شهرزاد عبدیه
جایی در نزدیکی تجریش و در مسیر دربند کوچه‌ای قرار دارد به نام ظهیرالدوله. در انتهای این کوچه کوتاه دری است آهنی با شیشه‌های رنگی و نقش یک تبرزین بالای آن و یک تیر چوبی چراغ برق.
ظهیرالدوله گورستانی است که به باغی می‌ماند فراموش شده و متروک در گذر زمان؛ گورستانی که اگرچه سال‌هاست مراسم تدفینی را در خود ندیده است اما نام آن برای همیشه بر صفحه تاریخ و هنر ایران باقی خواهد ماند، حتی اگر با بی توجهی نامسؤولان تخریب شود. اینجا آرامگاه ابدی بسیاری از اهالی قلم و هنر و طریقت است، جایی که سراینده شعر معروف دماوند(ای‌دیو سپید پای دربند) در آن آرمیده است و سنگ مزار فرسوده و شکسته قمرالملوک وزیری در آن قرار دارد. ملک‌الشعرای بهار، ابوالحسن صبا، دکتر حسین فاطمی، رهی معیری، حسین تهرانی، فروغ فرخزاد و... از دیگر نامداران هنر و ادب ایران‌زمین هستند که سال‌هاست در ظهیرالدوله خفته‌اند.
یک بعدازظهر در ظهیرالدوله
اگر روزی تصمیم گرفتید به گورستان ظهیرالدوله بروید باید خود را آماده کنید چون ممکن است نتوانید به این فضا وارد شوید.گورستان ظهیرالدوله در فهرست آثار ملی ثبت شده و برای محدوده آن طرح حریمی ارائه و تصویب شده است. گورستان ظهیرالدوله یکی از مکان‌های باارزش تهران و حتی ایران است اما هیچ نظارت و کنترلی بر آن وجود ندارد. بازدیدکنندگان باید در نخستین قدم از سد پیرزنی که سال‌هاست در این گورستان زندگی می‌کند، بگذرند. پیرزن فقط در روزها و ساعات خاصی با دریافت مبلغی پول اجازه ورود به گورستان را می‌دهد اما برخی به دلیل اخلاق تند او در مواجهه با بازدیدکنندگان ترجیح می‌دهند به ظهیرالدوله نروند. یکی از این افراد پوران فرخزاد است. او می‌گوید: به دلیل رفتار این زن حدود 3 تا 4 سال است که به ظهیرالدوله و سر مزار فروغ نرفته‌ام. خواهر فروغ فرخزاد با ابراز تاسف از اینکه گورستان ظهیرالدوله به صورت مخروبه در‌آمده، می‌گوید: گاهی تصمیم می‌گیرم سنگ مزار خواهرم را عوض کنم اما به حدی از رفتار کسانی که در آن گورستان هستند ناراحتم که هربار آن را به تعویق می‌اندازم. وی در ادامه پیشنهاد می‌کند: اگر سازمانی مانند میراث فرهنگی این گورستان را سامان بدهد و حتی با گذاشتن یک گیشه در ورودی آن به علاقه‌مندان برای بازدید بلیت بفروشد به طور حتم هم مردم رغبت بیشتری برای آمدن به ظهیرالدوله خواهند داشت و هم این محل از تخریب و نابودی بیشتر در امان می‌ماند.
