گروه گزارش: روزی که فرح پهلوی برای به دنیا آوردن ولیعهد راهی بیمارستان «مادران» در جنوب تهران می‌شد، مردی خیابان را چراغانی کرد و در خیابان مولوی طاق‌نصرت بست و پیشاپیش جمعیت حرکت می‌کرد و برایش اسپند در آتش می‌ریخت؛ مردی که واردات موز در انحصار او قرار گرفت و در دهه 40 شمسی روزانه 12 هزار تومان درآمد داشت. اما چه‌کسی باور می‌کرد کسی که اینچنین به دربار شاه نزدیک است، در زمان مرگ بر اثر شکنجه‌های ساواک کارش به جایی برسد که چند مرتبه او را غسل کنند و ریختن خون از جای گلوله‌ها و زخم‌هایش کفن را آلوده کند. براستی طیب حاج‌رضایی از لوطی‌های تهران که بارها بر اثر ضربه چاقو و دشنه در درگیری‌ها تا دم مرگ رفته بود و اراذل شهر از تیزی او ردی در بدن داشتند، در کدام بن‌بست، زیر کدام گذر و در گود کدام زورخانه با راهی آشنا شد که پایانش شهادت بود.
نمی‌توان گفت مسیر او از محرم آغاز شد، اما تاریخ، داستان طیب را از محرم آن سال ثبت و ضبط کرده است؛ همان سال که قرار بود دسته عزاداری محرم با شکل دیگری حرکت کند.
ابوالفضل توکلی‌بینا، از مبارزان انقلاب در این باره چنین می‌گوید:«همه گروه‌های مبارز برای محرم آماده شدند. ما در جمعیت موتلفه اسلامی تصمیم گرفتیم حال که امام به همه گروه‌ها تکلیف کرده‌اند، برای روز عاشورا برنامه‌ای تنظیم کنیم. به همین دلیل به اتفاق حاج مهدی عراقی و حاج حبیب عسگراولادی به قم خدمت امام رفتیم و برنامه و حرکتمان را به ایشان عرضه کردیم و گفتیم که می‌خواهیم از مسجد حاج ابوالفتح در میدان شاه به سمت دانشگاه حرکت کنیم». امام با طرح آنها موافقت می‌کند و آنها تصمیم می‌گیرند با همه مخاطراتی که وجود دارد، به وسیله تراکت و اعلامیه برنامه این دسته را اعلام کنند و پای خطرش هم بایستند. توکلی در ادامه می‌گوید:«تراکت‌ها را که پخش کردیم از طریق مرحوم شهید عراقی خبردار شدیم که سازمان امنیت، طیب و حسین رمضان‌یخی و ناصر جگرکی را خواسته که با دار‌و‌دسته‌شان بریزند و راهپیمایی را در نطفه خفه کنند. شورای مرکزی تشکیل و تصمیم گرفته شد مرحوم شهید عراقی با مرحوم طیب صحبت کند. شهید عراقی با مرحوم شهید طیب ملاقات کرد و جریان عاشورا را برای او شرح داد. مرحوم طیب گفت سازمان از ما خواسته بریزیم و روز عاشورا حرکت دسته شما را در نطفه خفه کنیم، اما من خودم حسینی‌ام و با امام حسین و آیت‌الله خمینی درنمی‌افتم. همان شب هم دستور می‌دهد عکس امام را تهیه و به پرچم‌های هیات او نصب کنند». (1)
جلسه مشابهی هم با حسین رمضان یخی برقرار می‌شود ولی او برای اینکه با روحانیت درنیفتد از شهر خارج می‌شود.
طیب از زبان شهید عراقی
حجت‌الاسلام سیدجعفر شبیری‌زنجانی هم این داستان را به گونه‌ای دیگر نقل می‌کند:«شهید عراقی نقل کردند روزی که در قم محضر امام بودیم، ایشان فرمودند: امسال هیات‌ها جهت دار باشند. ما به امام عرض کردیم، مهم‌ترین هیات متعلق به طیب است که طرفدار شاه است و اگر او مخالفت کند، کارها خراب می‌شود. امام فرمودند:«طیب مسلمان است و در مقابل دینش مقاومت نمی‌کند». به این شکل بود که ما به فکر افتادیم با طیب صحبت کنیم. ما رفتیم و به طیب گفتیم آقای خمینی فرموده‌اند طیب مسلمان است و در مقابل دینش نمی‌ایستد، همین که این حرف را زدیم، او سرش را پایین انداخت. بعد یکی از نوچه‌هایش را صدا زد و 200 تومان پول به او داد و گفت برو و یک عکس از آقا تهیه کن که جلوی دسته قرار بدهیم. او قبلا عکس شاه را بزرگ می‌کرد و جلوی دسته قرار می‌داد، ولی حالا می‌خواست عکس امام را بگذارد و دسته راه بیندازد. آن روز آمدند به من گفتند که دسته طیب آمده و عکس حاج‌آقا روح‌الله را جلوی دسته گذاشته است. ما تعجب کردیم که جریان از چه قرار است چون تا آن روز تصور می‌کردیم طیب فدایی شاه است. روز بعد، یعنی دوازدهم محرم، او را دستگیر کردند و هر چه تهمت می‌خواستند به او زدند. او هم انصافا مقاومت کرد. مثل اینکه مجبورش کردند که بگوید امام هم به او پول داده‌اند تا او این کار را بکند، او هم قبول کرد و تا روز آخر هم آنها فکر نمی‌کردند از طیب‌رو‌دست بخورند، به همین دلیل دادگاه او را علنی کردند و خبرنگارها آمدند که خبر را منعکس کنند. طیب وقتی پشت تریبون قرار می‌گیرد، لباسش را بالا می‌زند و نشان می‌دهد که سینه‌اش را سوزانده‌اند و می‌گوید اینها این کار را کردند تا من بگویم آقای خمینی به من پول داده تا این کار را بکنم. من اصلا تا امروز ایشان را ندیده‌ام و اگر هم می‌دیدم، هر چه داشتم به ایشان می‌دادم نه اینکه پول بگیرم. حالا هم اگر کشته شوم این تهمت را نمی‌زنم. از آن روز به بعد به او سخت می‌گیرند و حتی مساله اعدام را هم مطرح می‌کنند». او از قول همسر طیب هم به نکته‌ای اشاره می‌کند:«آقای کاتوزیان که امام جماعت مسجدی در همان مناطق بود، نقل می‌کرد که بعد از شهادت طیب، همسر او را دیده و از او پرسیده بودند که طیب در آخرین ملاقات به او چه گفت. همسر طیب گفته بود: بعضی چیزها را مجاز نیستم بگویم. ولی من به او گفتم: تو نان‌آور خانه هستی و او جواب داد به اندازه کافی نان گذاشته‌ام اگر هم به فکر یتیم شدن بچه‌ها هستی
تا به حال چندین بار چاقو خورده و تا دم مرگ رفته‌ام و خدا را شکر که در اثر چاقو نمردم و ماندم تا در راه خدا کشته شوم.
