فائزه ساسانی خواه
این روزها، بعد از جریانات اخیر، بعد از انتخابات، بازار بحث سر اینکه علوم انسانی خوب است یا بد، با علوم غربی چه کنیم و چه نکنیم داغ است و هر فردی با توجه به نگاه خود سعی می‌کند این موضوع را دنبال کند، علوم غربی را به چالش بکشد یا از آن دفاع کند. من فکر می‌کنم در قدم اول و برای ورود به نقد منصفانه در این مسیر، خواه موافق علوم غربی باشیم، خواه نه اول باید تعصب را کنار گذاشت تا بتوانیم خیلی از مسائل را آزادانه بررسی کنیم. به نظر من برای رسیدن به یک نگاه اجمالی و مختصر باید دید علوم انسانی متاثر از غرب یا سراسر غربی برای ما چه ارمغانی آورده است. من در قدم اول وارد محیط دانشگاهی متاثر از علوم غربی می‌شوم و خود محیط دانشگاه را بررسی می‌کنم. اکثر استادانی که در این حوزه‌ها تدریس می‌کنند را به‌طور کلی می‌توان به
4 دسته تقسیم کرد: استادانی که بین دین و مدرنیته درگیرند و این درگیری را به کلاس نمی‌آورند، استادانی که بین دین و مدرنیته درگیرند و خودشان به نتیجه نرسیده دانشجوها را هم شست‌وشوی مغزی می‌دهند، استادانی که کلا از بیخ سکولار هستند. درصورتی‌که هر 3 سنخ بیشتر از خانواده‌هایی مذهبی بوده‌اند و استادانی که تعدادشان معمولا کم است و خود را در مقابل مدرنیته حفظ کرده‌اند. دسته چهارم همواره از خود می‌پرسند چگونه هم از امکانات دنیای امروز استفاده کنیم و هم دین و ایمان خود را حفظ کنیم و تحت تاثیر این علوم به فردی لاقید یا در
خوش بینانه‌ترین وضع به فردی سکولار تبدیل نشویم؟ متاسفانه باید بگویم تعداد استادانی که در دسته آخر جا می‌گیرند بسیار کم‌اند. کسانی که دغدغه‌مند باشند و بخواهند خود را در دنیای جدید سانسور نکنند، دائم در حال باز اندیشی هستند، خود را چک می‌کنند، اعتقادات خود را از حمله‌های بی‌محابای دنیای مدرن مصون می‌دارند و اگر این اعتقادات دچار خدشه شوند سریع آن را بازسازی می‌کنند. اگر زمانی میان مدرنیته یا علوم غربی و دین‌شان تناقض و تصادفی پیش آید در سخت‌ترین حالات به نفع دین کنار می‌کشند. این وضعیت درباره دانشجویان هم صادق است، بویژه این تنوع بیشتر هم می‌شود. به نظر من به ریشه خانوادگی بر می‌گردد که دینداری را چقدر محکم به فرزندانشان آموزش داده باشند. هر چه دانشجویان و استادان در خانواده‌هایی با بافت مذهبی اصیل و قوی بیشتر بار آمده باشند مقاومت بیشتری را در مقابل علوم غربی نشان می‌دهند و هرچه دینداری‌شان سنتی‌تر و تابع تقلید باشد بیشتر در معرض خطرند.
نتیجه‌ای که می‌خواهم بگیرم این است که بحث قدرت در علوم غربی وارد شده در ایران بسیار قوی است. این موضوع مهمی است که کمتر به آن توجه می‌شود. حتی بسیاری از استادان هم در نقد علوم انسانی یا به این موضوع توجه نمی‌کنند یا عامدانه نمی‌خواهند زیر بار اینگونه بحث‌ها بروند. نمی‌توان قدرت و سیطره‌ای که علوم غربی بر اعتقادات ما دارند را انکار کرد. اگر کسی منکر آن باشد منکر تقسیم‌بندی افرادی است که وارد دانشگاه می‌شوند و با تغییر بسیار خارج می‌شوند. با این وصف، وقتی علوم انسانی متاثر از جهان غرب مثل فلسفه و علوم اجتماعی تا این حد بر ما تسلط دارد چگونه می‌توان از رهایی بخشی و آزاد بودن آن در تمام عرصه ها سخن به میان آورد؟
رهایی بخشی این علوم شاید در غرب مورد توجه باشد اما در کشورهای اسلامی مورد شک و تردید است، زیرا در ابتدا اعتقادات مذهبی و سنتی ما را نشانه می‌گیرد. آیا جز این است که علوم اجتماعی دانشی رها و آزاد از قدرت نیست؟و به آسانی ما را نشانه می‌گیرد؟ این علوم هرچه پیوندشان با امور روزمره ما بیشتر باشد تاثیرگذاری و حتی رادیکال شدنشان بیشتر است. مثلا تاثیرحوزه جامعه‌شناسی دین،خانواده یا جنسیت بیش از ادبیات یا زبان تخصصی یا نظریه‌های جامعه شناسی
و ... است. مگر اینکه نظریه‌ها نزدیکی زیادی با امور روزمره یا زندگی امروزی و جهان معاصر ما داشته باشند. در اینجا از 2 مثال از تجربیات خودم استفاده می‌کنم:
1- خود من قبل از ترم سوم تحصیلات دانشگاهی‌ام 3 حوزه در حیطه مطالعات فرهنگی را برای ادامه راه در نظر گرفته بودم: دین، رسانه و ادبیات.
