طه راستین
این روزها خبرهای مختلفی درباره اقتباس از کتاب‌های دفاع مقدسی برای ساخت فیلم و سریال به گوش می‌رسد. از «نبرد در الوگ»(مجموعه خاطرات سردار جهروتی‌زاده) گرفته تا «در کمین گل سرخ». از میان کتاب‌های دفاع مقدسی اما شاید بتوان اقتباس از کتاب «دا» را پرخبرتر از سایر کتاب‌ها دانست، چه اینکه بحث ساخت فیلم از روی این کتاب توسط کارگردان‌های مختلفی همچون داریوش مهرجویی، تهمینه میلانی، رخشان بنی اعتماد و بسیاری دیگر مطرح شد و در نهایت قرعه به نام تهمینه میلانی افتاد، هرچند او خود معتقد است فیلمنامه «تنهایی پر هیاهو» را تنها با نگاهی به کتاب «دا» و نه براساس و با اقتباس از آن نوشته است. به هر حال چند وقتی است بازار اقتباس از کتاب‌های دفاع مقدس برای ساخت فیلم در این حوزه داغ شده است، شاید به دلیل اینکه فیلم‌های اقتباسی دفاع مقدس را بی‌تردید می‌توان در میان بهترین آثار این سینما قرار داد. نگاهی به 2 فیلم «پاداش سکوت» و« اتوبوس شب» که اولی براساس داستان «من قاتل پسرتان هستم» احمد دهقان و دیگری با اقتباس از داستان کوتاه «39 اسیر و یک نفر» حبیب احمدزاده ساخته شده، این ادعا را لااقل درباره تولیدات این سال‌ها اثبات می‌کند. استقبال مخاطبان از فیلم «اتوبوس شب» تنها به داخل کشور محدود نشد و مخاطبان خارجی هم به این فیلم روی خوش نشان دادند. این فیلم علاوه بر فروش داخلی در سینما در بسیاری از فستیوال‌های خارجی هم شرکت کرد و مورد توجه قرار گرفت. شاید این فیلم را بتوان از معدود آثاری دانست که توانسته با استفاده از یک اثر ادبی، جنگ را منصفانه نقد کند. نگاهی به گذشته به خاطر می‌آورد که سازندگان این فیلم در زمان شروع پروژه ساخت آن می‌گفتند«فیلمی می‌سازیم که حتی در کشور عراق هم امکان اکران داشته باشد» و این نیز شد. در دوران جنگ تحمیلی آثاری در این عرصه ساخته شد که با شخصیت‌پردازی رزمندگان به نوعی رشادت‌های آنها را به تصویر بکشد و به همین دلیل کمتر به روند قصه‌پردازی توجه می‌شد. در سال‌های اخیر هم آثار تولید شده در گونه دفاع مقدس بیش از پیش به حواشی جنگ پرداخته است. در این بین اما ادبیات دفاع مقدس همچنان در عرصه سینما مظلوم واقع شده و آن‌طور که باید و شاید به آن توجه نمی‌شود.
ادبیات پیشروتر از سینما
اقتباس ادبی در سینمای ایران نسبت به سینمای جهان به ندرت انجام شده و می‌توان گفت، اقتباس در سینمای جنگ هنوز در اول راه است و به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین دلایل عدم توجه به تولید آثار اقتباسی در این مقوله، دولتی بودن جریان‌های تولید در سینما و ادبیات است که موجب شده تا کمتر شاهد پیوند این 2 حوزه باشیم. در تاریخ سینمای ایران فیلم‌های اقتباسی قابل توجهی در گونه سینمای اجتماعی توسط فیلمسازان مطرحی چون داریوش مهرجویی، ناصر تقوایی و... ساخته شده که در این بین اغلب آثاری که در این حوزه و بویژه توسط مهرجویی ساخته شده، اقتباسی بوده است. اما در سینمای جنگ این اتفاق(اقتباس) به دلایلی کمتر رخ داده است؛ اول اینکه ما فیلمسازانی که در حوزه جنگ تجربه داشته باشند، نداشتیم و پس از جنگ بود که فیلمسازان باتجربه‌ای در این حوزه به سینمای ایران معرفی شد و دوم اینکه فیلمسازانی که تجربه فیلمسازی قابل توجهی داشتند بیشتر در گونه سینمای اجتماعی، آثاری را تولید کرده بودند و به دلیل نگاه دولتی به سینمای جنگ و خط قرمزهایی که در این حوزه وجود داشت، کمتر به این حوزه نزدیک شدند. در نخستین نگاه و در یک تقسیم بندی کلی، نگاه به مقوله دفاع مقدس در سینما و ادبیات از 2 زاویه بوده است؛ اول برخی از نویسندگان و سینماگران که نگاهی تلخ به این مقوله داشته و بیشتر با نیم نگاهی