طیب گفته بود حتی به او وعده داده‌اند اگر با آنها همکاری کند مقام‌های بالایی به او می‌دهند اما او خودش را در خواب با یاران امام حسین دیده است و ارزش ندارد به علت مقام‌های دنیوی آن مقام را از دست بدهد. به همسرش گفته بود برای من غصه نخور». (2)
لوطیها و انقلاب
رد پای لوطی‌هایی را می‌توان در انقلاب دید که بی‌آنکه در مکتب حوزه یا دانشگاه رفته باشند، مردانه پای انقلاب ایستادند. تاریخ انقلاب پر از چنین مردانی است اما سابقه لوطیها به کجا بازمی‌گردد و چطور است که لوطیها در تاریخ از وجهه مردمی نیز برخوردار بودند؟ احمد رهدار، دکترای علوم سیاسی، در این باره به«وطن امروز» می‌گوید:«در پیشینه تاریخی‌مان تقریبا تا زمان انقلاب اسلامی در هر شهر یا در هر منطقه‌ای، علما یا روحانیون برجسته لایه‌ای که امروز تحت عنوان لایه«لوطیها» از آن نام می بریم را شناسایی می‌کردند و تحت سرپرستی و پرورش خودشان قرار می‌دادند. البته نه به این معنا که لوطیها فارغ‌التحصیل مکتب فلان عالم یا روحانی برجسته بودند بلکه در واقع یک روحانی به‌طور غیر رسمی آقای معنوی لوطیها محسوب می‌شد. جریان لوطیها و ارتباطشان با جریان روحانیت یک ارتباط منطقی است».
او گذری به عیاران می‌زند و می‌گوید:«افرادی در زمان قبل از دوران صفویه داشتیم که به آنها«عیار» می‌گفتند. بعد از آن گروهی داشتیم به نام« فتی». از دوران صفویه به بعد«لوطیها» را داشتیم از جمله مرحوم سیدشفیع در اصفهان. بعد از آن گروهی دیگر با عنوان« پاتوق‌دار» پدید آمد. هرکدام از این گروه‌ها در جامعه تاریخی خودشان یک رتبه و منزلت دینی داشتند. مثلا پاتوق‌دارها لایه‌ای از لوطیها هستند که به گفته برخی‌ها، علما از وجوهات به آنها حقوق می‌دادند. آنها گردن‌کلفت‌های محله بودند که به دستور علما از حق و حقوق مظلومان دفاع می‌کردند. در واقع علما آنها را قانع کرده بودند که زورشان را در راه دفاع از مظلومان به کار گیرند و اگر قرار است با کسی دعوا کنند پوزه ظالمان را به خاک بمالند».
رهدار معتقد است:«هرچه این جریان جلوتر می‌رود لایه‌ای از این لوطیها به تناسب رشد دینداری و دین‌خواهی عنصر ایرانی، دینی‌تر می‌شوند. در تاریخ ایران هرچه به طرف انقلاب پیش می‌رویم منحنی دیانتش رو به بالا می‌رود. جالب اینجاست که منحنی دیانت لوطیها هر روز بالاتر می‌رفته است».
او در ادامه می‌افزاید:«معمولا در حلقه لوطیها اینطور نبود که آنها کاملا پایبند باشند مثلا بچه هیاتی‌های امروزی‌مان که همه به یک اندازه حسینی نیستند، در جریان لوطیها هم همین‌گونه است. برخی‌ها در مسیر خودشان داغ‌تر بودند، بعضی‌ها سالم‌تر و عده‌ای دیگر در جهت منفی حرکت می‌کردند. در همان گود بار تهران در یک حلقه هم مدل طیب حاج‌رضایی دیده می‌شد و هم فردی بود به نام شعبان جعفری، اما طیب حاج‌رضایی به جایی می‌رسد که حضرت
امام خمینی فرمودند:«طیب ما طیب از دنیا رفت». این در حالی است که شعبان بی‌مخ تا آخرین روزی که در ایران بود هیات حضرت ابوالفضلش به راه بود اما در کنار آن چاقو‌کشی و آدم‌کشی‌هایش را هم انجام می‌داد. این جریان مطلوب نبود اما در زمانه‌ای که حکومت و قدرت در اختیار مرجعیت و اجتهاد نبود این مقدار ارتباط با جریان لوطیها یک نوع تصرف در جامعه منفی است. به عبارت دیگر در زمانه‌ای که دست علما بسته بوده و نمی‌توانستند مردم را تربیت کنند آنها از وجود اشرار استفاده و در کنار آن سعی می‌کردند شرارت آنها را تقلیل دهند یا یک وجوه مثبت در آنها ایجاد کنند. گاهی در درازمدت موفق می‌شدند، مانند همان عروج و اوجی که طیب حاج‌رضایی در فضای انقلاب گرفت».
