گروه سياسي: پس از نشست اول اکتبر وقتی خبر رسید مذاکرهکنندگان ارشد ایران در ژنو با گفتوگو درباره این معامله جدید موافقت کردهاند، مقامهای غربی اعلام کردند «شگفتزده» شدهاند. اینکه چرا باید پذیرش«دوباره» مذاکره درباره پیشنهادی که قبلا طرح شده و ایران هم موافقت خود را برای گفتوگو راجع به آن اعلام کرده بود و اساسا سابقهای چند ماهه دارد، غربیها را شگفتزده کند، موضوعی است که به آن بازخواهیم گشت. قبل از ورود به یک تحلیل سیاسی- استراتژیک از پیشنهاد جدید، ضروریترین کار این است که ببینیم داستان چیست. ایران یک رآکتور تحقیقاتی«قدرت صفر» (ziro power) در تهران دارد که تا امروز بخش عمده رادیو ایزوتوپهای بیمارستانی خود را از طریق آن تامین کرده است. از این رو چند ماه قبل ایران به آژانس اطلاع داد سوخت رآکتور تهران در حال اتمام است و از آژانس خواست تامینکننده جدیدی برای آن بیابد. آمریکاییها و شرکای غربیشان كه همواره نسبت به برنامه غنیسازی اورانیوم در ایران نگران بودهاند. چراکه آژانس در آن گزارش اعلام کرده بود حجم ذخیره اورانیوم کم غنی شده ایران برای نخستین بار از مرز یکهزار و 200 کیلوگرم گذشته است که این برای غربیها یعنی«ایران در آستانه سلاح هستهای قرار گرفته است». برای ساخت یک سلاح اورانیومی 25-24 کیلوگرم اورانیوم 90درصد غنا لازم است و برای تولید این مقدار اورانیوم با غنای بالا، دقیقا به همان مقدار اورانیوم کم غنی شده نیاز است(حدود یکهزار و 200 کیلوگرم) که آژانس در آن تاریخ اعلام کرد ایران آن را تولید و ذخیره کرده است. معنای آن جمله این بود که ایران«از حیث مواد» در «وضع آستانهای» قرار گرفته است یا به عبارت سادهتر از این پس اگر ایران بخواهد سلاح بسازد، از نظر مواد شکافپذیر مشکلی ندارد. مراجعه به ادبیات استراتژیک پرونده هستهای ایران نشان میدهد آمریکا از حدود 4 سال پیش یک هدفگذاری تکگزینهای در مقابل برنامه هستهای ایران داشت و آن هم این بود که با استفاده از یک سیاست 2مسیره – فشار و مذاکره- ایران را وادار به تعلیق و سپس توقف همیشگی برنامه هستهایاش کند. پس از مواجه شدن با استراتژی خاص دولت اصولگرا در مدیریت پرونده هستهای، این استراتژی تکگزینهای جای خود را به یک استراتژی 2گزینهای پلکانی داد که اهمیت گزینههای آن یکسان نبود و اصطلاحا براساس اولویت مرتب شده بود. اولویت اول در این استراتژی «دسترسیها و بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی» و اولویت دوم «تعلیق» بود. شواهدی وجود دارد که نشان میدهد در دسامبر گذشته این استراتژی دوباره مورد بازنگری قرار گرفته و غربیها یک گزینه دیگر بهعنوان اولویت نخست به برنامه مذاکراتی خود در مقابل ایران افزودهاند و آن «خارج کردن ایران از وضعیت آستانهای» است. به عبارت دیگر از آن تاریخ به این سو تعلیق و حفظ دسترسیهای آژانس همچنان جزو اهداف غرب در مقابل ایران بوده ولی هیچکدام از آنها اولویت نخست نبوده است. اولویت نخست از دید غربیها این بود که ابتدا ایران را به شکلی از وضعیت یک گام مانده به سلاح دور کنند و بعد به این بپردازند که چگونه باید بر این برنامه نظارت یا نهایتا آن را متوقف کرد. با توجه به این استراتژی، تحلیل آمریکاییها و شرکایشان این بود که نیاز ایران به تامین سوخت رآکتور تهران بهترین فرصت برای آن است که ذخیره مواد شکافتپذیر ایران را خالی کرده و به این ترتیب آن را از وضعیت آستانهای خارج کنند. این برای غربیها در واقع نوعی خروج از بنبست محسوب میشود چرا که اگر سوخت رآکتور تهران رو به اتمام نبود و ایران برای تامین مجدد سوخت این رآکتور از آژانس درخواست نمیکرد، در واقع آنها هیچ امکان دیگری برای تهی کردن انبارهای ایران از کپسولهای اورانیوم کمغنی شده و در نتیجه رفع نگرانی خود درباره قرار گرفتن ایران در وضعیت آستانهای نداشتند. بر این مبنا غربیها معاملهای را طراحی کردند که رئوس آن ماه گذشته در دیدار مقامهای آمریکا و روسیه مورد توافق قرار گرفت و بلافاصله رسانههای غربی جزئیات دقیقی از آن را منتشر کردند. ایران البته از طریق رسانهها از این موضوع مطلع نشده است. اکنون نامهای رسمی نزد مقامهای ایرانی است که طرفهای غربی در آن جزئیات معامله مورد نظر خود را اعلام کردهاند.