جامعه شناسی دین را که همان ترم پاس کردم به
هیچ وجه آنچه من فکر می‌کردم نبود، برعکس استادی که در این حوزه تدریس می‌کرد بیشترین تنش را با دانشجویان مذهبی داشت. از طرفی تاثیرات موقتی و شاید دائم را روی اعتقادات دانشجویان داشت. در همان ترم 2 نفر از دانشجویان کلاس بعد از کلاس برای نماز رفتند، بعد از بازگشت هر دو گفتند: هر یک رکعت نمازی که خواندیم در هر سجده گفتیم: خدایا بالاخره هستی یا نیستی؟ نکته جالب‌تر اینکه نوعی سردرگمی در اعتقادات خودش نیز به چشم می‌خورد. همین امر باعث شد من از جامعه‌شناسی دین به منزله حوزه‌ای که بخواهم تخصصم را در آن حیطه قرار دهم کاملا فاصله بگیرم.
2- وقتی دکتر سعید حجاریان در دادگاه نام ماکس وبر و نظریه سلطانسیم را مطرح کرد من تعجب نکردم و برایم غیرمنتظره نبود. تنها چیزی که برایم عجیب بود ظرافت کاری بود که حجاریان انجام داده بود. دلیل تعجب نکردنم هم این بود که نظریه‌های جامعه شناسی را که می‌گذراندم استاد در بحث وبر در بحث کاریزما بودن یا نبودن یک رهبر به حضرت امام(ره) اشاره کردند و حتی دوره امام را هم در لفافه بعد از انقلاب زیر سوال برده و تمام شده تلقی کردند و موقعیت حضرت
آیت الله خامنه‌ای را که کامل با توجه به نظریه وبر زیر سوال بردند. البته به‌گونه‌ای کنایه وار مطرح کردند که تنها کنایه فهم‌ها آن را دریابند. بعد هم برای اینکه این حرف برایش اسباب دردسر نشود، گفت: این حرف را وبر می‌زند. نکته جالب اینکه همین حرف را با تفصیل بیشتری یکی از دانشجویان در وبلاگ یکی از استادان دانشگاه تهران نیز مطرح کرده بود و او را متهم کرده بود با همین نگاه به آنها وبر را آموخته است). بنابراین برای دفاع از علوم اجتماعی باید با دقت و حساسیت بیشتری سخن گفت. البته من منکر استفاده‌های مفیدی که از علوم غربی می‌کنیم، نیستم و در اين مطلب تنها به 2نکته مهم که بر نگرش ما به علوم انسانی تأثیر دارد،تاکید کردم. قدرت و علوم انسانی
فائزه ساسانی خواه
این روزها، بعد از جریانات اخیر، بعد از انتخابات، بازار بحث سر اینکه علوم انسانی خوب است یا بد، با علوم غربی چه کنیم و چه نکنیم داغ است و هر فردی با توجه به نگاه خود سعی می‌کند این موضوع را دنبال کند، علوم غربی را به چالش بکشد یا از آن دفاع کند. من فکر می‌کنم در قدم اول و برای ورود به نقد منصفانه در این مسیر، خواه موافق علوم غربی باشیم، خواه نه اول باید تعصب را کنار گذاشت تا بتوانیم خیلی از مسائل را آزادانه بررسی کنیم. به نظر من برای رسیدن به یک نگاه اجمالی و مختصر باید دید علوم انسانی متاثر از غرب یا سراسر غربی برای ما چه ارمغانی آورده است. من در قدم اول وارد محیط دانشگاهی متاثر از علوم غربی می‌شوم و خود محیط دانشگاه را بررسی می‌کنم. اکثر استادانی که در این حوزه‌ها تدریس می‌کنند را به‌طور کلی می‌توان به
4 دسته تقسیم کرد: استادانی که بین دین و مدرنیته درگیرند و این درگیری را به کلاس نمی‌آورند، استادانی که بین دین و مدرنیته درگیرند و خودشان به نتیجه نرسیده دانشجوها را هم شست‌وشوی مغزی می‌دهند، استادانی که کلا از بیخ سکولار هستند. درصورتی‌که هر 3 سنخ بیشتر از خانواده‌هایی مذهبی بوده‌اند و استادانی که تعدادشان معمولا کم است و خود را در مقابل مدرنیته حفظ کرده‌اند. دسته چهارم همواره از خود می‌پرسند چگونه هم از امکانات دنیای امروز استفاده کنیم و هم دین و ایمان خود را حفظ کنیم و تحت تاثیر این علوم به فردی لاقید یا در