شعبان جعفری و طیب، 2 لوطی همعصر بودند. رهدار به مقایسه این 2 شخصیت می‌پردازد و می‌گوید:«طیب حاج‌رضایی، فرد علیه السلامی نبود. او کسی بود که در کودتای 28 مرداد از شاه ملعون پول گرفت و به خیابان ریخت. شعبان جعفری هم همان وضعیت را داشت اما همین طیب حاج‌رضایی 12 – 10 سال بعد در نهضت سال 42 با توجه به فتوای تاریخی امام خمینی(ره) که فرمودند:تقیه حرام است، کاملا دگرگون می‌شود. طیب حاج رضایی وارد میدان می‌شود تنها به این دلیل که فتوای حضرت امام (ره) زمین نخورد. به عبارت دیگر در کودتای 28 مرداد فتوای دینی وجود نداشت که افرادی مثل شعبان بی مخ یا طیب حاج رضایی آن را انتخاب کنند که مثلا شاه را می‌خواهند یا عالم دینی را اما در نهضت سال 42 قضیه خیلی متفاوت بود؛ یک طرف امام است و طرف دیگر شاه. لوطی‌هایی مانند حاج رضایی اینگونه بودند که اگر پای انتخاب میان قداست و غیر قداست مطرح می‌شد آنها قداست را انتخاب می‌کردند».
مسیر دگرگونی طیب اما با دشواری‌هایی همراه بود که از استقامت او خبر می‌داد:«طیب حاج رضایی مرگش اتفاقی نبود. این طور نبود که یک‌باره تیر خورده باشد بلکه او را پای میز محاکمه کشاندند و به او اصرار کردند که برگردد چرا که معتقد بودند آنها به او هویت بخشیده‌اند اما او در جواب به آنها می‌گفت من به این سید پشت نمی‌کنم».
لوطی نداریم؟
عباس سلیمی نمین، با اشاره به حضور لوطیها در مراحل مختلف انقلاب می‌گوید:« در جنگ، هم افراد اهل علم و دانش و دانشگاهی یافت می‌شدند و هم این تیپ افراد فراوان بودند. در شرایط کنونی در هم آمیختگی وجود دارد که تفکیک این قشر براحتی صورت نمی‌گیرد. معتقد نیستم که این تیپ افراد وجود ندارند، بلکه دیگر به عنوان یک قشر مطرح نیستند. همچنانکه دوران آن قشرها هم به پایان رسیده است. در گذشته لوطیها طبقه‌ای از اجتماع بودند، تشکیلاتی داشتند و محله‌ای نبود که در آن نباشند. لوطی‌های محله‌های مختلف شناسنامه و کد داشتند. البته چون آن روابط منسوخ شده، نمی‌توان گفت این نوع افراد دیگر با انقلاب نیستند یا تبدیل به جماعت دیگری شده‌اند». اما اگر این گفته سلیمی نمین را بپذیریم، در حال حاضر جای لوطی‌های قدیم را که از میانشان یکی می‌شد طیب حاج رضایی و دیگری حسین رمضان یخی را چه کسانی گرفته‌اند. او در این باره می‌گوید:« از این نظر در بافت‌های اجتماعی خلأ و کمبود داریم. گرچه به گونه‌ای دیگر خودش را بروز و ظهور می‌دهد. قبول دارم، باید به نیروهای مردمی اینچنینی که به فیزیک‌شان توجه بیشتری می‌کنند تا جنبه‌های فکری‌شان، سازمان بدهیم. در جامعه کنونی شاید بتوانیم این ورزشکاران را نماد مدرن این قشر بدانیم». این پژوهشگر به تفاوت‌های لوطیها و مصداق امروزی آن یعنی اهالی ورزش، چنین اشاره می‌کند:« لوطیها اصالت‌هایی داشتند که در تغییر و تحول نتوانستیم آنها را حفظ کنیم، البته در بعضی از ورزشکاران چنین مرامی هست، اما در مجموع باید گفت در عرصه ورزش همان قشر را داریم ولی فاقد آن اصالت‌ها. آنها در کنار ورزش اصالت‌هایی داشتند که از ورزش برای شان مهم‌تر بود».
چه مساله‌ای باعث شده است یک قشرجایگزین قشر دیگری شود اما از اصالت که کلیدی‌ترین ویژگی آن گروه است، اثر چندانی نداشته باشد. سلیمی به این سوال اینگونه پاسخ می‌دهد:«به نظر من، ما در این قضیه کوتاهی کردیم که افرادی را به سردمداری این گروه انتخاب کرده‌ایم که فاقد صلاحیت هستند. روحیه مراد و مریدی در این قشر شاید به شدت بیشتر از گذشته باشد، اما به کسانی به عنوان مراد اجازه رشد داده‌ایم که فاقد آن خصوصیات اخلاقی هستند. به افرادی بسیار بی ادب، هتاک و بی‌شخصیت اجازه دادیم به عنوان الگوی ورزشکاران مطرح شوند. ما در این قضیه نتوانستیم شاخص‌های اخلاقی کسانی که به مسائل جسمی بیشتر می‌پردازند را شاخص‌هایی قرار دهیم که مروت و انسانیت در آنها حرف نخست را بزند. به همین دلیل در محیط‌های ورزشی کارهایی صورت می‌گیرد که انسان هم تعجب می‌کند. مثلا دوربین شبکه 3 از فحاشی‌های گروهی فیلمبرداری می‌کند، نوچه هایشان را می‌فرستند که به دوربین آسیب بزنند و نمی‌گذارند مردم بفهمند چه آدم‌های بی‌شخصیتی در فضای ورزش حاکم شده‌اند، اما وقتی در گذشته جست و جو می‌کنید افرادی مانند طیب و تختی را می‌بینید که مروت و مردانگی در آنها حرف اول را می‌زند».
لوطی تا لات
سوالی که مطرح می‌شود این است که چرا ما بعد از انقلاب حضور چنین افرادی را در میان مردم نداریم؟ رهدار در جواب می‌گوید:« عده‌ای معتقدند ما انقلاب کرده‌ایم که از آنها گذر کنیم و جریان شرارت را به حق تبدیل کنیم. اما احساس می‌کنم اگر پتانسیلی که در جریان لوطیها نهفته بود را حفظ می‌کردیم ضرر نمی‌کردیم. شهید دیالمه نقلی از شهید بهشتی داشتند که می‌فرمایند: لازم است مش جعفرها را هم داشته باشیم. پرسیدند مش جعفرها چه کسانی هستند، گفتند نام لوطی محله مان است. شهید بهشتی معتقد بودند برای تداوم انقلابمان به این لایه اجتماعی نیاز داریم. جاهایی است که قانون و عرف دست ما را بسته است، آنجاست که ما می‌توانیم از این لایه‌ها استفاده کنیم. خدماتی که لوطیها به پیشبرد تحولات تاریخی کرده‌اند- مانند نهضت تنباکو- کم نبودند».