به مفهوم «جنگ»، پایداری و مقاومت مردم ایران را نادیده گرفته‌اند و در مقابل برخی دیگر که با کار سفارشی و اسطوره‌سازی در این زمینه آثار دیگری خلق کردند. این 2 زاویه نگاه هر 2 نامناسب و ناکارآمد بوده است، چراکه این نگاه‌ها واقعی یا به تعبیری از رئالیسم دور بوده و به همین دلیل آثار تولید شده در این زمینه نتوانسته‌اند به یک جریان واحد و همدلی منتج شوند. متاسفانه آثار اندکی به نقد واقعی جنگ و پایداری و مقاومت مردم در برابر جنگی که بر آنان تحمیل شد، پرداختند، یعنی جای نگاه از این زاویه که نگاهی مستقل و مردمی است در ادبیات و سینمای دفاع مقدس خالی است. سینماگران باید سینمای جنگ را نقد کنند و ببینند که به طور مثال تاکنون چند اثر جنگی درباره اشغال خرمشهر و رشادت‌های رزمندگان و مردم این شهر ساخته شده و چقدر داستان و کتاب در این زمینه به نگارش درآمده که سینماگران بتوانند از آن اقتباس کنند. در این میان داستان‌هایی که تاکنون در این حوزه تبدیل به فیلم شده‌اند، مربوط به سال‌های بسیار قبل از تولید فیلم بوده‌اند و این نشان می‌دهد ادبیات در این زمینه پیشروتر از سینما بوده و این سینماگران بوده‌اند که حاضر به سرمایه‌گذاری در این زمینه نشده‌اند.
فقر سوژه بهانه است
اما بحث اقتباس از ادبیات دفاع مقدس در سینما در حالی به اوج خود می‌رسد که سینماگران همواره از فقر سوژه در سینمای دفاع مقدس گلایه‌مند هستند. در حالی که برخی نویسندگان دفاع مقدس از جمله گلعلی بابایی؛ معاون هنری بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس نویسنده کتاب‌های «همپای صاعقه» و «ضربت متقابل» معتقدند چیزی که سینماگران از آن به عنوان فقر سوژه دفاع مقدسی برای فیلم‌هایشان یاد می‌کنند، از نظر نویسندگان و تاریخ‌نویسان جنگی، نمود ندارد چرا که قهرمانان بسیاری داریم ولی به آن توجهی نمی‌کنیم. البته وی مشکلات این حوزه را تنها مربوط به سینماگران نمی‌داند و معتقد است: «شاید مشکلات موجود در این راه یا عدم توجه فیلمسازان به این مورد، در ساخت چنین فیلم‌هایی دخیل باشد، ولی از طرفی نیز نمی‌توان همه تقصیرها را از ناحیه کارگردان و فیلمنامه‌نویس دانست. ساخت فیلم جنگی و قدم گذاشتن در این ژانر، مشکلاتی دارد و باید یکسری سازمان‌ها و واحدهای نظامی همکاری کنند. متاسفانه در ایران این نوع همکاری‌ها کم است و زیاد از این مورد استقبال نمی‌شود».
هزینه‌های سنگین؛ دلیل بی‌توجهی به سینمای دفاع مقدس
بابایی بحث تامین هزینه‌ها را هم در این مورد بی‌تاثیر نمی‌داند چرا که معتقد است: «هزینه‌های ساخت فیلم جنگی سنگین است و کمتر مورد استقبال مراکز خصوصی قرار می‌گیرد.» البته وی اینها را دلایلی می‌داند که باعث می‌شود «سینماگران به موضوع اصلی جنگ نپردازند و بیشتر به حواشی توجه کنند که زیاد به هزینه کردن احتیاج نداشته باشد.» بابایی می‌گوید: «کمتر اتفاق می‌افتد که فیلمی مثل «اخراجی‌ها» ساخته شود که یک موضوع روایی از دفاع مقدس باشد ولی اصل قضیه طوری طراحی شده که زیاد دردسر هماهنگی با سپاه، ارتش و رده‌های نظامی را نداشته باشد، بلکه بیشتر از جلوه‌های ویژه استفاده شود». «مجید قیصری»؛ نویسنده شناخته شده دفاع مقدس هم به عدم سرمایه‌گذاری برای ساخت آثاری در این زمینه اشاره می‌کند و افزاید: «به نظر می‌رسد تهیه‌کنندگان سینما به تولید فیلم‌های اقتباسی در سینما بویژه سینمای جنگ توجهی نشان نمی‌دهند و تعداد معدود فیلم اقتباسی در این عرصه بر تایید این مطلب تاکید دارد. برای تهیه و تولید آثار اقتباسی باید از پشتوانه مالی خوبی برخوردار باشیم بویژه اگر آن فیلم مربوط به سینمای جنگ باشد و طبیعتا فیلم ساختن در این حوزه گران‌تر خواهد بود».