طرفهای غربی در نامهای رسمی که به واسطه آژانس بینالمللی برای تهران ارسال کردند شکل خاصی از معامله برای تامین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران را پیشنهاد کرده بودند. بهطور مشخص پیشنهاد غربیها این بود که ایران «همه» یا «بخش اعظم» ذخیره فعلی اورانیوم کم غنی شده خود را که مطابق گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی حدود یکهزار و 200 کیلوگرم است به کشور روسیه تحویل دهد، روسها این اورانیوم را تا حد 20 درصد غنی کنند، سپس این اورانیوم غنی شده به فرانسه برود و در آنجا به میلههای سوخت تبدیل شود و نهایتا برای استفاده در رآکتور تهران به ایران ارسال شود. این شکل از پیشنهاد برای طرف غربی لااقل 3 مزیت داشت: 1- مهمترین مزیت شکلگرفتن معامله به این شکل برای غربیها این است که ایران ذخیره اورانیوم غنیشده خود را از دست خواهد داد و در این صورت از «وضعیت آستانهای» که از سپتامبر گذشته – بنا بر دیدگاه غربیها – در آن قرار گرفته خارج میشود. از دید طرفهای غربی بر اثر اجرای این طرح برنامه ادعایی ساخت سلاح در ایران لااقل به مدت 2 سال به تعویق خواهد افتاد، البته به این شرط که چند نکته مهم لحاظ شود: اول؛ ایران باید بپذیرد که «همه» یا «تقریبا همه» مواد خود را وارد این فرآیند کند. دوم؛ ایران باید بپذیرد که فرآیند تحویل مواد «یکباره» انجام شود. سوم؛ ایران نباید فرآیند را طوری تعریف کند که بتواند همزمان با خروج مواد از ایران آن را با تولید جدید جایگزین کند. 2- غربیها میگویند در صورت اجرای این طرح آنچه ایران نهایتا دریافت خواهد کرد میلههای سوخت 20 درصد غناست که پس از مصرف آنها در رآکتور، ایران تکنولوژی لازم برای جداسازی پلوتونیوم آن (بازفرآوری سوخت مصرف شده) و ساخت سلاح از این روش را ندارد. به این ترتیب مسیر غنیسازی با مسیری جایگزین میشود که ساخت سلاح در آن برای ایران ناممکن است. 3- یک فایده دیگر اجرایی شدن این طرح از دید غربیها این است که ایران تجربه غنیسازی با درصدهای بالا را پیدا نمیکند.
