محمد سلحشور: سرانجام آشوب‌ها و ناآرامی‌های 3 ماه گذشته به کجا ختم می‌شود؟ هر پاسخ قطعی به این سوال شاید غلط نباشد (امکان‌ها همیشه ممکن هستند) اما یقینا شتاب‌زده خواهد بود. آنچه در هفته‌های اخیر - بویژه پس از فراخوان اعتصاب در اواسط آذرماه شاهدش بودیم - افول تدریجی بدنه اجتماعی حامی جریان آشوب بود. این افول هر چند هنوز به سقوط آزاد تبدیل نشده اما یک آرامش نسبی را با خود به ارمغان آورده است. ضدانقلاب در هفته‌های گذشته به هیچ بهانه‌ای نتوانسته تجمعی را سازمان‌دهی کند و حتی واکنش واحدی نسبت به یک حادثه را در افکار عمومی برانگیزد. کافی است به شیوه تغییر فراخوان‌ها نگاهی بیندازیم. جریانی که حامی عریان‌ترین شکل تجمع و سر دادن رادیکال‌ترین و غیراخلاقی‌ترین شعارها بوده، حالا در ماه‌های اخیر اعتصاب را جانشین بسیج خیابانی و راهپیمایی سکوت را جانشین شعار کرده است. جانشینی انفعال با فعالیت و سکوت با فریاد، جانشین‌هایی که برای جبران ریزش‌ها تجویز شدند اما در عمل ناکام ماندند. در این میان حتی برخی مواضع تند از سوی هنرمندان نیز نتوانست در بدنه حامی آشوب یک اجماع فراگیر به وجود آورد. به همین خاطر در میان عدم قطعیت‌هایی که درباره آینده وجود دارد با یک واقعیت قطعی روبه‌رو هستیم و آن هم چیزی جز افول اجتماعی آشوبگران نیست. اما آیا این افول اجتماعی را باید به معنای حل مساله دانست؟ احتمالا پاسخ این پرسش تفصیل بیشتری می‌طلبد.
* کشکول بی‌وطنی و بی‌اخلاقی
جریان آشوب در 3 ماه گذشته بسامد رفتاری زیادی داشته است؛ با این حال هر چه جلوتر رفته، بخش‌های بزرگ‌تری از معترضان را با خود دچار زاویه کرده است. آغاز شورش خیابانی در اواخر شهریور ماهیتی واکنشی داشت. به این معنا که مرگ مهسا امینی به هر دلیلی که وقوع یافت، باعث خشم بخش بزرگی از جامعه شد. این خشم با یک فضاسازی رسانه‌ای و سیاسی، اجماع‌آفرین شد و این اجماع، همصدایی قابل توجهی را بین اقشار مختلفی با یکدیگر به وجود آورد. با این حال هر چه زمان بیشتری گذشت، میان عملکرد آشوبگران و مواضع لیدرهای مجازی‌شان با بخش بزرگی از معترضان فاصله و اختلاف افتاد. کافی است تنها به چند مورد از رفتار و گفتار آشوبگران نگاه کنیم تا حداقل جریان فعال حاضر در میدان را کشکولی از بی‌وطنی و بی‌اخلاقی بدانیم.
1- از خشونت تا تروریسم: رفتار آشوبگران در ماه‌های گذشته از یک جریان خشونت‌طلب تا یک گروه تروریستی در نوسان بوده است. اقدامات جنون‌آفرینی همچون آتش زدن ماموران انتظامی، زجرکش کردن افراد با حمله دسته‌جمعی (همچون شهیدان علی‌وردی و عجمیان) و اقدامات هدفمندی چون حمله با سلاح سرد و گرم به نیروهای حافظ امنیت، تصویری ترسناک از واقعیت اغتشاشگران را به جامعه عرضه کرد؛ جریانی که در رفتار خود بیشترین قرابت را با تروریست‌های داعشی و منافق داشت. همراهی آشوبگران با گروه‌های تروریستی شناخته شده در حوادث غرب کشور نشان داد جنگ داخلی برای آشوبگران نه صرفا یک گزینه که یک هدف و مقصد نهایی است.