رهدار به جریان بعد از انقلاب اشاره می‌کند:«بعد از انقلاب دیگر جریانی به نام «لوطی» نداریم بلکه جریانی داریم به نام «لات» که تفاوت از زمین تا آسمان است. لات‌ها فاقد اصالت هستند و خط قرمزی را نمی‌شناسند، اما لوطیها با وجود همه شرارت‌های‌شان اصول و مبناهایی داشتند؛ لوطیها هیچگاه نزدیک اماکن مقدس شرارت نمی‌کردند حتی اگر شراب هم می‌خوردند، تا شعاعی نزدیک به حرم دیگر دهان شان را نجس نمی‌کردند. در واقع قداست‌ها را حفظ می‌کردند اما لات‌ها داخل حرم و اماکن مقدس خلاف عفت انجام می‌دهند. لوطیها هیچگاه به رفیق خود خیانت نمی‌کردند و حریم نگاه می‌داشتند، اما لات‌ها به خواهر دوست خود هم رحم نمی‌کنند».
گاهی حرکت به سوی حق به تحصیلات دانشگاهی و حوزوی نیاز ندارد. سلیمی نمین درباره چگونگی رشد طیب در عرصه سیاست چنین می‌گوید:« اینکه طیب که از پهلوان تختی هم در تاریخ شخصیت ماندگار‌تری را پیدا کرد، به لحاظ رشد سیاسی نبود. طیب از نظر رشد سیاسی رژیم پهلوی را نمی‌شناخت و سواد لازم را برای بررسی این معنا نداشت. آنچه که درباره طیب حائز اهمیت است اینکه به محض فهمیدن فساد دربار پهلوی و جهت‌گیری ضد ملی آن، حاضر نمی‌شود یک گام با آن حکومت همراه شود ولو اینکه همه زندگی خود را از دست بدهد. طیب در قضیه موضع‌گیری امام خمینی علیه کاپیتولاسیون این قضیه را خوب فهمید که با تصویب این قانون ما دیگر در برابر غرب شخصیتی نداریم. لذا وقتی که در این قضیه با امام همراه می‌شود حاضر نمی‌شود به این همراهی پشت پا بزند. او را شکنجه‌های قرون وسطایی می‌کردند؛ تمام بدنش را سوزاندند و از او تنها یک چیز می‌خواستند؛ بگو آیت الله خمینی به من پول داده است، اما او گفت من به این سید پشت نمی‌کنم. مروت او به حدی بود که اولا وقتی شناختی نسبت به مساله کاپیتولاسیون پیدا کرد، نسبت به آن واکنش نشان داد. رژیم پهلوی برای طیب در دورانی که او طرفدارشان بود امکاناتی را فراهم کرده بود و واردات موز را در اختیارش قرار داده بودند و او روزانه حدود 12 هزار تومان در آن سال‌ها در آمد داشت و او به همه اینها پشت پا زد و این نشان دهنده پاکی و سلامتش بود یعنی اگر زمانی هم به خطا رفته بود، نه به علت خباثتش بلکه به دلیل عدم آگاهی او بود».
حجت طیب‌ها
توجه به شرایط کنونی و فضای پر ازشبهه و درگیر ذهنیت‌های متعدد این ذهنیت را تقویت می‌کند که شاید اگر کسانی مانند طیب درشرایط کنونی حضور داشتند، در موضع گیری‌شان به سمت گروه‌های مختلفی جهت دهی می‌شدند اما سلیمی نمین به یک شاخصه مهم در جهت‌گیری طیب و افرادی مانند او اشاره می‌کند و می‌گوید:« آن زمان هم این فضاها حاکم بود اما برای طیب رهبری مهم بود و اینکه منشا آگاهی در کجاست و چه کسی از مصالح عمومی دفاع می‌کند. آن زمان هم حجت در این قضیه بود و در حال حاضر هم حجت هست. همان زمان هم کسانی مانند شعبان جعفری فراوان بودند که به دلیل عیش و نوش یا به قول خودشان عرق‌خوری شبانه‌شان که هزینه بالایی داشت، آلودگی و خباثت‌شان اجازه نمی‌داد در خدمت مردم قرار بگیرند».
سلیمی نمین در پایان می‌گوید:« اگر بتوانیم در میان کسانی که به ورزش توجه دارند، افرادی را مانند طیب قرار دهیم یک نتیجه می‌گیریم و اگر افراد فحاش و بی‌ادبی که حاضرند برای پول تن به هر لجنی بدهند، یک نتیجه عایدمان خواهد شد. امیدوارم این مساله ما را متوجه این ضرورت کند؛ قشری که توجه زیادی به ابعاد وجودی و فکری‌شان ندارند هم علی‌القاعده به شاخص‌های فکری و الگوهای رفتاری نیاز دارند چه بسا الگوی ورزشی منفعت طلب و ساقط شده از خصوصیات انسانی، لطمات جبران ناپذیری به جامعه و این قشر وارد می‌کند. » در آشوب‌های اخیر کسانی که مردم را می‌آزردند، اموال عمومی را تخریب می‌کردند و چادر از سر زنان می‌کشیدند اراذل و اوباشی بودند که ادعا می‌کنند جای لوطی‌های قدیم را گرفته‌اند اما به جای اینکه مانند طیب و امثال طیب به مصالح مردم و آرامش آنها بیندیشند به فکر حساب‌های بانکی خود بودند. شاید آنها ترجیح می‌دادند به جای طیب
حاج رضایی نقش شعبان جعفری و دیگر اراذل بدنام تاریخ را برعهده داشته باشند و منتظر بمانند تا روزی مردم و تاریخ درباره مردانگی آنها قضاوت کنند.
