زهرا فریدزادگان: سال ۱۴۰۱ از سوی رهبر حکیم انقلاب به عنوان «تولید، دانش‌بنیان و اشتغال‌آفرین» نامیده شد. پیش از این رهبر انقلاب چندین بار سال‌های مختلف را با نام «تولید» نامگذاری کرده بودند.
اگر چه موضوع تولید وجه اشتراک شعارهای یک دهه گذشته بوده اما در شعار امسال، تولید از منظر دانش‌بنیان و اشتغال‌آفرین بودن مورد تأکید ایشان قرار گرفته است. به طور کلی تجربه ثابت کرده است تولید دانش‌بنیان با رویکرد اشتغال‌زایی، راهبردی برای تحقق اقتصاد مقاومتی، رسیدن به استقلال اقتصادی و قطع وابستگی‌های آزاردهنده در حوزه اقتصاد و معیشت مردم است.
در حال حاضر بیش از 7 هزار و 700 شرکت دانش‌بنیان در کشور فعالیت می‌کنند. شرکتهای دانش‌بنیان نه تنها در ایران، بلکه در سراسر جهان، با محوریت دانش و فناوری یکی از منابع اصلی خلق ثروت و رقابت‌پذیری محسوب می‌شوند، از این رو مورد توجه سیاست‌گذاران و تصمیم‌گیران اقتصادی هستند. به گفته کارشناسان اقتصادی، توسعه شرکتهای دانش‌بنیان کشورها را به سمت رشد سریع اقتصادی سوق می‌دهد، لذا در شعار امسال مورد تأکید و توجه هر چه بیشتر قرار گرفته است.
طبق تعریف سازمان همکاری اقتصادی و توسعه (OECD) اقتصاد دانش‌بنیان، اقتصادی است که بر اساس تولید و توزیع و کاربرد دانش و اطلاعات شکل گرفته و سرمایه‌گذاری در دانش و صنایع دانش‌پایه مورد توجه قرار می‌گیرد.
صنایع دانش‌بنیان نیز صنایعی است که در آن سطح بالایی از سرمایه‌گذاری در نوآوری و ابداعات جدید انجام شود. با این حال اقتصاد دانش‌بنیان، اقتصادی نیست که در آن صرفا از فناوری‌های سطح بالا استفاده شود، بلکه اقتصادی است که در آن تمام کسب و کار‌ها و صنایع به فراخور نیاز خود، از توزیع و کاربرد دانش در پیشبرد اهداف خود بهره می‌برند.
رسیدن به اقتصاد دانش‌بنیان نیازمند بسترسازی و فراهم کردن شرایطی است که بتواند اهداف اقتصاد دانش‌بنیان را محقق کند.
* فراکسیونی برای اقتصاد دانش‌بنیان
اوایل سال 99 تعدادی از منتخبان مجلس یازدهم با صدور بیانیه‌ای از اعلام موجودیت فراکسیونی با عنوان فراکسیون دانش‌بنیان خبر دادند. در این بیانیه، ایجاد هماهنگی بین کمیسیون‌های مرتبط با اقتصاد دانش‌بنیان در مجلس از جمله صنایع و معادن، انرژی، بهداشت و درمان، اقتصاد، کشاورزی و محیط‌زیست، عمران و حقوقی برای پیگیری ایجاد جهش در اقتصاد دانش‌بنیان، رفع موانع تولید و تسهیل فعالیت‌های شرکتهای دانش‌بنیان و کاهش نرخ بیکاری در بین متخصصان و فارغ‌التحصیلان جوان از مهم‌ترین اهداف تشکیل این فراکسیون اعلام شد.
همچنین کاهش واردات اقلام اساسی مورد نیاز و جلوگیری از خروج میلیاردها دلار ارز که توان تولید آن در شرکتهای دانش‌بنیان وجود دارد، همچنین تقویت توان صادراتی کشور از طریق تولید محصولات فناورانه و رفع موانع تولید و تسهیل فعالیت‌های شرکتهای دانش‌بنیان از اهداف مهم دیگر این فراکسیون اعلام شد.
* تصویب قانون جهش تولید دانش‌بنیان
اوایل سال طرحی با عنوان «جهش تولید دانش‌بنیان» مطرح و در اردیبهشت 1401 در جلسه علنی مجلس به تصویب رسید و پس از تأیید شورای نگهبان به دولت ابلاغ شد.
چندی پیش نیز رئیس مجلس اعلام کرد قانون جهش تولید دانش‌بنیان با هدف کمک به شرکتهای نوآفرین و توسعه فعالیت‌های دانش‌بنیان و همچنین فراهم کردن زمینه فعالیت نخبگان در کشور برای اجرا ابلاغ شده است.