چهره پرچین و چروک پیرزن ساکن ظهیرالدوله نشان سالهای زیاد عمر اوست؛ پیرزنی که با صدای بلند حرف می‌زند و به خاطر گوش‌هایی که آستانه تحریکشان بالاست تو را هم مجبور می‌کنند با صدای بلند با او حرف بزنی. روسری سفیدی بر سر دارد و چهره نه‌چندان خوش‌اخلاقی به خود می‌گیرد؛ پیرزنی که برخی معتقدند بسیار بداخلاق است و عده‌ای تلاش می‌کنند از رفتارش دلچرکین نشوند. تلاش می‌کنیم با پیرزن که برخی «بی‌بی» صدایش می‌کنند، سر صحبت را باز کنیم اما در جواب سوالات ما چیزی را می‌گوید که خودش دوست دارد حتی اگر به سوال ما مربوط نباشد. بی‌بی از زمانی می‌گوید که دختر 13 سالهای بود و با هزار امید و آرزو پا به خانه بخت گذاشت؛ خانه‌ای که مردش ابوالحسن صفایی بود، مردی که به همراه 6 درویش دیگر در ظهیرالدوله دربند زندگی می‌کرد و امروز مقبره او و دامادش در آب‌انبار سابق گورستان ظهیرالدوله است که جز در برخی موارد همیشه قفل است چرا که بی‌بی به غریبه‌ها اجازه ورود به آن را نمی‌دهد. از بی‌بی اجازه می‌گیریم تا گشتی در گورستان بزنیم؛ گورستانی با درختان هرس نشده و گاه شکسته و بی‌آب مانده، گورستانی با سنگ‌های شکسته و قدیمی که گاه حتی نام صاحب مزار هم بر اثر گذر زمان از آن محو شده است. سنگ قبرهایی که گویی سال‌هاست کسی بر سر آنها نیامده و فراموش شده‌اند. در بین مزارها مقبره ملک‌الشعرای بهار و رهی معیری از نظر شکل ظاهری بیشتر از بقیه جلب توجه می‌کنند؛ آرامگاه ملک‌الشعرای با 4 ستون و یک سقف و مقبره رهی معیری با گنبدی با 6 ستون کاشیکاری شده بر زمینه فیروزه‌ای و اشعاری بر آن.
یک سمت گورستان حجره‌هایی وجود دارد که لوح‌های نصب شده بر دیوار و مزارهای داخل آنها نشان از آرامگاه‌های خانوادگی می‌دهد. بر سردر چوبی برخی از این حجره‌ها کتیبه‌ای وجود دارد که نشان از نام‌خانوادگی خاندانی است که سال‌هاست در این حجره خفته‌اند. در بیشتر حجره‌ها باز است و شکسته و بسیاری از آنها انبار دیگ و دیگچه شده‌اند و برخی زباله‌دانی کثیف و ناهنجار.
سرشار از واژه سکوت
اما مسؤولان سازمان میراث فرهنگی و کارشناسان از بالاترین رتبه تا پایین‌ترین‌ها تمایلی به سخن گفتن در باب این گورستان ندارند تا جایی که محمد بیرقی، معاون میراث فرهنگی استان بعد از همه نامه‌نگاری‌ها و رایزنی‌های متداول از طریق مسؤول دفترش گفت «مصاحبه انجام نمی‌دهم» و ما ماندیم با سوالات متعدد بی‌جواب. اگرچه آن را که عیان است چه حاجت به بیان است چراکه شاید اگر هم گفت‌وگویی انجام می‌شد باز هم وعده و وعید‌هایی می‌شنیدیم که هرگز عملی نمی‌شدند همانطور که سال پیش یکی از روزنامه‌های کشور به نقل از سازمان میراث فرهنگی نوشت: حدود 2 سال پیش طرحی در قالب مستندسازی با هدف ساماندهی این گورستان تهیه شده است.
به گزارش این روزنامه یکی از کارشناسان مسؤول تهیه این طرح گفت: «گورستان از وضع مطلوبی برخوردار نیست و با توجه به اینکه در فهرست میراث ملی ثبت شده باید از حریم آن حفاظت شود و در طرح تهیه شده آزادسازی حریم و مرمت بخشی از گورستان در نظر گرفته شده است». به گفته او اگر در سال 87 اعتباری برای مرمت گورستان اختصاص یابد بزودی طرح اجرا خواهد شد. این در حالی است که امروز در نیمه دوم سال 88 هنوز هم گورستان ظهیرالدوله در فراموشی روبه‌نابودی است، کاش مسؤولان قبل از اینکه بیش از این دیر شود، تصمیم اصولی و حساب شده‌ای در حفظ این گورستان ارزشمند بگیرند.
ظهیرالدوله کیست؟
می‌گویند ظهیرالدوله داماد ناصرالدین شاه بوده و گفته می شود نخستین کسی است که در این گورستان سرسبز دفن شده است. ظهیرالدوله پسر محمد ناصرخان قاجار بود که در 16سالگی با یکی از دختران ناصرالدین شاه ازدواج کرد. او در سال1304 ه.ق، مرید حاجی میرزا حسن صفی‌علی‌شاه اصفهانی شد و لقب درویش صفا علی را برای خود برگزید. ظهیرالدوله آزادیخواه و طرفدار سلطنت مشروطه بود. وی سرانجام در سال 1303ه.ش درگذشت.
