیعی عراق خود را به طیف قومیت‌گرا نزدیک کند.رژیم اردن در دوران جنگ تحمیلی کمک‌های اطلاعاتی و لجستیکی زیادی به رژیم منحوس صدام کرد و ملک حسین، شاه سابق اردن نخستین گلوله توپ را در 31 شهریور ماه 1359 به سمت ایران شلیک کرد. عربستان نیز به دلیل در آمدهای سر‌شار ناشی از فروش نفت، تلاش می‌کند با وجود جایگاه سیاسی ضعیف خود و عدم بر‌خورداری از ظرفیت‌های سیاسی و انسانی لازم، نقش مدیریتی در عراق ایفا کند که تحرکات جدیدی را نیز برای تاثیرگذاری در آینده سیاسی عراق آغاز کرده است.عربستان که در انتخابات اخیر پارلمان لبنان حدود 750 میلیون دلار به سود یک جریان سیاسی همسو با خود هزینه کرد در آستانه انتخابات پارلمانی عراق در صدد چینش مهره‌های خود بر آمده است.رفت وآمدهای آشکار و پنهان شخصیت‌های ملی‌گرا و اسلامی عراق به عربستان ، نشان می‌دهد که این شخصیت‌ها با کمک مالی عربستان در صدد به‌دست آوردن کرسی‌های بیشتری در پارلمان عراق هستند.نشانه‌هایی وجود دارد که این مجموعه در پي تاثیرگذاری در انتخابات عراق است تا در صورت تشکیل یک فراکسیون قدرتمند ایاد علاوی را به عنوان نخست‌وزیر آینده این کشور معرفی کند.ایاد علاوی نیز مایل است ضمن حفظ هویت عربی عراق، نفوذ مراجع نجف و شخصیت‌های دینی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی را کاهش دهد.طیف قدرتمند دیگر عراق، شیعیان هستند که اغلب این مجموعه زیر چتر ائتلاف ملی عراق به رهبری
سید عمار حکیم خود را برای حضور در انتخابات پارلمانی عراق که در 26 دی‌ماه سال جاری برگزار می‌شود، آماده می‌کنند.این ائتلاف در انتخابات گذشته 128 کرسی از مجموع 275 کرسی پارلمان عراق را به دست آورد و نقش تعیین‌کننده‌ای به عنوان قدرتمندترين فراکسیون در تصمیمات سیاسی عراق ایفا کرد.با این حال شیعیان نیز به دلیل گرایش‌های مختلف 2 ائتلاف را تشکیل داده‌اند.ائتلاف اول که به وحدت عراق با حفظ هویت مذهبی و دینی اعتقاد دارد، ائتلاف ملی است که رهبری آن را حجت الاسلام سید عمار حکیم فرزند مرحوم سید عبدالعزیز حکیم به‌عهده دارد.
این ائتلاف همه گرایش‌های سیاسی اعم از سنی و شیعه لیبرال را در خود جای داده است زیرا رهبران این حزب بیش از گرایش‌های افراطی قومی بر ضرورت حفظ یکپارچگی عراق تاکید دارند.عمده پایگاه این حزب در استان‌های جنوبی مانند بصره، عماره، ناصریه، السماوه و استان‌های فرات میانه مانند کربلا، نجف، حله، دیوانیه و نیز قسمتی از شمال بغداد قرار دارد.
از دیگر طیف‌های مهم عراق احزاب کردی هستند که از 3 حزب نیرومند اتحادیه میهنی به رهبری جلال طالبانی، حزب دموکرات به ریاست مسعود بارزانی و اتحاد اسلامی کردستان به رهبری صلاح‌الدین محمد بهاء‌الدین تشکیل شده‌اند.این 3 حزب که عمده پایگاه آنها در شمال عراق و مشخصا در سلیمانیه، اربیل، دهوک و بخشی از کرکوک قرار دارد در انتخابات گذشته 58 کرسی را به‌دست آوردند.صف‌آرایی جدید احزاب سیاسی عراق در آستانه انتخابات پارلمانی نشان می‌دهد شطرنج سیاسی احزاب در مقایسه با انتخابات گذشته به کلی تغییر کرده است.
نوری المالکی، نخست‌وزیر شیعه عراق که در انتخابات گذشته زیر چتر ائتلاف یکپارچه عراق قرار داشت در حال حاضر مستقلا ائتلاف دولت قانون را تشکیل داده است.از شگفتی‌های این ائتلاف این است که عناصر موسوم به بیداری عشایر« الصحوه» که سازگاری چندانی با شیعیان ندارند بخشی از ائتلاف دولت قانون را تشکیل می‌دهند.ایاد علاوی نیز تمایل خود را برای ورود به ائتلاف ملی عراق به رهبری عمار حکیم پنهان نمی‌کند در حالی که ایاد علاوی اساسا به نفوذ مذهب در ساختار سیاسی عراق اعتقادی ندارد.قرار گرفتن ابراهیم الجعفری، «شیعه متدین» رهبر جریان اصلاح و احمد الچلبی، رهبر کنفرانس ملی عراق« شیعه لائیک» در کنار ایاد علاوی« شیعه لائیک» از اتفاقات نادر صف‌آرایی‌های جدید احزاب عراق است.ظهور حزب جدیدی از درون احزاب کردستان عراق تحت عنوان «ائتلاف برای تغییر» به رهبری انوشیروان مصطفی صف‌آرایی احزاب کرد عراقی را وارد مرحله جدیدی کرده است.این ائتلاف جدید که با 2 حزب دموکرات و اتحادیه میهنی در تعارض است، قرار است زیر چتر ائتلاف کردستان عراق با قدرت وارد عرصه انتخابات پارلمانی عراق شود.
مجموعه دیگری که نقشه راه خود را برای ورود سازمان یافته به انتخابات عراق هنوز ترسیم نکرده اند« فیلی»های کرد هستند.فیلی‌ها که از اکراد شیعه عراق به شمار می‌آیند و گرایش بیشتری به سمت شیعیان دارند به دلیل اختلاف در دیدگاه‌ها به 2 قسمت تقسیم شده‌اند.جریان کردهای فیلی به رهبری« ثائر الفیلی» قرار است وارد ائتلاف دولت قانون به رهبری نوری المالکی شود در حالی که کنفرانس کردهای فیلی به رهبری حجت‌الاسلام شیخ محمد سعید نعمان به ائتلاف ملی عراق پیوسته است.
جبهه التوافق به رهبری«عدنان الدلیمی» که وابستگی شدیدی به عربستان دارد، قرار است با قدرت وارد عرصه انتخابات پارلمانی عراق شود.طیف دیگری که به 2 گروه جداگانه تقسیم شده‌اند ترکمن‌های عراق هستند که از 2 بخش شیعه و سنی تشکیل می‌شوند.
جریان ترکمن‌های وابسته به عباس البیاتی «شیعه» به ائتلاف دولت قانون نوری المالکی پیوسته است در حالی که جبهه ترکمن‌های عراق به رهبری سعدالدین ارکج« سنی» هنوز موضع انتخاباتی خود را مشخص نکرده است.
اگر چه این انتخابات به دلیل وجود ابهاماتی در قانون موسوم به فهرست‌های باز و بسته ممکن است به تعویق بیفتد اما از هم اکنون 296 حزب و جریان سیاسی خود را برای شرکت در انتخابات پارلمانی عراق آماده می‌کنند.
*کارشناس مسائل خاورمیانه ارسال نظر
پربیننده