ایران در مقابل، استراتژی خود را بر این مبنا تعریف کرد که به جای غرب، فرصتهای خود را در این معامله به حداکثر برساند. بهطور طبیعی غربیها نباید انتظار میداشتند که ایران پیشنهاد آنها را به همان شکل که آنها ارائه دادهاند، بپذیرد و دقیقاً به همین دلیل بود که ایران به طور متقابل ابتکارهایی جالب توجه برای حضور در مذاکرات وین تدوین کرد. یکی از مهمترین نکاتی که مبنای رفتار ایران در وین خواهد بود این است که ایران دستور کار مذاکرات را صرفا خرید سوخت برای رآکتور تهران میداند نه چیز دیگر. این احتمال قابل پیشبینی است که هیات ایرانی در طول مذاکرات خود با درخواستهایی عجیب و غریب درباره حقوق خود از جمله حق تولید و نگهداری مواد هستهای زیر نظر آژانس مواجه شود و غربیها تلاش کنند دستور کار مذاکرات را به سمت مباحث دیگری سوق دهند، اما بسیار بعید است که طرف ایرانی حتی حاضر به شنیدن سخنان غربیها در اینباره باشد. نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که ایران موضوع تامین سوخت برای رآکتور تهران را یک معامله پرسود اقتصادی میداند و در تعیین اینکه این فرصت را در اختیار چه کشوری قرار دهد انبوهی از ملاحظات از جمله سوابق کشورهای داوطلب را لحاظ خواهد کرد. مساله کنار گذاشته شدن فرانسه از فهرست تامینکنندگان احتمالی سوخت رآکتور تهران از همین منظر قابل ارزیابی است. ممکن است برخی تصور کنند روسیه به علت تعللهای پیدرپی در ساخت و تامین سوخت رآکتور بوشهر بدسابقهترین کشور در معامله هستهای با ایران است اما واقعیت این است که از این حیث هیچ کشوری به پای فرانسه نمیرسد. ایران در سال 1354، 10 درصد از سهام کمپانی بینالمللی «اورودیف» را که یک کنسرسیوم چندجانبه تولید مواد هستهای است به ارزش یک میلیارد دلار خریداری کرد. با وجود اینکه ایران طبق اساسنامه اورودیف حق داشته است دهها تن از تولیدات این شرکت برداشت کند، دولت فرانسه تا امروز اجازه نداده ایران حتی یک گرم از محصولی را که متعلق به آن است در اختیار بگیرد. نکته جالبتر این است که دولت فرانسه حتی سود سهام ایران در اورودیف را هم از سال 2006 بلوکه کرده است. دقیقاً به این دلیل است که ایران در مذاکرات وین استدلال کرده است به هیچ وجه به فرانسه به عنوان یک تامینکننده سوخت برای رآکتور تهران اعتماد ندارد و مایل به مشارکت این کشور در گفتوگوها نیست. این موضع ایران که در دور نخست مذاکرات به طرف غربی اعلام شده نوعی آشفتگی استراتژیک به وجود آورده که علائم آن را میتوان در گزارشهای رسانههای غربی از وین مشاهده کرد. در واقع مساله این است که غربیها اکنون بر سر یک دوراهی قرار دارند؛ اگر بخواهند معاملهای با ایران شکل بگیرد باید فرانسه را کنار بگذارند و اگر فرانسه را کنار بگذارند مسلماً مناسبات درونی گروه 6 دچار بحرانهای عمیق خواهد شد. و نکته نهایی این است که به نظر میرسد ایران از این حیث که صادرات هیچ بخشی از مواد هستهای خود به خارج را نپذیرد در موقعیت خوبی قرار دارد. درست است که طرفهای غربی سعی میکنند ذخیره اورانیوم ایران را تهی کنند ولی اگر ایران این موضوع را نپذیرد و اعلام کند آماده است یا سوخت رآکتور تهران را بخرد و غنیسازی را در سطح 5 درصد نگه دارد یا اینکه خودش تا سطح 20 درصد غنیسازی کند، آن وقت غربیها چه گزینههایی در پیش خواهند داشت؟ اینجاست که غرب باید به یک سوال کلیدی جواب دهد: تهی کردن ذخیره اورانیوم ایران که کاملاً زیر نظارت آژانس قرار دارد برای آنها مهمتر است یا عدم کسب تجربه غنیسازی با درصدهای بالاتر توسط ایران؟
ايران و غرب در نشست وين به دنبال چه بودند؟
گزینههای استراتژیک در مذاکرات فني