پی‌نوشت
1- مجله شاهد یاران – شماره 36 ، آبان 1387، صفحه 37
2- مجله شاهد یاران – شماره 36 ، آبان 1387، صفحه 94 به بهانه سالگرد شهادت طیب حاج‌رضایی
و به احترام آنهایی که پای اسلام و انقلاب ایستادند
پهلوانان نمی‌میرند
گروه گزارش: روزی که فرح پهلوی برای به دنیا آوردن ولیعهد راهی بیمارستان «مادران» در جنوب تهران می‌شد، مردی خیابان را چراغانی کرد و در خیابان مولوی طاق‌نصرت بست و پیشاپیش جمعیت حرکت می‌کرد و برایش اسپند در آتش می‌ریخت؛ مردی که واردات موز در انحصار او قرار گرفت و در دهه 40 شمسی روزانه 12 هزار تومان درآمد داشت. اما چه‌کسی باور می‌کرد کسی که اینچنین به دربار شاه نزدیک است، در زمان مرگ بر اثر شکنجه‌های ساواک کارش به جایی برسد که چند مرتبه او را غسل کنند و ریختن خون از جای گلوله‌ها و زخم‌هایش کفن را آلوده کند. براستی طیب حاج‌رضایی از لوطی‌های تهران که بارها بر اثر ضربه چاقو و دشنه در درگیری‌ها تا دم مرگ رفته بود و اراذل شهر از تیزی او ردی در بدن داشتند، در کدام بن‌بست، زیر کدام گذر و در گود کدام زورخانه با راهی آشنا شد که پایانش شهادت بود.
نمی‌توان گفت مسیر او از محرم آغاز شد، اما تاریخ، داستان طیب را از محرم آن سال ثبت و ضبط کرده است؛ همان سال که قرار بود دسته عزاداری محرم با شکل دیگری حرکت کند.
ابوالفضل توکلی‌بینا، از مبارزان انقلاب در این باره چنین می‌گوید:«همه گروه‌های مبارز برای محرم آماده شدند. ما در جمعیت موتلفه اسلامی تصمیم گرفتیم حال که امام به همه گروه‌ها تکلیف کرده‌اند، برای روز عاشورا برنامه‌ای تنظیم کنیم. به همین دلیل به اتفاق حاج مهدی عراقی و حاج حبیب عسگراولادی به قم خدمت امام رفتیم و برنامه و حرکتمان را به ایشان عرضه کردیم و گفتیم که می‌خواهیم از مسجد حاج ابوالفتح در میدان شاه به سمت دانشگاه حرکت کنیم». امام با طرح آنها موافقت می‌کند و آنها تصمیم می‌گیرند با همه مخاطراتی که وجود دارد، به وسیله تراکت و اعلامیه برنامه این دسته را اعلام کنند و پای خطرش هم بایستند. توکلی در ادامه می‌گوید:«تراکت‌ها را که پخش کردیم از طریق مرحوم شهید عراقی خبردار شدیم که سازمان امنیت، طیب و حسین رمضان‌یخی و ناصر جگرکی را خواسته که با دار‌و‌دسته‌شان بریزند و راهپیمایی را در نطفه خفه کنند. شورای مرکزی تشکیل و تصمیم گرفته شد مرحوم شهید عراقی با مرحوم طیب صحبت کند. شهید عراقی با مرحوم شهید طیب ملاقات کرد و جریان عاشورا را برای او شرح داد. مرحوم طیب گفت سازمان از ما خواسته بریزیم و روز عاشورا حرکت دسته شما را در نطفه خفه کنیم، اما من خودم حسینی‌ام و با امام حسین و آیت‌الله خمینی درنمی‌افتم. همان شب هم دستور می‌دهد عکس امام را تهیه و به پرچم‌های هیات او نصب کنند». (1)
جلسه مشابهی هم با حسین رمضان یخی برقرار می‌شود ولی او برای اینکه با روحانیت درنیفتد از شهر خارج می‌شود.
طیب از زبان شهید عراقی
حجت‌الاسلام سیدجعفر شبیری‌زنجانی هم این داستان را به گونه‌ای دیگر نقل می‌کند:«شهید عراقی نقل کردند روزی که در قم محضر امام بودیم، ایشان فرمودند: امسال هیات‌ها جهت دار باشند. ما به امام عرض کردیم، مهم‌ترین هیات متعلق به طیب است که طرفدار شاه است و اگر او مخالفت کند، کارها خراب می‌شود. امام فرمودند:«طیب مسلمان است و در مقابل دینش مقاومت نمی‌کند». به این شکل بود که ما به فکر افتادیم با طیب صحبت کنیم. ما رفتیم و به طیب گفتیم آقای خمینی فرموده‌اند طیب مسلمان است و در مقابل دینش نمی‌ایستد، همین که این حرف را زدیم، او سرش را پایین انداخت. بعد یکی از نوچه‌هایش را صدا زد و 200 تومان پول به او داد و گفت برو و یک عکس از آقا تهیه کن که جلوی دسته قرار بدهیم. او قبلا عکس شاه را بزرگ می‌کرد و جلوی دسته قرار می‌داد، ولی حالا می‌خواست عکس امام را بگذارد و دسته راه بیندازد. آن روز آمدند به من گفتند که دسته طیب آمده و عکس حاج‌آقا روح‌الله را جلوی دسته گذاشته است. ما تعجب کردیم که جریان از چه قرار است چون تا آن روز تصور می‌کردیم طیب فدایی شاه است. روز بعد، یعنی دوازدهم محرم، او را دستگیر کردند و هر چه تهمت می‌خواستند به او زدند. او هم انصافا مقاومت کرد. مثل اینکه مجبورش کردند که بگوید امام هم به او پول داده‌اند تا او این کار را بکند، او هم قبول کرد و تا روز آخر هم آنها فکر نمی‌کردند از طیب‌رو‌دست بخورند، به همین دلیل دادگاه او را علنی کردند و خبرنگارها آمدند که خبر را منعکس کنند. طیب وقتی پشت تریبون قرار می‌گیرد، لباسش را بالا می‌زند و نشان می‌دهد که سینه‌اش را سوزانده‌اند و می‌گوید اینها این کار را کردند تا من بگویم آقای خمینی به من پول داده تا این کار را بکنم. من اصلا تا امروز ایشان را ندیده‌ام و اگر هم می‌دیدم، هر چه داشتم به ایشان می‌دادم نه اینکه پول بگیرم. حالا هم اگر کشته شوم این تهمت را نمی‌زنم. از آن روز به بعد به او سخت می‌گیرند و حتی مساله اعدام را هم مطرح می‌کنند». او از قول همسر طیب هم به نکته‌ای اشاره می‌کند:«آقای کاتوزیان که امام جماعت مسجدی در همان مناطق بود، نقل می‌کرد که بعد از شهادت طیب، همسر او را دیده و از او پرسیده بودند که طیب در آخرین ملاقات به او چه گفت. همسر طیب گفته بود: بعضی چیزها را مجاز نیستم بگویم. ولی من به او گفتم: تو نان‌آور خانه هستی و او جواب داد به اندازه کافی نان گذاشته‌ام اگر هم به فکر یتیم شدن بچه‌ها هستی
تا به حال چندین بار چاقو خورده و تا دم مرگ رفته‌ام و خدا را شکر که در اثر چاقو نمردم و ماندم تا در راه خدا کشته شوم.