شروع جنگ تحمیلی؛ موضوع مغفول مانده
گلعلی بابایی شروع جنگ تحمیلی را موضوع مغفول مانده دفاع مقدس می‌داند و در توضیح این غفلت سینماگران می‌گوید: «سوژه‌های بکری در ادبیات دفاع مقدس داریم که شاید اصلا به توپ، تانک و تجهیزات نیاز نداشته باشد. یکی از این موضوعات که مغفول مانده، بحث شروع جنگ تحمیلی است که چطور کشورهای غربی صدام را ترغیب به حمله به ایران کردند. فیلمسازان ما می‌توانند یک کار قوی، ترویجی و پرجاذبه از موضوعات بکر دفاع مقدس بسازند؛ همانطور که هالیوود، فیلم‌هایی از جنگ‌های ناخواسته و تحمیلی‌شان می‌سازد و از دل آن برای خودشان قهرمان می‌سازند، در صورتی که ما قهرمانان بسیاری داریم ولی به آن توجهی نمی‌کنیم. این قضیه به کم‌لطفی سینماگران و جامعه هنری به این بخش از تاریخ هنری بازمی‌گردد». بابایی که تاکنون کتاب‌های «همپای صاعقه» و «ققنوس فاتح» وی مورد اقتباس در فیلم‌های مستند و سینمایی قرار گرفته است، نویسنده‌ها را به 2 دسته تقسیم می‌کند و درباره چگونگی رابطه آنها با سینما اظهار می‌دارد: «دسته‌ای از نویسندگان دفاع مقدس هستند که داستان می‌نویسند و دسته دیگر آنهایی هستند که تاریخ را شفاهی نقل می‌کنند که باید این کار را ادامه دهند، یعنی از نظر محتوا، جامعه هنری را اشباع کنند تا فیلمنامه‌نویسان نیز تاریخ را به زبان فیلم
به نگارش درآورند».
ضرورت تعامل ادبیات و سینما
جمال شورجه کارگردان سینما هم درباره کم‌توجهی به اقتباس از ادبیات در سینما می‌گوید: «تعامل بین نویسنده‌ها و اهل قلم و هنرمندان کمی ضعیف است که باید این رابطه با همدلی، قوی‌تر و پررنگ‌تر شود تا این 2 قشر برای پویایی سینما و ادبیات از آثار یکدیگر استفاده کنند چراکه هم سینما می‌تواند به ادبیات کمک کند و هم ادبیات به سینما.» او بر این تعامل تاکید دارد، چراکه به اعتقاد او «تعامل، مفاهیم و همیاری ادبای اهل قلم بویژه در حوزه دفاع مقدس با سینماگران می‌تواند به رشد و شکوفایی هر 2 مقوله کمک کند». این تهیه‌کننده و کارگردان به سابقه این تعامل در دنیا هم اشاره می‌کند و می‌گوید:«در دنیا هم این اقتباس صورت می‌گیرد به طوری که عمده فیلم‌های برجسته سینما از ادبیات‌شان منبعث و گرفته شده‌است. به طور مثال ما شاهدیم که کتاب‌های هری‌پاتر میلیون‌ها نسخه‌اش به فروش می‌رسد و در کنارش، فیلم آن نیز میلیاردی فروش می‌کند. سینما و ادبیات تناقض ندارند و همدیگر را دفع نمی‌کنند. این 2 حوزه می‌توانند کمک‌های متقابلی به یکدیگر کنند. تعامل، گفت‌وگو و رفاقت میان این 2 قشر باید به وجود بیاید که خوشبختانه حرکت‌هایی در سیما فیلم و بنیاد فارابی صورت گرفته است و گروه‌های کارشناسی، ادبیات دفاع مقدس و حوزه‌های دیگر را مطالعه می‌کنند که چنانچه ویژگی‌های نمایشی لازم را داشته باشند آنها را خریداری کنند».