گروه سياسي: پس از نشست اول اکتبر وقتی خبر رسید مذاکرهکنندگان ارشد ایران در ژنو با گفتوگو درباره این معامله جدید موافقت کردهاند، مقامهای غربی اعلام کردند «شگفتزده» شدهاند. اینکه چرا باید پذیرش«دوباره» مذاکره درباره پیشنهادی که قبلا طرح شده و ایران هم موافقت خود را برای گفتوگو راجع به آن اعلام کرده بود و اساسا سابقهای چند ماهه دارد، غربیها را شگفتزده کند، موضوعی است که به آن بازخواهیم گشت. قبل از ورود به یک تحلیل سیاسی- استراتژیک از پیشنهاد جدید، ضروریترین کار این است که ببینیم داستان چیست. ایران یک رآکتور تحقیقاتی«قدرت صفر» (ziro power) در تهران دارد که تا امروز بخش عمده رادیو ایزوتوپهای بیمارستانی خود را از طریق آن تامین کرده است. از این رو چند ماه قبل ایران به آژانس اطلاع داد سوخت رآکتور تهران در حال اتمام است و از آژانس خواست تامینکننده جدیدی برای آن بیابد. آمریکاییها و شرکای غربیشان كه همواره نسبت به برنامه غنیسازی اورانیوم در ایران نگران بودهاند. چراکه آژانس در آن گزارش اعلام کرده بود حجم ذخیره اورانیوم کم غنی شده ایران برای نخستین بار از مرز یکهزار و 200 کیلوگرم گذشته است که این برای غربیها یعنی«ایران در آستانه سلاح هستهای قرار گرفته است». برای ساخت یک سلاح اورانیومی 25-24 کیلوگرم اورانیوم 90درصد غنا لازم است و برای تولید این مقدار اورانیوم با غنای بالا، دقیقا به همان مقدار اورانیوم کم غنی شده نیاز است(حدود یکهزار و 200 کیلوگرم) که آژانس در آن تاریخ اعلام کرد ایران آن را تولید و ذخیره کرده است. معنای آن جمله این بود که ایران«از حیث مواد» در «وضع آستانهای» قرار گرفته است یا به عبارت سادهتر از این پس اگر ایران بخواهد سلاح بسازد، از نظر مواد شکافپذیر مشکلی ندارد. مراجعه به ادبیات استراتژیک پرونده هستهای ایران نشان میدهد آمریکا از حدود 4 سال پیش یک هدفگذاری تکگزینهای در مقابل برنامه هستهای ایران داشت و آن هم این بود که با استفاده از یک سیاست 2مسیره – فشار و مذاکره- ایران را وادار به تعلیق و سپس توقف همیشگی برنامه هستهایاش کند. پس از مواجه شدن با استراتژی خاص دولت اصولگرا در مدیریت پرونده هستهای، این استراتژی تکگزینهای جای خود را به یک استراتژی 2گزینهای پلکانی داد که اهمیت گزینههای آن یکسان نبود و اصطلاحا براساس اولویت مرتب شده بود. اولویت اول در این استراتژی «دسترسیها و بازرسیهای آژانس بینالمللی انرژی اتمی» و اولویت دوم «تعلیق» بود. شواهدی وجود دارد که نشان میدهد در دسامبر گذشته این استراتژی دوباره مورد بازنگری قرار گرفته و غربیها یک گزینه دیگر بهعنوان اولویت نخست به برنامه مذاکراتی خود در مقابل ایران افزودهاند و آن «خارج کردن ایران از وضعیت آستانهای» است. به عبارت دیگر از آن تاریخ به این سو تعلیق و حفظ دسترسیهای آژانس همچنان جزو اهداف غرب در مقابل ایران بوده ولی هیچکدام از آنها اولویت نخست نبوده است. اولویت نخست از دید غربیها این بود که ابتدا ایران را به شکلی از وضعیت یک گام مانده به سلاح دور کنند و بعد به این بپردازند که چگونه باید بر این برنامه نظارت یا نهایتا آن را متوقف کرد. با توجه به این استراتژی، تحلیل آمریکاییها و شرکایشان این بود که نیاز ایران به تامین سوخت رآکتور تهران بهترین فرصت برای آن است که ذخیره مواد شکافتپذیر ایران را خالی کرده و به این ترتیب آن را از وضعیت آستانهای خارج کنند. این برای غربیها در واقع نوعی خروج از بنبست محسوب میشود چرا که اگر سوخت رآکتور تهران رو به اتمام نبود و ایران برای تامین مجدد سوخت این رآکتور از آژانس درخواست نمیکرد، در واقع آنها هیچ امکان دیگری برای تهی کردن انبارهای ایران از کپسولهای اورانیوم کمغنی شده و در نتیجه رفع نگرانی خود درباره قرار گرفتن ایران در وضعیت آستانهای نداشتند. بر این مبنا غربیها معاملهای را طراحی کردند که رئوس آن ماه گذشته در دیدار مقامهای آمریکا و روسیه مورد توافق قرار گرفت و بلافاصله رسانههای غربی جزئیات دقیقی از آن را منتشر کردند. ایران البته از طریق رسانهها از این موضوع مطلع نشده است. اکنون نامهای رسمی نزد مقامهای ایرانی است که طرفهای غربی در آن جزئیات معامله مورد نظر خود را اعلام کردهاند.