طیب گفته بود حتی به او وعده داده‌اند اگر با آنها همکاری کند مقام‌های بالایی به او می‌دهند اما او خودش را در خواب با یاران امام حسین دیده است و ارزش ندارد به علت مقام‌های دنیوی آن مقام را از دست بدهد. به همسرش گفته بود برای من غصه نخور». (2)
لوطیها و انقلاب
رد پای لوطی‌هایی را می‌توان در انقلاب دید که بی‌آنکه در مکتب حوزه یا دانشگاه رفته باشند، مردانه پای انقلاب ایستادند. تاریخ انقلاب پر از چنین مردانی است اما سابقه لوطیها به کجا بازمی‌گردد و چطور است که لوطیها در تاریخ از وجهه مردمی نیز برخوردار بودند؟ احمد رهدار، دکترای علوم سیاسی، در این باره به«وطن امروز» می‌گوید:«در پیشینه تاریخی‌مان تقریبا تا زمان انقلاب اسلامی در هر شهر یا در هر منطقه‌ای، علما یا روحانیون برجسته لایه‌ای که امروز تحت عنوان لایه«لوطیها» از آن نام می بریم را شناسایی می‌کردند و تحت سرپرستی و پرورش خودشان قرار می‌دادند. البته نه به این معنا که لوطیها فارغ‌التحصیل مکتب فلان عالم یا روحانی برجسته بودند بلکه در واقع یک روحانی به‌طور غیر رسمی آقای معنوی لوطیها محسوب می‌شد. جریان لوطیها و ارتباطشان با جریان روحانیت یک ارتباط منطقی است».
او گذری به عیاران می‌زند و می‌گوید:«افرادی در زمان قبل از دوران صفویه داشتیم که به آنها«عیار» می‌گفتند. بعد از آن گروهی داشتیم به نام« فتی». از دوران صفویه به بعد«لوطیها» را داشتیم از جمله مرحوم سیدشفیع در اصفهان. بعد از آن گروهی دیگر با عنوان« پاتوق‌دار» پدید آمد. هرکدام از این گروه‌ها در جامعه تاریخی خودشان یک رتبه و منزلت دینی داشتند. مثلا پاتوق‌دارها لایه‌ای از لوطیها هستند که به گفته برخی‌ها، علما از وجوهات به آنها حقوق می‌دادند. آنها گردن‌کلفت‌های محله بودند که به دستور علما از حق و حقوق مظلومان دفاع می‌کردند. در واقع علما آنها را قانع کرده بودند که زورشان را در راه دفاع از مظلومان به کار گیرند و اگر قرار است با کسی دعوا کنند پوزه ظالمان را به خاک بمالند».
رهدار معتقد است:«هرچه این جریان جلوتر می‌رود لایه‌ای از این لوطیها به تناسب رشد دینداری و دین‌خواهی عنصر ایرانی، دینی‌تر می‌شوند. در تاریخ ایران هرچه به طرف انقلاب پیش می‌رویم منحنی دیانتش رو به بالا می‌رود. جالب اینجاست که منحنی دیانت لوطیها هر روز بالاتر می‌رفته است».
او در ادامه می‌افزاید:«معمولا در حلقه لوطیها اینطور نبود که آنها کاملا پایبند باشند مثلا بچه هیاتی‌های امروزی‌مان که همه به یک اندازه حسینی نیستند، در جریان لوطیها هم همین‌گونه است. برخی‌ها در مسیر خودشان داغ‌تر بودند، بعضی‌ها سالم‌تر و عده‌ای دیگر در جهت منفی حرکت می‌کردند. در همان گود بار تهران در یک حلقه هم مدل طیب حاج‌رضایی دیده می‌شد و هم فردی بود به نام شعبان جعفری، اما طیب حاج‌رضایی به جایی می‌رسد که حضرت
امام خمینی فرمودند:«طیب ما طیب از دنیا رفت». این در حالی است که شعبان بی‌مخ تا آخرین روزی که در ایران بود هیات حضرت ابوالفضلش به راه بود اما در کنار آن چاقو‌کشی و آدم‌کشی‌هایش را هم انجام می‌داد. این جریان مطلوب نبود اما در زمانه‌ای که حکومت و قدرت در اختیار مرجعیت و اجتهاد نبود این مقدار ارتباط با جریان لوطیها یک نوع تصرف در جامعه منفی است. به عبارت دیگر در زمانه‌ای که دست علما بسته بوده و نمی‌توانستند مردم را تربیت کنند آنها از وجود اشرار استفاده و در کنار آن سعی می‌کردند شرارت آنها را تقلیل دهند یا یک وجوه مثبت در آنها ایجاد کنند. گاهی در درازمدت موفق می‌شدند، مانند همان عروج و اوجی که طیب حاج‌رضایی در فضای انقلاب گرفت».