2- اخلاق‌ستیزی: هر چند آشوب‌های اخیر با شعار «زن، زندگی، آزادی» آغاز شد اما بدون شک زن‌ستیزانه‌ترین شعارهای سیاسی سال‌های اخیر در این جریان نهادینه شد. رفتارهای غیراخلاقی همچون حمله به خانه افراد و تهدید زنان خانواده (مانند آنچه در مهاباد رخ داد) و شعارهای رکیک جنسی که غالب شعارهای میدانی آشوبگران را تشکیل می‌داد، نشانه‌ای از این واقعیت است که شورش اخیر را باید اخلاق‌ستیزترین رفتار سیاسی معاصر دانست.
3- ویرانی‌طلبی و وطن‌فروشی: نهایت روایت لیدرهای مجازی حامی آشوب و چشم‌اندازی که از آینده ترسیم می‌کنند، به دخالت خارجی از تحریم اقتصادی تا حمله نظامی ختم می‌شود. چشم‌اندازی که در دستورکار آشوبگران نیز وجود داشته و آنها در 3 ماه گذشته به هر مؤلفه و اهرم ملی که توان انسجام‌بخشی عمومی داشته حمله کرده‌اند. مواردی همچون جشن شکست تیم ملی فوتبال با پرچم آمریکا و انگلیس نمادین‌ترین وجه ضدوطنی آشوبگران بود که افکار عمومی را نسبت به این جریان حیرت‌زده کرد.
4- آزادی اجباری: مسیر اغتشاشات در 3 ماه گذشته به سمتی رفت که بیشترین تضاد را با آزادی داشت. شورشی که منادی زندگی و آزادی بود، نه تنها با هر شؤونی از زندگی روزمره به بهانه عادی‌سازی(!) شرایط به ستیز برمی‌خاست که حتی آزادی افراد را نیز در اظهار نظر تهدید می‌کرد. جامعه شاهد این واقعیت بود که این آزادی‌خواهی، اجباری‌ترین چیزی است که تا به حال شاهدش بودند. تهدید کسبه برای بستن مغازه‌های‌شان و پیوستن به اعتصاب و حمله به کامیون‌دارانی که با فراخوان اعتصاب همراهی نکرده بودند، شاهد مثال‌هایی از ماهیت جریان آشوب بود. این مساله باعث شد بخشی از اپوزیسیون فعال جمهوری اسلامی نیز که سال‌ها مشغول مبارزه با نظام بوده‌اند، از ماهیت این جریان برآشفته شده و حتی اعلام بازنشستگی سیاسی کنند.
مجموعه این عوامل و موارد مشابه موجب شد بخش بزرگی از معترضان عملا در سیمای آشوبگران، ترسناک‌ترین کابوس‌هایی را که یک ملت می‌تواند ببیند، مشاهده کنند. جریانی که شهوت خشونت دارد، طرفدار اشغال نظامی ایران است، هیچ مخالفتی را برنمی‌تابد و اندک تقیدی نیز به اخلاق ندارد، نمی‌تواند پیام‌آور زن، زندگی و آزادی باشد. همین جمع‌بندی به افول تدریجی بدنه اجتماعی حامی آشوب منتهی شد.
* آشوب، زنده به سلبی‌گرایی
از نظر اجتماعی جریان آشوب به هیچ چیز به اندازه فراگیر شدن سلبی‌گرایی زنده نیست. سلبی‌گرایی به عنوان رویکردی که در را به روی هر گونه تعامل، نسبی‌گرایی و عقلانیت می‌بندد، افراد را در موقعیتی قرار می‌دهد که یا «بر» چیزی هستند یا «با» آن تعریف می‌شوند. در این نقطه اگر بودن «با» چیزی هزینه‌آفرین شود، افراد لاجرم چشم بر عقلانیت و محاسبه بسته و «بر» آن می‌شوند. به همین خاطر ضدانقلاب تمام اهتمام خود را بر مدیریت روانی جامعه به سمت سلبی‌گرایی معطوف کرده است. در سلبی‌گرایی است که افراد برای فرار از هزینه‌های اجتماعی و روانی موج ایجاد شده حاضر می‌شوند چشم و گوش خود را بر واقعیت، منطق و اخلاق ببندند و با عریان‌ترین سیمای ویرانی‌طلبی همراه شوند. در این فضا دیگر درباره احتمال‌ها و امکان‌ها نمی‌توان سخن گفت و تنها باید در نسخه تجویز شده مسخ شد.