طرفهای غربی در نامهای رسمی که به واسطه آژانس بینالمللی برای تهران ارسال کردند شکل خاصی از معامله برای تامین سوخت رآکتور تحقیقاتی تهران را پیشنهاد کرده بودند. بهطور مشخص پیشنهاد غربیها این بود که ایران «همه» یا «بخش اعظم» ذخیره فعلی اورانیوم کم غنی شده خود را که مطابق گزارش آژانس بینالمللی انرژی اتمی حدود یکهزار و 200 کیلوگرم است به کشور روسیه تحویل دهد، روسها این اورانیوم را تا حد 20 درصد غنی کنند، سپس این اورانیوم غنی شده به فرانسه برود و در آنجا به میلههای سوخت تبدیل شود و نهایتا برای استفاده در رآکتور تهران به ایران ارسال شود. این شکل از پیشنهاد برای طرف غربی لااقل 3 مزیت داشت: 1- مهمترین مزیت شکلگرفتن معامله به این شکل برای غربیها این است که ایران ذخیره اورانیوم غنیشده خود را از دست خواهد داد و در این صورت از «وضعیت آستانهای» که از سپتامبر گذشته – بنا بر دیدگاه غربیها – در آن قرار گرفته خارج میشود. از دید طرفهای غربی بر اثر اجرای این طرح برنامه ادعایی ساخت سلاح در ایران لااقل به مدت 2 سال به تعویق خواهد افتاد، البته به این شرط که چند نکته مهم لحاظ شود: اول؛ ایران باید بپذیرد که «همه» یا «تقریبا همه» مواد خود را وارد این فرآیند کند. دوم؛ ایران باید بپذیرد که فرآیند تحویل مواد «یکباره» انجام شود. سوم؛ ایران نباید فرآیند را طوری تعریف کند که بتواند همزمان با خروج مواد از ایران آن را با تولید جدید جایگزین کند. 2- غربیها میگویند در صورت اجرای این طرح آنچه ایران نهایتا دریافت خواهد کرد میلههای سوخت 20 درصد غناست که پس از مصرف آنها در رآکتور، ایران تکنولوژی لازم برای جداسازی پلوتونیوم آن (بازفرآوری سوخت مصرف شده) و ساخت سلاح از این روش را ندارد. به این ترتیب مسیر غنیسازی با مسیری جایگزین میشود که ساخت سلاح در آن برای ایران ناممکن است. 3- یک فایده دیگر اجرایی شدن این طرح از دید غربیها این است که ایران تجربه غنیسازی با درصدهای بالا را پیدا نمیکند.