«دا»؛ نمونه‌ای موفق برای اقتباس
شورجه به کتاب «دا» به عنوان پرفروش‌ترین کتاب دفاع مقدس اشاره می‌کند و می‌گوید: «مثلا رمان پرتیراژ «دا» می‌تواند منبع الهام خیلی خوبی برای سینماگران باشد که چندین کارگردان برای ساخت فیلم از روی این رمان اعلام آمادگی کرده‌اند و برای نگارش فیلمنامه از روی آن دست به قلم شده‌اند.» شورجه البته استقبال سینماداران به اکران فیلم‌های عامه‌پسند را هم مورد توجه قرار می‌دهد و می‌گوید: «از زمانی که بحث اکران را به تهیه کنندگان و سینماداران واگذار کردند تا برای فیلم‌ها تعیین تکلیف کنند، این معضل شروع شد و ما می‌بینیم آثاری که فرهنگی هستند و ویژگی ارزشی دارند مورد توجه واقع نمی‌شوند چراکه سینمادار فیلم‌هایی را می‌خواهد اکران کند که مخاطب بیشتری را جذب کند و درآمد بیشتری برایش داشته باشد.» در همین‌جاست که شورجه حمایت وزارت ارشاد را در اکران فیلم‌های فرهنگی لازم می‌داند و می‌افزاید: «نهادهایی مثل حوزه هنری و سازمان تبلیغات اسلامی و همچنین صدا و سیما، جهت تبلیغ آثار دفاع مقدس و با حمایت و پخش تیزرهای مختلف و دادن تخفیف‌های ویژه می‌توانند در این زمینه به سینمای دفاع مقدس کمک خیلی خوبی کنند. وزارت ارشاد هم با امکانات و تجهیزاتی که در اختیار دارد می‌تواند موقعیت حمایت آثار را فراهم کند. حوزه هنری با وجود تعداد سینماهای زیاد بیشتر آثار مخاطب‌پسند و سطحی را به نمایش می‌گذارد تا آثار ارزشمند دفاع مقدس و دارای محتوا، پیام و معنا را».
به آسیب‌شناسی نیاز داریم
این کارگردان سینما با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب درباره ارتباط سینما و ادبیات و اینکه تاکنون ادبیات ما نتوانسته کمکی به سینمای دفاع مقدس داشته باشد، اظهار می‌دارد: «کشورهایی که از سینمای قوی بهره می‌برند ادبیات غنی دارند و از آن به عنوان دستمایه‌ای برای ساخت آثار سینمایی استفاده می‌کنند. ادبیات ما نتوانسته آنچنان که باید در سال‌های اخیر در زمینه دفاع مقدس پیشرفت قابل توجهی داشته باشد. ایثار، رمز زیبایی‌شناسی در جهان است و متاسفانه ادبیات ما از این عنصر زیباشناسی کمتر بهره‌مند شده و به نوعی این موضوع در ادبیات ما بکر مانده است. امروز پیش از سینماگران باید به نویسندگان تلنگری زد و برای خلق آثار فاخر در ادبیات تلاش کرد. ما در اقتباس از آثار ادبی در سینمای دفاع مقدس ضعف‌های بسیاری را شاهد هستیم اما در سینمای دفاع مقدس و اقتباس‌های ادبی برای ساخت این نوع آثار آسیب‌شناسی نمی‌شود. اینکه در حاشیه یک جشنواره با برگزاری نشست‌هایی حرفی درباره سینمای دفاع مقدس زده شود و تا جشنواره آتی در این باره صحبتی نشود، آسیب‌شناسی نیست». با وجود کارنامه درخشان ادبیات دفاع مقدس سینماگران کمتر به فکر اقتباس هستند
حلقه مفقوده‌ای به نام تعامل