ضدانقلاب در فضای رسانه‌ای و روانی جامعه به سمت سلبی‌گرایی حداکثری حرکت می‌کند. به همین خاطر گفت‌وگو و مفاهمه را ضدارزش می‌خواند، عقلانیت را محافظه‌کاری و سطحی از خیانت می‌پندارد و در نهایت جنون و خشونت را به جامعه هدف خود تزریق می‌کند. بر همین اساس هر قدر سلبی‌گرایی تضعیف و رویکرد ایجابی تقویت شود، امکان‌های آشوبگران نیز محدودتر می‌شود.
با این نگاه می‌توان درک جامع‌تری نسبت به واقعیت‌های سیاسی و اجتماعی ایران در شرایط موجود داشت. حرکت به سمت رویکردهای ایجابی راه را برای معترضانی که مخالف مشی و مرام ویرانی‌طلبانه هستند هم بازتر می‌کند. در چنین فضایی عقلانیت بر جنون، تعامل بر تقابل و اخلاق بر ابتذال غالب می‌شود. جامعه در چنین موقعیتی به جای مبارزه کور با حال حاضر، نگاه محاسبه‌گرانه‌ای نسبت به آینده دارد، فرصت و هزینه تصمیم‌هایش را می‌سنجد، به سرانجام هر کدام از گزینه‌ها همچون جنگ داخلی، دخالت خارجی، بی‌اعتبار شدن نهادهای قانونی و... می‌اندیشد و اینها جملگی از مسائلی است که آشوبگران از آن هراس دارند. جامعه‌ای که به سرانجام رفتار ویرانی‌طلبان برای کلنگی‌کردن ملک و مملکت فکر کند، زاویه بیشتری با این جریان وابسته می‌گیرد.
* اعتراض مثبت در سایه عقلانیت
غالب شدن عقلانیت بر هیجان و جنون نیازمند میدان‌دار شدن افرادی است که سیاست را عقلانی فهم می‌کنند و از پس امروز به وجود فردایی می‌اندیشند. حرکت به سمت این عقلانیت با وارد شدن عقلا و بی‌اعتبار کردن ویرانی‌طلبان محقق می‌شود.
اما چه بایسته‌هایی را می‌توان برای حرکت در سایه عقلانیت متصور بود؟
1- مرجعیت: احیای اعتبار مراجعی که سیاست عقلانی و در چارچوب منافع ملی را برمی‌گزینند موجب می‌شود میدان‌داری اعتراض از دست سلبریتی، بلاگر، مزدور خارج‌نشین و... خارج شود.
2- ادبیات: رفتار سیاسی انعکاسی از گفتار سیاسی است. زمانی که ادبیات سیاسی کشور به سمت عقلانیت برود، نیروهای سیاسی نیز محکوم به حرکت به سمت عقلانیت می‌شوند.
3- حوزه: هر قدر حوزه عمومی کنشگری سیاسی گسترده‌تر شود، دایره نظرات بیشتری به آن وارد می‌شود. شکستن یک روایت و تکثیر روایت‌های متعدد عملا به حرکت اعتراض به سمت مشی عاقلانه و مصلحانه کمک می‌کند.