ایران در مقابل، استراتژی خود را بر این مبنا تعریف کرد که به جای غرب، فرصتهای خود را در این معامله به حداکثر برساند. بهطور طبیعی غربیها نباید انتظار میداشتند که ایران پیشنهاد آنها را به همان شکل که آنها ارائه دادهاند، بپذیرد و دقیقاً به همین دلیل بود که ایران به طور متقابل ابتکارهایی جالب توجه برای حضور در مذاکرات وین تدوین کرد. یکی از مهمترین نکاتی که مبنای رفتار ایران در وین خواهد بود این است که ایران دستور کار مذاکرات را صرفا خرید سوخت برای رآکتور تهران میداند نه چیز دیگر. این احتمال قابل پیشبینی است که هیات ایرانی در طول مذاکرات خود با درخواستهایی عجیب و غریب درباره حقوق خود از جمله حق تولید و نگهداری مواد هستهای زیر نظر آژانس مواجه شود و غربیها تلاش کنند دستور کار مذاکرات را به سمت مباحث دیگری سوق دهند، اما بسیار بعید است که طرف ایرانی حتی حاضر به شنیدن سخنان غربیها در اینباره باشد. نکته دیگری که باید به آن توجه کرد این است که ایران موضوع تامین سوخت برای رآکتور تهران را یک معامله پرسود اقتصادی میداند و در تعیین اینکه این فرصت را در اختیار چه کشوری قرار دهد انبوهی از ملاحظات از جمله سوابق کشورهای داوطلب را لحاظ خواهد کرد. مساله کنار گذاشته شدن فرانسه از فهرست تامینکنندگان احتمالی سوخت رآکتور تهران از همین منظر قابل ارزیابی است. ممکن است برخی تصور کنند روسیه به علت تعللهای پیدرپی در ساخت و تامین سوخت رآکتور بوشهر بدسابقهترین کشور در معامله هستهای با ایران است اما واقعیت این است که از این حیث هیچ کشوری به پای فرانسه نمیرسد. ایران در سال 1354، 10 درصد از سهام کمپانی بینالمللی «اورودیف» را که یک کنسرسیوم چندجانبه تولید مواد هستهای است به ارزش یک میلیارد دلار خریداری کرد. با وجود اینکه ایران طبق اساسنامه اورودیف حق داشته است دهها تن از تولیدات این شرکت برداشت کند، دولت فرانسه تا امروز اجازه نداده ایران حتی یک گرم از محصولی را که متعلق به آن است در اختیار بگیرد. نکته جالبتر این است که دولت فرانسه حتی سود سهام ایران در اورودیف را هم از سال 2006 بلوکه کرده است. دقیقاً به این دلیل است که ایران در مذاکرات وین استدلال کرده است به هیچ وجه به فرانسه به عنوان یک تامینکننده سوخت برای رآکتور تهران اعتماد ندارد و مایل به مشارکت این کشور در گفتوگوها نیست. این موضع ایران که در دور نخست مذاکرات به طرف غربی اعلام شده نوعی آشفتگی استراتژیک به وجود آورده که علائم آن را میتوان در گزارشهای رسانههای غربی از وین مشاهده کرد. در واقع مساله این است که غربیها اکنون بر سر یک دوراهی قرار دارند؛ اگر بخواهند معاملهای با ایران شکل بگیرد باید فرانسه را کنار بگذارند و اگر فرانسه را کنار بگذارند مسلماً مناسبات درونی گروه 6 دچار بحرانهای عمیق خواهد شد. و نکته نهایی این است که به نظر میرسد ایران از این حیث که صادرات هیچ بخشی از مواد هستهای خود به خارج را نپذیرد در موقعیت خوبی قرار دارد. درست است که طرفهای غربی سعی میکنند ذخیره اورانیوم ایران را تهی کنند ولی اگر ایران این موضوع را نپذیرد و اعلام کند آماده است یا سوخت رآکتور تهران را بخرد و غنیسازی را در سطح 5 درصد نگه دارد یا اینکه خودش تا سطح 20 درصد غنیسازی کند، آن وقت غربیها چه گزینههایی در پیش خواهند داشت؟ اینجاست که غرب باید به یک سوال کلیدی جواب دهد: تهی کردن ذخیره اورانیوم ایران که کاملاً زیر نظارت آژانس قرار دارد برای آنها مهمتر است یا عدم کسب تجربه غنیسازی با درصدهای بالاتر توسط ایران؟
ارسال نظر
پربیننده