کتاب‌هایی که قریحه بصری سینماگران را تحریک کرده‌اند
اقتباس از آثار ادبی مکتوب در عرصه تولیدات سینمایی و تلویزیونی اگرچه در عرصه دفاع مقدس هر از چندگاهی به تولیداتی قابل تأمل ختم شده اما این امر هیچگاه صورت یک جریان را به خود نگرفته و به سلایق شخصی و قریحه فردی سینماگران محدود مانده است اما در سال‌های اخیر و با جهش چشمگیر استقبال مخاطبان از آثار مکتوب با موضوع انقلاب و دفاع مقدس نگاه خانواده سینمای ایران را جدی‌تر از قبل به سوی آثار مکتوب معطوف کرده است. در ادامه مروری کوتاه بر 3 کتابی داریم که
طه راستین
این روزها خبرهای مختلفی درباره اقتباس از کتاب‌های دفاع مقدسی برای ساخت فیلم و سریال به گوش می‌رسد. از «نبرد در الوگ»(مجموعه خاطرات سردار جهروتی‌زاده) گرفته تا «در کمین گل سرخ». از میان کتاب‌های دفاع مقدسی اما شاید بتوان اقتباس از کتاب «دا» را پرخبرتر از سایر کتاب‌ها دانست، چه اینکه بحث ساخت فیلم از روی این کتاب توسط کارگردان‌های مختلفی همچون داریوش مهرجویی، تهمینه میلانی، رخشان بنی اعتماد و بسیاری دیگر مطرح شد و در نهایت قرعه به نام تهمینه میلانی افتاد، هرچند او خود معتقد است فیلمنامه «تنهایی پر هیاهو» را تنها با نگاهی به کتاب «دا» و نه براساس و با اقتباس از آن نوشته است. به هر حال چند وقتی است بازار اقتباس از کتاب‌های دفاع مقدس برای ساخت فیلم در این حوزه داغ شده است، شاید به دلیل اینکه فیلم‌های اقتباسی دفاع مقدس را بی‌تردید می‌توان در میان بهترین آثار این سینما قرار داد. نگاهی به 2 فیلم «پاداش سکوت» و« اتوبوس شب» که اولی براساس داستان «من قاتل پسرتان هستم» احمد دهقان و دیگری با اقتباس از داستان کوتاه «39 اسیر و یک نفر» حبیب احمدزاده ساخته شده، این ادعا را لااقل درباره تولیدات این سال‌ها اثبات می‌کند. استقبال مخاطبان از فیلم «اتوبوس شب» تنها به داخل کشور محدود نشد و مخاطبان خارجی هم به این فیلم روی خوش نشان دادند. این فیلم علاوه بر فروش داخلی در سینما در بسیاری از فستیوال‌های خارجی هم شرکت کرد و مورد توجه قرار گرفت. شاید این فیلم را بتوان از معدود آثاری دانست که توانسته با استفاده از یک اثر ادبی، جنگ را منصفانه نقد کند. نگاهی به گذشته به خاطر می‌آورد که سازندگان این فیلم در زمان شروع پروژه ساخت آن می‌گفتند«فیلمی می‌سازیم که حتی در کشور عراق هم امکان اکران داشته باشد» و این نیز شد. در دوران جنگ تحمیلی آثاری در این عرصه ساخته شد که با شخصیت‌پردازی رزمندگان به نوعی رشادت‌های آنها را به تصویر بکشد و به همین دلیل کمتر به روند قصه‌پردازی توجه می‌شد. در سال‌های اخیر هم آثار تولید شده در گونه دفاع مقدس بیش از پیش به حواشی جنگ پرداخته است. در این بین اما ادبیات دفاع مقدس همچنان در عرصه سینما مظلوم واقع شده و آن‌طور که باید و شاید به آن توجه نمی‌شود.