* میدان‌های اعتراض سیاسی
واقعیت آن است که افول اجتماعی جریان آشوب بیش از آنکه در سایه حرکت سیاسی کشور باشد، در سایه عیان شدن واقعیت رفتاری آشوبگران بوده است. در این فضا نباید افول اجتماعی جریان آشوب را مساوی با کوچک شدن دایره معترضان دانست. حالا در موقعیتی قرار گرفته‌ایم که معترضان منفعل هر روز کسر بزرگ‌تری از جامعه را تشکیل می‌دهند. معترضانی که به اندازه 90 روز پیش معترض هستند اما بیم آن را دارند که اعتراض‌شان شرایط عمومی را نابسامان‌تر کند. این معترضان خاموش در عین حال بیشترین توان را برای بی‌اعتبار کردن جریان آشوب دارند. آنها اگر در فضایی مناسب با میدان رسمی (ارتباط با نهادهای قانونی) و غیررسمی (افکار عمومی) سیاست ارتباط بگیرند، روایت ویرانی‌طلبان را بی‌اعتبار و کم‌اثر می‌کنند.
تکثر میدان‌های اعتراض در این شرایط 2 نتیجه توأمان خواهد داشت:
الف- حرکت عمومی اعتراض را از جنون و خشونت به سمت عقلانیت و چاره‌اندیشی می‌برد.
ب- معترضان خاموشی را به میدان می‌آورد که باعث شبکه‌ای شدن اعتراض می‌شود.
* پیش‌شرط‌های تکثر میدان اعتراض
با این اوصاف و تعاریف برای سامان بخشیدن به اوضاع عمومی، کاهش فاصله میان دولت و ملت و ضعیف کردن سناریوی آشوب‌طلبان، باید میدان سیاسی کشور را تکثر بخشید. در این فضا جامعه معترض صرفا با یک گزینه (که بدترین گزینه است) مواجه نیست. روایت‌های متعددی را می‌شنود و بازنمایی می‌کند و در نهایت به سمت عقلانیت سیاسی پیش می‌رود.
بایسته‌های حرکت به سمت این فضا را اختصارا در 2 مورد می‌توان قید کرد:
1- باز کردن باب گفت‌وگو، اندیشه و انتقاد: در این چارچوب حوزه عمومی باید پذیرای ایده‌های مختلف باشد. هم دولت به ادراکی از اعتراضات برسد و هم معترضان در چارچوب ارتباط با دولت با واقعیت‌های حکمرانی آشنا شوند. در این کشاکش تعادل میان وضع موجود و ایده مطلوب باعث حرکت صحیح جامعه می‌شود. صداوسیما و رسانه‌های جمعی نقش اصلی را در این فضا ایفا می‌کنند. نخبگان سیاسی و اجتماعی نیز باید با تعهد نسبت به آینده کشور وارد تعامل با یکدیگر شوند. مراجع سیاسی به عنوان نمودی از سیاست عقلانی که پیشینه و اصالت دارد، در این فضا توان توازن‌بخشی دارند. جامعه‌ای که برایش اعتراض به شرایط موجود در یک روایت ویرانی‌طلبانه خلاصه نمی‌شود، به امکان‌ها و احتمال‌هایش می‌اندیشد و واقعیت آینده را قربانی هیجان حال نمی‌کند. باز کردن فضا برای روایتگران جدید، شرایط طرفین را برای تسامح بیشتر با یکدیگر نیز آماده می‌کند.
2- تعامل‌گری دولت: یکی از مهم‌ترین بازیگران در شرایط موجود دولت است. دولت به عنوان عالی‌ترین رکن اجرایی کشور می‌تواند با دعوت از طیف‌های مختلف معترضان و باز کردن باب گفت‌وگو با آنها، سدی را که آشوبگران در پی ساختش بودند، ویران کند. اگر آشوبگران تلاش می‌کردند در سایه سلبی‌گرایی، اعتراض را مقدمه اغتشاش، اغتشاش را مقدمه ترور و ترور را مقدمه جنگ داخلی کنند، دولت باید با ارتباط‌گیری با معترضان، گفت‌وگو را مقدمه فهم متقابل و قانون را به عنوان رکن داوری تثبیت کند. بسیاری از معترضان خاموش آماده فراهم شدن شرایطی هستند تا با اعتماد به دولت و امکان‌پذیر یافتن تغییر و اصلاح، کنش سیاسی عقلانی را پی بگیرند. در این موقعیت رفتار دولت نقشی تعیین‌کننده در تکثربخشی به میدان اعتراض دارد.