ایجاد اشتغال، حمایت از نخبگان، تأمین بودجه بیش از 11 هزار میلیارد تومانی، کمک به استارتاپ‌ها، کمک به توسعه شرکتهای دانش‌بنیان، مقابله با آثار سوء تحریم‌ها و حمایت از کالاهای ایرانی از مهم‌ترین اهداف این قانون است که در راستای تحول در اهداف اقتصادی کشور تصویب شده است. طبق این قانون تعهدات مالی معوق دستگاه‌ها به شرکتهای دانش‌بنیان توسط سازمان برنامه و بودجه پرداخت می‌شود. همچنین امکان هزینه بخشی از درآمد و امکانات موسسات در دستگاه‌ها و نهادها برای شرکتهای دانش‌بنیان فراهم شده است.
بر اساس این قانون امکان تأسیس سازمان توسعه و سرمایه‌گذاری توسط پارک‌های علم و فناوری توسط موسسات پژوهشی وجود دارد و دستگاه‌های اجرایی مکلف به پذیرش مطالبات شرکتهای دانش‌بنیان به عنوان تضمین انجام تعهدات شده‌اند. از سوی دیگر رسیدگی به اختلافات شرکتهای دانش‌بنیان به شعب تخصصی دادگاه‌ها سپرده شده است و صدور سند مالکیت اعیانی برای ساختمان‌های ساخته شده توسط بخش خصوصی در اراضی پارک علم و فناوری در دستور کار قرار گرفته است.
از دیگر بخش‌های این قانون، تخصیص فضاهای مازاد دستگاه‌های اجرایی به استقرار شرکتهای دانش‌بنیان و امکان واگذاری اراضی پارک‌های علم و فناوری در قالب قراردادهای مشارکت، اجاره یا واگذاری قطعی به شرکتهای دانش‌بنیان است. کمک‌های بلاعوض دولت به شرکتهای دانش‌بنیان هم طبق این قانون معافیت مالیاتی دارد، ضمن اینکه در راستای حمایت از تولید ملی، دستگاه‌های اجرایی برای خرید محصولات دانش‌بنیان که برای بار اول در کشور تولید شده‌اند، به برگزاری مناقصه نیاز ندارند.
با اجرای این قانون هم شرکتهای دانش‌بنیان به سطح خوبی از استقلال و توانمندی می‌رسند و هم بستر مناسبی برای فعالیت نخبگان در داخل کشور فراهم و بسیاری از مشکلات ناشی از تحریم‌ها کمرنگ می‌شود.
* تعامل زیست‌بوم فناوری با دولت
تیرماه سال جاری نیز سورنا ستاری، معاون وقت علمی و فناوری رئیس‌جمهوری در دیدار با وزیر اقتصاد و دارایی، بخش‌های مالی، بیمه‌ای و مالیاتی را جزو مهم‌ترین دغدغه‌های اصلی شرکتهای دانش‌بنیان و خلاق دانست و تأکید کرد وزارت اقتصاد با کمک بازوهای اجرایی و عملیاتی‌سازی قانون جهش تولید دانش‌بنیان، می‌تواند ضمن رفع نیازهای خود و استفاده از خدمات این شرکت‌ها، راه را برای توسعه زیست‌بوم فناوری و نوآوری هموار کند.
در همین راستا و با هدف اجرای قانون جهش تولید دانش‌بنیان، رویکرد فعال وزارت امور اقتصادی و دارایی در تسهیل و تسریع فعالیت‌های دانش‌بنیان در کشور، بهره‌گیری از اکوسیستم دانش‌بنیان کشور در بخش گمرک، مالیات و تأمین مالی و...، آیین‌نامه حمایت از تولید دانش‌بنیان و اشتغال‌آفرین در حوزه اقتصاد به تصویب هیات وزیران رسید. اعضای دولت همچنین در راستای تحقق فرمان سال مقام معظم رهبری مبنی بر «تولید دانش‌بنیان و اشتغال‌آفرین»، آیین‌نامه حمایت از تولید دانش‌بنیان و اشتغال‌آفرین در حوزه‌های مرتبط با وزارت علوم، تحقیقات و فناوری را به تصویب رساندند.