گزارش «وطن امروز» از گورستان ظهیرالدوله
باور کنید فردا دیر است
شهرزاد عبدیه
جایی در نزدیکی تجریش و در مسیر دربند کوچه‌ای قرار دارد به نام ظهیرالدوله. در انتهای این کوچه کوتاه دری است آهنی با شیشه‌های رنگی و نقش یک تبرزین بالای آن و یک تیر چوبی چراغ برق.
ظهیرالدوله گورستانی است که به باغی می‌ماند فراموش شده و متروک در گذر زمان؛ گورستانی که اگرچه سال‌هاست مراسم تدفینی را در خود ندیده است اما نام آن برای همیشه بر صفحه تاریخ و هنر ایران باقی خواهد ماند، حتی اگر با بی توجهی نامسؤولان تخریب شود. اینجا آرامگاه ابدی بسیاری از اهالی قلم و هنر و طریقت است، جایی که سراینده شعر معروف دماوند(ای‌دیو سپید پای دربند) در آن آرمیده است و سنگ مزار فرسوده و شکسته قمرالملوک وزیری در آن قرار دارد. ملک‌الشعرای بهار، ابوالحسن صبا، دکتر حسین فاطمی، رهی معیری، حسین تهرانی، فروغ فرخزاد و... از دیگر نامداران هنر و ادب ایران‌زمین هستند که سال‌هاست در ظهیرالدوله خفته‌اند.
یک بعدازظهر در ظهیرالدوله
اگر روزی تصمیم گرفتید به گورستان ظهیرالدوله بروید باید خود را آماده کنید چون ممکن است نتوانید به این فضا وارد شوید.گورستان ظهیرالدوله در فهرست آثار ملی ثبت شده و برای محدوده آن طرح حریمی ارائه و تصویب شده است. گورستان ظهیرالدوله یکی از مکان‌های باارزش تهران و حتی ایران است اما هیچ نظارت و کنترلی بر آن وجود ندارد. بازدیدکنندگان باید در نخستین قدم از سد پیرزنی که سال‌هاست در این گورستان زندگی می‌کند، بگذرند. پیرزن فقط در روزها و ساعات خاصی با دریافت مبلغی پول اجازه ورود به گورستان را می‌دهد اما برخی به دلیل اخلاق تند او در مواجهه با بازدیدکنندگان ترجیح می‌دهند به ظهیرالدوله نروند. یکی از این افراد پوران فرخزاد است. او می‌گوید: به دلیل رفتار این زن حدود 3 تا 4 سال است که به ظهیرالدوله و سر مزار فروغ نرفته‌ام. خواهر فروغ فرخزاد با ابراز تاسف از اینکه گورستان ظهیرالدوله به صورت مخروبه در‌آمده، می‌گوید: گاهی تصمیم می‌گیرم سنگ مزار خواهرم را عوض کنم اما به حدی از رفتار کسانی که در آن گورستان هستند ناراحتم که هربار آن را به تعویق می‌اندازم. وی در ادامه پیشنهاد می‌کند: اگر سازمانی مانند میراث فرهنگی این گورستان را سامان بدهد و حتی با گذاشتن یک گیشه در ورودی آن به علاقه‌مندان برای بازدید بلیت بفروشد به طور حتم هم مردم رغبت بیشتری برای آمدن به ظهیرالدوله خواهند داشت و هم این محل از تخریب و نابودی بیشتر در امان می‌ماند.