ادبیات پیشروتر از سینما
اقتباس ادبی در سینمای ایران نسبت به سینمای جهان به ندرت انجام شده و می‌توان گفت، اقتباس در سینمای جنگ هنوز در اول راه است و به نظر می‌رسد یکی از مهم‌ترین دلایل عدم توجه به تولید آثار اقتباسی در این مقوله، دولتی بودن جریان‌های تولید در سینما و ادبیات است که موجب شده تا کمتر شاهد پیوند این 2 حوزه باشیم. در تاریخ سینمای ایران فیلم‌های اقتباسی قابل توجهی در گونه سینمای اجتماعی توسط فیلمسازان مطرحی چون داریوش مهرجویی، ناصر تقوایی و... ساخته شده که در این بین اغلب آثاری که در این حوزه و بویژه توسط مهرجویی ساخته شده، اقتباسی بوده است. اما در سینمای جنگ این اتفاق(اقتباس) به دلایلی کمتر رخ داده است؛ اول اینکه ما فیلمسازانی که در حوزه جنگ تجربه داشته باشند، نداشتیم و پس از جنگ بود که فیلمسازان باتجربه‌ای در این حوزه به سینمای ایران معرفی شد و دوم اینکه فیلمسازانی که تجربه فیلمسازی قابل توجهی داشتند بیشتر در گونه سینمای اجتماعی، آثاری را تولید کرده بودند و به دلیل نگاه دولتی به سینمای جنگ و خط قرمزهایی که در این حوزه وجود داشت، کمتر به این حوزه نزدیک شدند. در نخستین نگاه و در یک تقسیم بندی کلی، نگاه به مقوله دفاع مقدس در سینما و ادبیات از 2 زاویه بوده است؛ اول برخی از نویسندگان و سینماگران که نگاهی تلخ به این مقوله داشته و بیشتر با نیم نگاهی به مفهوم «جنگ»، پایداری و مقاومت مردم ایران را نادیده گرفته‌اند و در مقابل برخی دیگر که با کار سفارشی و اسطوره‌سازی در این زمینه آثار دیگری خلق کردند. این 2 زاویه نگاه هر 2 نامناسب و ناکارآمد بوده است، چراکه این نگاه‌ها واقعی یا به تعبیری از رئالیسم دور بوده و به همین دلیل آثار تولید شده در این زمینه نتوانسته‌اند به یک جریان واحد و همدلی منتج شوند. متاسفانه آثار اندکی به نقد واقعی جنگ و پایداری و مقاومت مردم در برابر جنگی که بر آنان تحمیل شد، پرداختند، یعنی جای نگاه از این زاویه که نگاهی مستقل و مردمی است در ادبیات و سینمای دفاع مقدس خالی است. سینماگران باید سینمای جنگ را نقد کنند و ببینند که به طور مثال تاکنون چند اثر جنگی درباره اشغال خرمشهر و رشادت‌های رزمندگان و مردم این شهر ساخته شده و چقدر داستان و کتاب در این زمینه به نگارش درآمده که سینماگران بتوانند از آن اقتباس کنند. در این میان داستان‌هایی که تاکنون در این حوزه تبدیل به فیلم شده‌اند، مربوط به سال‌های بسیار قبل از تولید فیلم بوده‌اند و این نشان می‌دهد ادبیات در این زمینه پیشروتر از سینما بوده و این سینماگران بوده‌اند که حاضر به سرمایه‌گذاری در این زمینه نشده‌اند.
فقر سوژه بهانه است
اما بحث اقتباس از ادبیات دفاع مقدس در سینما در حالی به اوج خود می‌رسد که سینماگران همواره از فقر سوژه در سینمای دفاع مقدس گلایه‌مند هستند. در حالی که برخی نویسندگان دفاع مقدس از جمله گلعلی بابایی؛ معاون هنری بنیاد حفظ آثار و نشر ارزش‌های دفاع مقدس نویسنده کتاب‌های «همپای صاعقه» و «ضربت متقابل» معتقدند چیزی که سینماگران از آن به عنوان فقر سوژه دفاع مقدسی برای فیلم‌هایشان یاد می‌کنند، از نظر نویسندگان و تاریخ‌نویسان جنگی، نمود ندارد چرا که قهرمانان بسیاری داریم ولی به آن توجهی نمی‌کنیم. البته وی مشکلات این حوزه را تنها مربوط به سینماگران نمی‌داند و معتقد است: «شاید مشکلات موجود در این راه یا عدم توجه فیلمسازان به این مورد، در ساخت چنین فیلم‌هایی دخیل باشد، ولی از طرفی نیز نمی‌توان همه تقصیرها را از ناحیه کارگردان و فیلمنامه‌نویس دانست. ساخت فیلم جنگی و قدم گذاشتن در این ژانر، مشکلاتی دارد و باید یکسری سازمان‌ها و واحدهای نظامی همکاری کنند. متاسفانه در ایران این نوع همکاری‌ها کم است و زیاد از این مورد استقبال نمی‌شود».