همچنین هیات وزیران به پیشنهاد وزارت نیرو و معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری و با هدف تحقق شعار سال به منظور افزایش صد درصدی تعداد شرکتهای دانش‌بنیان و فناور فعال در صنعت آب و برق و اشتغال مستقیم آنها و به استناد قانون حمایت از شرکت‌ها و موسسات دانش‌بنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات و اصل 138 قانون اساسی، آیین‌نامه حمایت از تولید دانش‌بنیان و اشتغال‌آفرین در صنعت آب و برق را تصویب کرد.
معاون سابق علمی و فناوری ریاست‌جمهوری همچنین در نشست مشترک رئیس قوه‌قضائیه و تولیدکنندگان، کارآفرینان و فعالان شرکتهای دانش‌بنیان تأکید کرد قانون جهش تولید دانش‌بنیان که از سوی رئیس‌جمهور ابلاغ شد، یک ریل‌گذاری جدید و پیشرفته برای حوزه دانش‌بنیان کشور طی ۲۰ سال آینده محسوب می‌شود.
* فروش محصولات؛ مهم‌ترین معضل
با وجود تأکید رهبر معظم انقلاب بر توجه ویژه به زیست‌بوم فناوری و نقش اشتغال‌زایی شرکتهای دانش‌بنیان در اقتصاد کشور، به نظر می‌رسد تا رسیدن به تحقق صد‌درصدی شعار سال، فاصله زیادی وجود دارد.
به گفته فعالان زیست‌بوم فناوری کشور، یکی از مسائل مهم و چالش‌های اساسی در مسیر تحقق شعار سال، موضوع توسعه بازار و گسترش مشتریان محصولات شرکتهای فناور و دانش‌بنیان است. شرکتهای فناور و دانش‌بنیان در زمینه‌های مختلفی فعالیت می‌کنند اما چالشی که پیش‌روی تمام این شرکت‌ها وجود دارد، نقش کمرنگ شرکتهای فناور در اقتصاد است.
با آنکه در ایران شرکتهای بسیار فعال و کارآمدی در حوزه تولید فناوری و دانش‌بنیان فعالیت می‌کنند اما آنطور که جعفر قیصری، رئیس شهرک علمی تحقیقاتی اصفهان گفته است نقش آنها در اقتصاد کلان کمرنگ است. بنا بر هدف‌گذاری‌های انجام شده و طبق سخنان مقام معظم رهبری، برنامه‌ای که در سیاست‌های کلی کشور مشاهده می‌شود، افزایش 5 برابری نقش شرکتهای دانش‌بنیان طی دوره‌ای 3 تا 4 ساله است که دستیابی به این هدف قطعاً شدنی است اما لازمه افزایش نقش شرکتهای دانش‌بنیان با وجود مشتریان بزرگ، این است که بخش‌های اقتصادی از محصولات دانش‌بنیان استقبال کنند و بخشی از نیازهای تجهیزاتی خود را از طریق این شرکت‌ها تأمین کنند.
به گفته وی، حرکت در مسیر تولید دانش‌بنیان نیاز به تلاش و سرمایه‌گذاری دارد و جوانان تازه‌کار، شرکت‌ها و استارت‌آپ‌های نوپا نیاز به حمایت ویژه دارند. شرکتهای بزرگی که محصولات مناسب تولید می‌کنند و تولیدات دانش‌بنیان دارند، برای افزایش تولیدات خود نیاز به حضور در بازارهای جهانی و صادرات دارند.
در حال حاضر شرکتهای دانش‌بنیان برای ساخت محصول تسهیلاتی را دریافت و محصولات خود را با بهترین کیفیت تولید می‌کنند اما چالش اصلی پس از تولید محصول این است که در نهایت بازاری برای فروش این محصولات وجود ندارد. مضاف بر اینکه تضمینی نیز برای خرید محصولات دانش‌بنیان وجود ندارد.
به گفته فعالان حوزه فناوری، شرکتهای دانش‌بنیان معمولا در تأمین مواد اولیه تولید با چالش چندانی مواجه نیستند اما یکی از معضلات این شرکت‌ها بحث فروش محصولات است که باید از طرف نهادهای داخلی به آن توجه بیشتری شود.