چهره پرچین و چروک پیرزن ساکن ظهیرالدوله نشان سالهای زیاد عمر اوست؛ پیرزنی که با صدای بلند حرف می‌زند و به خاطر گوش‌هایی که آستانه تحریکشان بالاست تو را هم مجبور می‌کنند با صدای بلند با او حرف بزنی. روسری سفیدی بر سر دارد و چهره نه‌چندان خوش‌اخلاقی به خود می‌گیرد؛ پیرزنی که برخی معتقدند بسیار بداخلاق است و عده‌ای تلاش می‌کنند از رفتارش دلچرکین نشوند. تلاش می‌کنیم با پیرزن که برخی «بی‌بی» صدایش می‌کنند، سر صحبت را باز کنیم اما در جواب سوالات ما چیزی را می‌گوید که خودش دوست دارد حتی اگر به سوال ما مربوط نباشد. بی‌بی از زمانی می‌گوید که دختر 13 سالهای بود و با هزار امید و آرزو پا به خانه بخت گذاشت؛ خانه‌ای که مردش ابوالحسن صفایی بود، مردی که به همراه 6 درویش دیگر در ظهیرالدوله دربند زندگی می‌کرد و امروز مقبره او و دامادش در آب‌انبار سابق گورستان ظهیرالدوله است که جز در برخی موارد همیشه قفل است چرا که بی‌بی به غریبه‌ها اجازه ورود به آن را نمی‌دهد. از بی‌بی اجازه می‌گیریم تا گشتی در گورستان بزنیم؛ گورستانی با درختان هرس نشده و گاه شکسته و بی‌آب مانده، گورستانی با سنگ‌های شکسته و قدیمی که گاه حتی نام صاحب مزار هم بر اثر گذر زمان از آن محو شده است. سنگ قبرهایی که گویی سال‌هاست کسی بر سر آنها نیامده و فراموش شده‌اند. در بین مزارها مقبره ملک‌الشعرای بهار و رهی معیری از نظر شکل ظاهری بیشتر از بقیه جلب توجه می‌کنند؛ آرامگاه ملک‌الشعرای با 4 ستون و یک سقف و مقبره رهی معیری با گنبدی با 6 ستون کاشیکاری شده بر زمینه فیروزه‌ای و اشعاری بر آن.
یک سمت گورستان حجره‌هایی وجود دارد که لوح‌های نصب شده بر دیوار و مزارهای داخل آنها نشان از آرامگاه‌های خانوادگی می‌دهد. بر سردر چوبی برخی از این حجره‌ها کتیبه‌ای وجود دارد که نشان از نام‌خانوادگی خاندانی است که سال‌هاست در این حجره خفته‌اند. در بیشتر حجره‌ها باز است و شکسته و بسیاری از آنها انبار دیگ و دیگچه شده‌اند و برخی زباله‌دانی کثیف و ناهنجار.
سرشار از واژه سکوت
اما مسؤولان سازمان میراث فرهنگی و کارشناسان از بالاترین رتبه تا پایین‌ترین‌ها تمایلی به سخن گفتن در باب این گورستان ندارند تا جایی که محمد بیرقی، معاون میراث فرهنگی استان بعد از همه نامه‌نگاری‌ها و رایزنی‌های متداول از طریق مسؤول دفترش گفت «مصاحبه انجام نمی‌دهم» و ما ماندیم با سوالات متعدد بی‌جواب. اگرچه آن را که عیان است چه حاجت به بیان است چراکه شاید اگر هم گفت‌وگویی انجام می‌شد باز هم وعده و وعید‌هایی می‌شنیدیم که هرگز عملی نمی‌شدند همانطور که سال پیش یکی از روزنامه‌های کشور به نقل از سازمان میراث فرهنگی نوشت: حدود 2 سال پیش طرحی در قالب مستندسازی با هدف ساماندهی این گورستان تهیه شده است.
به گزارش این روزنامه یکی از کارشناسان مسؤول تهیه این طرح گفت: «گورستان از وضع مطلوبی برخوردار نیست و با توجه به اینکه در فهرست میراث ملی ثبت شده باید از حریم آن حفاظت شود و در طرح تهیه شده آزادسازی حریم و مرمت بخشی از گورستان در نظر گرفته شده است». به گفته او اگر در سال 87 اعتباری برای مرمت گورستان اختصاص یابد بزودی طرح اجرا خواهد شد. این در حالی است که امروز در نیمه دوم سال 88 هنوز هم گورستان ظهیرالدوله در فراموشی روبه‌نابودی است، کاش مسؤولان قبل از اینکه بیش از این دیر شود، تصمیم اصولی و حساب شده‌ای در حفظ این گورستان ارزشمند بگیرند.
ظهیرالدوله کیست؟
می‌گویند ظهیرالدوله داماد ناصرالدین شاه بوده و گفته می شود نخستین کسی است که در این گورستان سرسبز دفن شده است. ظهیرالدوله پسر محمد ناصرخان قاجار بود که در 16سالگی با یکی از دختران ناصرالدین شاه ازدواج کرد. او در سال1304 ه.ق، مرید حاجی میرزا حسن صفی‌علی‌شاه اصفهانی شد و لقب درویش صفا علی را برای خود برگزید. ظهیرالدوله آزادیخواه و طرفدار سلطنت مشروطه بود. وی سرانجام در سال 1303ه.ش درگذشت.
ارسال نظر
پربیننده