هزینه‌های سنگین؛ دلیل بی‌توجهی به سینمای دفاع مقدس
بابایی بحث تامین هزینه‌ها را هم در این مورد بی‌تاثیر نمی‌داند چرا که معتقد است: «هزینه‌های ساخت فیلم جنگی سنگین است و کمتر مورد استقبال مراکز خصوصی قرار می‌گیرد.» البته وی اینها را دلایلی می‌داند که باعث می‌شود «سینماگران به موضوع اصلی جنگ نپردازند و بیشتر به حواشی توجه کنند که زیاد به هزینه کردن احتیاج نداشته باشد.» بابایی می‌گوید: «کمتر اتفاق می‌افتد که فیلمی مثل «اخراجی‌ها» ساخته شود که یک موضوع روایی از دفاع مقدس باشد ولی اصل قضیه طوری طراحی شده که زیاد دردسر هماهنگی با سپاه، ارتش و رده‌های نظامی را نداشته باشد، بلکه بیشتر از جلوه‌های ویژه استفاده شود». «مجید قیصری»؛ نویسنده شناخته شده دفاع مقدس هم به عدم سرمایه‌گذاری برای ساخت آثاری در این زمینه اشاره می‌کند و افزاید: «به نظر می‌رسد تهیه‌کنندگان سینما به تولید فیلم‌های اقتباسی در سینما بویژه سینمای جنگ توجهی نشان نمی‌دهند و تعداد معدود فیلم اقتباسی در این عرصه بر تایید این مطلب تاکید دارد. برای تهیه و تولید آثار اقتباسی باید از پشتوانه مالی خوبی برخوردار باشیم بویژه اگر آن فیلم مربوط به سینمای جنگ باشد و طبیعتا فیلم ساختن در این حوزه گران‌تر خواهد بود».
شروع جنگ تحمیلی؛ موضوع مغفول مانده
گلعلی بابایی شروع جنگ تحمیلی را موضوع مغفول مانده دفاع مقدس می‌داند و در توضیح این غفلت سینماگران می‌گوید: «سوژه‌های بکری در ادبیات دفاع مقدس داریم که شاید اصلا به توپ، تانک و تجهیزات نیاز نداشته باشد. یکی از این موضوعات که مغفول مانده، بحث شروع جنگ تحمیلی است که چطور کشورهای غربی صدام را ترغیب به حمله به ایران کردند. فیلمسازان ما می‌توانند یک کار قوی، ترویجی و پرجاذبه از موضوعات بکر دفاع مقدس بسازند؛ همانطور که هالیوود، فیلم‌هایی از جنگ‌های ناخواسته و تحمیلی‌شان می‌سازد و از دل آن برای خودشان قهرمان می‌سازند، در صورتی که ما قهرمانان بسیاری داریم ولی به آن توجهی نمی‌کنیم. این قضیه به کم‌لطفی سینماگران و جامعه هنری به این بخش از تاریخ هنری بازمی‌گردد». بابایی که تاکنون کتاب‌های «همپای صاعقه» و «ققنوس فاتح» وی مورد اقتباس در فیلم‌های مستند و سینمایی قرار گرفته است، نویسنده‌ها را به 2 دسته تقسیم می‌کند و درباره چگونگی رابطه آنها با سینما اظهار می‌دارد: «دسته‌ای از نویسندگان دفاع مقدس هستند که داستان می‌نویسند و دسته دیگر آنهایی هستند که تاریخ را شفاهی نقل می‌کنند که باید این کار را ادامه دهند، یعنی از نظر محتوا، جامعه هنری را اشباع کنند تا فیلمنامه‌نویسان نیز تاریخ را به زبان فیلم
به نگارش درآورند».
ضرورت تعامل ادبیات و سینما
جمال شورجه کارگردان سینما هم درباره کم‌توجهی به اقتباس از ادبیات در سینما می‌گوید: «تعامل بین نویسنده‌ها و اهل قلم و هنرمندان کمی ضعیف است که باید این رابطه با همدلی، قوی‌تر و پررنگ‌تر شود تا این 2 قشر برای پویایی سینما و ادبیات از آثار یکدیگر استفاده کنند چراکه هم سینما می‌تواند به ادبیات کمک کند و هم ادبیات به سینما.» او بر این تعامل تاکید دارد، چراکه به اعتقاد او «تعامل، مفاهیم و همیاری ادبای اهل قلم بویژه در حوزه دفاع مقدس با سینماگران می‌تواند به رشد و شکوفایی هر 2 مقوله کمک کند». این تهیه‌کننده و کارگردان به سابقه این تعامل در دنیا هم اشاره می‌کند و می‌گوید:«در دنیا هم این اقتباس صورت می‌گیرد به طوری که عمده فیلم‌های برجسته سینما از ادبیات‌شان منبعث و گرفته شده‌است. به طور مثال ما شاهدیم که کتاب‌های هری‌پاتر میلیون‌ها نسخه‌اش به فروش می‌رسد و در کنارش، فیلم آن نیز میلیاردی فروش می‌کند. سینما و ادبیات تناقض ندارند و همدیگر را دفع نمی‌کنند. این 2 حوزه می‌توانند کمک‌های متقابلی به یکدیگر کنند. تعامل، گفت‌وگو و رفاقت میان این 2 قشر باید به وجود بیاید که خوشبختانه حرکت‌هایی در سیما فیلم و بنیاد فارابی صورت گرفته است و گروه‌های کارشناسی، ادبیات دفاع مقدس و حوزه‌های دیگر را مطالعه می‌کنند که چنانچه ویژگی‌های نمایشی لازم را داشته باشند آنها را خریداری کنند».