* شعار سال ۱۴۰۱ محقق نشده
ابراهیم اکبرزاده، مدیرعامل یک شرکت دانش‌بنیان با اشاره به شعار سال ۱۴۰۱ می‌گوید: متأسفانه با توجه به اینکه سال ۱۴۰۱ متعلق به حوزه دانش‌بنیان است اما رویداد بخصوصی برای تحقق شعار سال رخ نداده و همچنان ناهماهنگی‌هایی در بین دستگاه‌ها وجود دارد. این ناهماهنگی‌ها در دستگاه‌های مختلف قابل مشاهده است؛ قوه‌قضائیه با مجموعه معاونت علمی و فناوری تفاهمنامه‌ای در راستای ایجاد واحد یا شعبه حقوقی برای رفع مشکلات و مسائل حقوقی شرکتهای دانش‌بنیان منعقد می‌کند اما در نهایت نتیجه نخواهد داشت و مشکلات دانش‌بنیان‌ها زیر نظر افرادی بررسی می‌شود که درک درستی از این موضوعات ندارند. یا برای مثال در بحث مالکیت معنوی، افرادی به مشکلات دانش‌بنیان‌ها رسیدگی می‌کنند که در رابطه با حقوق ثبت اختراع یا علامت تجاری درک و دانش کاملی ندارند و عملا باید گفت شعبه مناسبی برای رسیدگی به مشکلات دانش‌بنیان‌ها وجود ندارد.
به گفته وی، مجموعه اداری نیز شناختی نسبت به فعالیت‌های دانش‌بنیان ندارد و کارشناسان با بیشتر مفاهیمی که در ممیزی هزینه‌های این شرکت‌ها وجود دارد، آشنا نیستند و متأسفانه شرکتهای دانش‌بنیان را با کارخانه‌های تولیدی مقایسه می‌کنند. وی معتقد است در ابتدا بهتر است به این ناهماهنگی‌های دستگاهی رسیدگی شود و شناخت کارشناسان نیز از فعالیت‌های دانش‌بنیان افزایش یابد. دریافت مجوز نیز یکی دیگر از مشکلات شرکتهای دانش‌بنیان است که به گفته فعالان این شرکت‌ها، از تولید محصول دشوارتر به نظر می‌رسد و رفع این موانع می‌تواند بسیاری از مشکلات شرکت‌ها را برطرف کند.
* بی‌توجهی دولت به شعار سال
مشکلات و چالش‌های شرکتهای دانش‌بنیان برای حرکت در مسیر تحقق شعار سال در حالی همچنان وجود دارد که برخی نمایندگان مجلس نیز از بی‌توجهی دولت به حمایت از دانش‌بنیان‌ها گلایه‌مندند. به گفته محمد صفایی‌دلویی، عضو کمیسیون اقتصادی مجلس، دولت منابع تبصره 18 و 16 را اختصاص نداده است و این بی‌توجهی کامل به شعار سال است.
عضو کمیسیون آموزش، تحقیقات و فناوری مجلس نیز با انتقاد از سیاست‌گذاری سازمان غذا و دارو در مواجهه با شرکتهای دانش‌بنیان بویژه در مراکز استان‌ها گفته است: در حالی که برخی شرکت‌ها تولیداتی را با بالاترین کیفیت ارائه می‌دهند اما تمرکز این سازمان فقط بر تهران است و عملا سرمایه‌گذاری در استان‌ها برای تجاری‌سازی محصول با شکست مواجه می‌شود.
* نقش نهادهای تخصصی در تحقق شعار سال
آنچه مسلم است تحقق شعار سال و حرکت به سمت اقتصاد و تولید دانش‌بنیان و اشتغال‌زا، مسأله‌ای فراارگانی و نیازمند حمایت همه‌جانبه دستگاه‌هاست. به گفته کارشناسان اقتصادی، سال‌های گذشته بارها بر تولید ملی تاکید شده است اما در عمل به نتیجه نرسیده است، چرا که افراد به جای آنکه در عمل این سیاست‌ها را دنبال کنند، تلاش کردند به صورت شعاری با این مساله برخورد کنند.
در توسعه اقتصاد دانش‌بنیان، نقش نهادهای واسط و تخصصی که در این حوزه فعالیت می‌کنند، مهم است و هر چه نهادهایی چون صندوقهای پژوهش و فناوری و صندوقهای جسورانه بورسی تقویت شود، نتیجه بهتری حاصل خواهد شد. بدیهی است نتیجه مالی و اعتباری برای مدیران شرکتهای دانش‌بنیان در راستای اجرای بهتر پروژه‌های‌شان اهمیت دارد اما متاسفانه سیستم بانکی برای تامین مالی حوزه دانش‌بنیان ساخته نشده و فعالیت در این حوزه باید از طریق صندوقهای پژوهش و فناوری و نهادهای مالی تخصصی تامین شود. در واقع هر چه این نهادها از لحاظ نهادی و قانونی و هم از لحاظ منابع تقویت شوند، اثرگذاری بیشتری در راستای اجرای بیشتر فعالیت‌های دانش‌بنیان خواهند داشت.