شعبان جعفری و طیب، 2 لوطی همعصر بودند. رهدار به مقایسه این 2 شخصیت می‌پردازد و می‌گوید:«طیب حاج‌رضایی، فرد علیه السلامی نبود. او کسی بود که در کودتای 28 مرداد از شاه ملعون پول گرفت و به خیابان ریخت. شعبان جعفری هم همان وضعیت را داشت اما همین طیب حاج‌رضایی 12 – 10 سال بعد در نهضت سال 42 با توجه به فتوای تاریخی امام خمینی(ره) که فرمودند:تقیه حرام است، کاملا دگرگون می‌شود. طیب حاج رضایی وارد میدان می‌شود تنها به این دلیل که فتوای حضرت امام (ره) زمین نخورد. به عبارت دیگر در کودتای 28 مرداد فتوای دینی وجود نداشت که افرادی مثل شعبان بی مخ یا طیب حاج رضایی آن را انتخاب کنند که مثلا شاه را می‌خواهند یا عالم دینی را اما در نهضت سال 42 قضیه خیلی متفاوت بود؛ یک طرف امام است و طرف دیگر شاه. لوطی‌هایی مانند حاج رضایی اینگونه بودند که اگر پای انتخاب میان قداست و غیر قداست مطرح می‌شد آنها قداست را انتخاب می‌کردند».
مسیر دگرگونی طیب اما با دشواری‌هایی همراه بود که از استقامت او خبر می‌داد:«طیب حاج رضایی مرگش اتفاقی نبود. این طور نبود که یک‌باره تیر خورده باشد بلکه او را پای میز محاکمه کشاندند و به او اصرار کردند که برگردد چرا که معتقد بودند آنها به او هویت بخشیده‌اند اما او در جواب به آنها می‌گفت من به این سید پشت نمی‌کنم».
لوطی نداریم؟
عباس سلیمی نمین، با اشاره به حضور لوطیها در مراحل مختلف انقلاب می‌گوید:« در جنگ، هم افراد اهل علم و دانش و دانشگاهی یافت می‌شدند و هم این تیپ افراد فراوان بودند. در شرایط کنونی در هم آمیختگی وجود دارد که تفکیک این قشر براحتی صورت نمی‌گیرد. معتقد نیستم که این تیپ افراد وجود ندارند، بلکه دیگر به عنوان یک قشر مطرح نیستند. همچنانکه دوران آن قشرها هم به پایان رسیده است. در گذشته لوطیها طبقه‌ای از اجتماع بودند، تشکیلاتی داشتند و محله‌ای نبود که در آن نباشند. لوطی‌های محله‌های مختلف شناسنامه و کد داشتند. البته چون آن روابط منسوخ شده، نمی‌توان گفت این نوع افراد دیگر با انقلاب نیستند یا تبدیل به جماعت دیگری شده‌اند». اما اگر این گفته سلیمی نمین را بپذیریم، در حال حاضر جای لوطی‌های قدیم را که از میانشان یکی می‌شد طیب حاج رضایی و دیگری حسین رمضان یخی را چه کسانی گرفته‌اند. او در این باره می‌گوید:« از این نظر در بافت‌های اجتماعی خلأ و کمبود داریم. گرچه به گونه‌ای دیگر خودش را بروز و ظهور می‌دهد. قبول دارم، باید به نیروهای مردمی اینچنینی که به فیزیک‌شان توجه بیشتری می‌کنند تا جنبه‌های فکری‌شان، سازمان بدهیم. در جامعه کنونی شاید بتوانیم این ورزشکاران را نماد مدرن این قشر بدانیم». این پژوهشگر به تفاوت‌های لوطیها و مصداق امروزی آن یعنی اهالی ورزش، چنین اشاره می‌کند:« لوطیها اصالت‌هایی داشتند که در تغییر و تحول نتوانستیم آنها را حفظ کنیم، البته در بعضی از ورزشکاران چنین مرامی هست، اما در مجموع باید گفت در عرصه ورزش همان قشر را داریم ولی فاقد آن اصالت‌ها. آنها در کنار ورزش اصالت‌هایی داشتند که از ورزش برای شان مهم‌تر بود».
چه مساله‌ای باعث شده است یک قشرجایگزین قشر دیگری شود اما از اصالت که کلیدی‌ترین ویژگی آن گروه است، اثر چندانی نداشته باشد. سلیمی به این سوال اینگونه پاسخ می‌دهد:«به نظر من، ما در این قضیه کوتاهی کردیم که افرادی را به سردمداری این گروه انتخاب کرده‌ایم که فاقد صلاحیت هستند. روحیه مراد و مریدی در این قشر شاید به شدت بیشتر از گذشته باشد، اما به کسانی به عنوان مراد اجازه رشد داده‌ایم که فاقد آن خصوصیات اخلاقی هستند. به افرادی بسیار بی ادب، هتاک و بی‌شخصیت اجازه دادیم به عنوان الگوی ورزشکاران مطرح شوند. ما در این قضیه نتوانستیم شاخص‌های اخلاقی کسانی که به مسائل جسمی بیشتر می‌پردازند را شاخص‌هایی قرار دهیم که مروت و انسانیت در آنها حرف نخست را بزند. به همین دلیل در محیط‌های ورزشی کارهایی صورت می‌گیرد که انسان هم تعجب می‌کند. مثلا دوربین شبکه 3 از فحاشی‌های گروهی فیلمبرداری می‌کند، نوچه هایشان را می‌فرستند که به دوربین آسیب بزنند و نمی‌گذارند مردم بفهمند چه آدم‌های بی‌شخصیتی در فضای ورزش حاکم شده‌اند، اما وقتی در گذشته جست و جو می‌کنید افرادی مانند طیب و تختی را می‌بینید که مروت و مردانگی در آنها حرف اول را می‌زند».
لوطی تا لات
سوالی که مطرح می‌شود این است که چرا ما بعد از انقلاب حضور چنین افرادی را در میان مردم نداریم؟ رهدار در جواب می‌گوید:« عده‌ای معتقدند ما انقلاب کرده‌ایم که از آنها گذر کنیم و جریان شرارت را به حق تبدیل کنیم. اما احساس می‌کنم اگر پتانسیلی که در جریان لوطیها نهفته بود را حفظ می‌کردیم ضرر نمی‌کردیم. شهید دیالمه نقلی از شهید بهشتی داشتند که می‌فرمایند: لازم است مش جعفرها را هم داشته باشیم. پرسیدند مش جعفرها چه کسانی هستند، گفتند نام لوطی محله مان است. شهید بهشتی معتقد بودند برای تداوم انقلابمان به این لایه اجتماعی نیاز داریم. جاهایی است که قانون و عرف دست ما را بسته است، آنجاست که ما می‌توانیم از این لایه‌ها استفاده کنیم. خدماتی که لوطیها به پیشبرد تحولات تاریخی کرده‌اند- مانند نهضت تنباکو- کم نبودند».