«دا»؛ نمونه‌ای موفق برای اقتباس
شورجه به کتاب «دا» به عنوان پرفروش‌ترین کتاب دفاع مقدس اشاره می‌کند و می‌گوید: «مثلا رمان پرتیراژ «دا» می‌تواند منبع الهام خیلی خوبی برای سینماگران باشد که چندین کارگردان برای ساخت فیلم از روی این رمان اعلام آمادگی کرده‌اند و برای نگارش فیلمنامه از روی آن دست به قلم شده‌اند.» شورجه البته استقبال سینماداران به اکران فیلم‌های عامه‌پسند را هم مورد توجه قرار می‌دهد و می‌گوید: «از زمانی که بحث اکران را به تهیه کنندگان و سینماداران واگذار کردند تا برای فیلم‌ها تعیین تکلیف کنند، این معضل شروع شد و ما می‌بینیم آثاری که فرهنگی هستند و ویژگی ارزشی دارند مورد توجه واقع نمی‌شوند چراکه سینمادار فیلم‌هایی را می‌خواهد اکران کند که مخاطب بیشتری را جذب کند و درآمد بیشتری برایش داشته باشد.» در همین‌جاست که شورجه حمایت وزارت ارشاد را در اکران فیلم‌های فرهنگی لازم می‌داند و می‌افزاید: «نهادهایی مثل حوزه هنری و سازمان تبلیغات اسلامی و همچنین صدا و سیما، جهت تبلیغ آثار دفاع مقدس و با حمایت و پخش تیزرهای مختلف و دادن تخفیف‌های ویژه می‌توانند در این زمینه به سینمای دفاع مقدس کمک خیلی خوبی کنند. وزارت ارشاد هم با امکانات و تجهیزاتی که در اختیار دارد می‌تواند موقعیت حمایت آثار را فراهم کند. حوزه هنری با وجود تعداد سینماهای زیاد بیشتر آثار مخاطب‌پسند و سطحی را به نمایش می‌گذارد تا آثار ارزشمند دفاع مقدس و دارای محتوا، پیام و معنا را».
به آسیب‌شناسی نیاز داریم
این کارگردان سینما با اشاره به بیانات رهبر معظم انقلاب درباره ارتباط سینما و ادبیات و اینکه تاکنون ادبیات ما نتوانسته کمکی به سینمای دفاع مقدس داشته باشد، اظهار می‌دارد: «کشورهایی که از سینمای قوی بهره می‌برند ادبیات غنی دارند و از آن به عنوان دستمایه‌ای برای ساخت آثار سینمایی استفاده می‌کنند. ادبیات ما نتوانسته آنچنان که باید در سال‌های اخیر در زمینه دفاع مقدس پیشرفت قابل توجهی داشته باشد. ایثار، رمز زیبایی‌شناسی در جهان است و متاسفانه ادبیات ما از این عنصر زیباشناسی کمتر بهره‌مند شده و به نوعی این موضوع در ادبیات ما بکر مانده است. امروز پیش از سینماگران باید به نویسندگان تلنگری زد و برای خلق آثار فاخر در ادبیات تلاش کرد. ما در اقتباس از آثار ادبی در سینمای دفاع مقدس ضعف‌های بسیاری را شاهد هستیم اما در سینمای دفاع مقدس و اقتباس‌های ادبی برای ساخت این نوع آثار آسیب‌شناسی نمی‌شود. اینکه در حاشیه یک جشنواره با برگزاری نشست‌هایی حرفی درباره سینمای دفاع مقدس زده شود و تا جشنواره آتی در این باره صحبتی نشود، آسیب‌شناسی نیست». ارسال نظر
پربیننده