رهدار به جریان بعد از انقلاب اشاره می‌کند:«بعد از انقلاب دیگر جریانی به نام «لوطی» نداریم بلکه جریانی داریم به نام «لات» که تفاوت از زمین تا آسمان است. لات‌ها فاقد اصالت هستند و خط قرمزی را نمی‌شناسند، اما لوطیها با وجود همه شرارت‌های‌شان اصول و مبناهایی داشتند؛ لوطیها هیچگاه نزدیک اماکن مقدس شرارت نمی‌کردند حتی اگر شراب هم می‌خوردند، تا شعاعی نزدیک به حرم دیگر دهان شان را نجس نمی‌کردند. در واقع قداست‌ها را حفظ می‌کردند اما لات‌ها داخل حرم و اماکن مقدس خلاف عفت انجام می‌دهند. لوطیها هیچگاه به رفیق خود خیانت نمی‌کردند و حریم نگاه می‌داشتند، اما لات‌ها به خواهر دوست خود هم رحم نمی‌کنند».
گاهی حرکت به سوی حق به تحصیلات دانشگاهی و حوزوی نیاز ندارد. سلیمی نمین درباره چگونگی رشد طیب در عرصه سیاست چنین می‌گوید:« اینکه طیب که از پهلوان تختی هم در تاریخ شخصیت ماندگار‌تری را پیدا کرد، به لحاظ رشد سیاسی نبود. طیب از نظر رشد سیاسی رژیم پهلوی را نمی‌شناخت و سواد لازم را برای بررسی این معنا نداشت. آنچه که درباره طیب حائز اهمیت است اینکه به محض فهمیدن فساد دربار پهلوی و جهت‌گیری ضد ملی آن، حاضر نمی‌شود یک گام با آن حکومت همراه شود ولو اینکه همه زندگی خود را از دست بدهد. طیب در قضیه موضع‌گیری امام خمینی علیه کاپیتولاسیون این قضیه را خوب فهمید که با تصویب این قانون ما دیگر در برابر غرب شخصیتی نداریم. لذا وقتی که در این قضیه با امام همراه می‌شود حاضر نمی‌شود به این همراهی پشت پا بزند. او را شکنجه‌های قرون وسطایی می‌کردند؛ تمام بدنش را سوزاندند و از او تنها یک چیز می‌خواستند؛ بگو آیت الله خمینی به من پول داده است، اما او گفت من به این سید پشت نمی‌کنم. مروت او به حدی بود که اولا وقتی شناختی نسبت به مساله کاپیتولاسیون پیدا کرد، نسبت به آن واکنش نشان داد. رژیم پهلوی برای طیب در دورانی که او طرفدارشان بود امکاناتی را فراهم کرده بود و واردات موز را در اختیارش قرار داده بودند و او روزانه حدود 12 هزار تومان در آن سال‌ها در آمد داشت و او به همه اینها پشت پا زد و این نشان دهنده پاکی و سلامتش بود یعنی اگر زمانی هم به خطا رفته بود، نه به علت خباثتش بلکه به دلیل عدم آگاهی او بود».
حجت طیب‌ها
توجه به شرایط کنونی و فضای پر ازشبهه و درگیر ذهنیت‌های متعدد این ذهنیت را تقویت می‌کند که شاید اگر کسانی مانند طیب درشرایط کنونی حضور داشتند، در موضع گیری‌شان به سمت گروه‌های مختلفی جهت دهی می‌شدند اما سلیمی نمین به یک شاخصه مهم در جهت‌گیری طیب و افرادی مانند او اشاره می‌کند و می‌گوید:« آن زمان هم این فضاها حاکم بود اما برای طیب رهبری مهم بود و اینکه منشا آگاهی در کجاست و چه کسی از مصالح عمومی دفاع می‌کند. آن زمان هم حجت در این قضیه بود و در حال حاضر هم حجت هست. همان زمان هم کسانی مانند شعبان جعفری فراوان بودند که به دلیل عیش و نوش یا به قول خودشان عرق‌خوری شبانه‌شان که هزینه بالایی داشت، آلودگی و خباثت‌شان اجازه نمی‌داد در خدمت مردم قرار بگیرند».
سلیمی نمین در پایان می‌گوید:« اگر بتوانیم در میان کسانی که به ورزش توجه دارند، افرادی را مانند طیب قرار دهیم یک نتیجه می‌گیریم و اگر افراد فحاش و بی‌ادبی که حاضرند برای پول تن به هر لجنی بدهند، یک نتیجه عایدمان خواهد شد. امیدوارم این مساله ما را متوجه این ضرورت کند؛ قشری که توجه زیادی به ابعاد وجودی و فکری‌شان ندارند هم علی‌القاعده به شاخص‌های فکری و الگوهای رفتاری نیاز دارند چه بسا الگوی ورزشی منفعت طلب و ساقط شده از خصوصیات انسانی، لطمات جبران ناپذیری به جامعه و این قشر وارد می‌کند. » در آشوب‌های اخیر کسانی که مردم را می‌آزردند، اموال عمومی را تخریب می‌کردند و چادر از سر زنان می‌کشیدند اراذل و اوباشی بودند که ادعا می‌کنند جای لوطی‌های قدیم را گرفته‌اند اما به جای اینکه مانند طیب و امثال طیب به مصالح مردم و آرامش آنها بیندیشند به فکر حساب‌های بانکی خود بودند. شاید آنها ترجیح می‌دادند به جای طیب
حاج رضایی نقش شعبان جعفری و دیگر اراذل بدنام تاریخ را برعهده داشته باشند و منتظر بمانند تا روزی مردم و تاریخ درباره مردانگی آنها قضاوت کنند.
پی‌نوشت
1- مجله شاهد یاران – شماره 36 ، آبان 1387، صفحه 37
2- مجله شاهد یاران – شماره 36 ، آبان 1387، صفحه 94 ارسال نظر
پربیننده