خوش بینانه‌ترین وضع به فردی سکولار تبدیل نشویم؟ متاسفانه باید بگویم تعداد استادانی که در دسته آخر جا می‌گیرند بسیار کم‌اند. کسانی که دغدغه‌مند باشند و بخواهند خود را در دنیای جدید سانسور نکنند، دائم در حال باز اندیشی هستند، خود را چک می‌کنند، اعتقادات خود را از حمله‌های بی‌محابای دنیای مدرن مصون می‌دارند و اگر این اعتقادات دچار خدشه شوند سریع آن را بازسازی می‌کنند. اگر زمانی میان مدرنیته یا علوم غربی و دین‌شان تناقض و تصادفی پیش آید در سخت‌ترین حالات به نفع دین کنار می‌کشند. این وضعیت درباره دانشجویان هم صادق است، بویژه این تنوع بیشتر هم می‌شود. به نظر من به ریشه خانوادگی بر می‌گردد که دینداری را چقدر محکم به فرزندانشان آموزش داده باشند. هر چه دانشجویان و استادان در خانواده‌هایی با بافت مذهبی اصیل و قوی بیشتر بار آمده باشند مقاومت بیشتری را در مقابل علوم غربی نشان می‌دهند و هرچه دینداری‌شان سنتی‌تر و تابع تقلید باشد بیشتر در معرض خطرند.
نتیجه‌ای که می‌خواهم بگیرم این است که بحث قدرت در علوم غربی وارد شده در ایران بسیار قوی است. این موضوع مهمی است که کمتر به آن توجه می‌شود. حتی بسیاری از استادان هم در نقد علوم انسانی یا به این موضوع توجه نمی‌کنند یا عامدانه نمی‌خواهند زیر بار اینگونه بحث‌ها بروند. نمی‌توان قدرت و سیطره‌ای که علوم غربی بر اعتقادات ما دارند را انکار کرد. اگر کسی منکر آن باشد منکر تقسیم‌بندی افرادی است که وارد دانشگاه می‌شوند و با تغییر بسیار خارج می‌شوند. با این وصف، وقتی علوم انسانی متاثر از جهان غرب مثل فلسفه و علوم اجتماعی تا این حد بر ما تسلط دارد چگونه می‌توان از رهایی بخشی و آزاد بودن آن در تمام عرصه ها سخن به میان آورد؟
رهایی بخشی این علوم شاید در غرب مورد توجه باشد اما در کشورهای اسلامی مورد شک و تردید است، زیرا در ابتدا اعتقادات مذهبی و سنتی ما را نشانه می‌گیرد. آیا جز این است که علوم اجتماعی دانشی رها و آزاد از قدرت نیست؟و به آسانی ما را نشانه می‌گیرد؟ این علوم هرچه پیوندشان با امور روزمره ما بیشتر باشد تاثیرگذاری و حتی رادیکال شدنشان بیشتر است. مثلا تاثیرحوزه جامعه‌شناسی دین،خانواده یا جنسیت بیش از ادبیات یا زبان تخصصی یا نظریه‌های جامعه شناسی
و ... است. مگر اینکه نظریه‌ها نزدیکی زیادی با امور روزمره یا زندگی امروزی و جهان معاصر ما داشته باشند. در اینجا از 2 مثال از تجربیات خودم استفاده می‌کنم:
1- خود من قبل از ترم سوم تحصیلات دانشگاهی‌ام 3 حوزه در حیطه مطالعات فرهنگی را برای ادامه راه در نظر گرفته بودم: دین، رسانه و ادبیات.
جامعه شناسی دین را که همان ترم پاس کردم به
هیچ وجه آنچه من فکر می‌کردم نبود، برعکس استادی که در این حوزه تدریس می‌کرد بیشترین تنش را با دانشجویان مذهبی داشت. از طرفی تاثیرات موقتی و شاید دائم را روی اعتقادات دانشجویان داشت. در همان ترم 2 نفر از دانشجویان کلاس بعد از کلاس برای نماز رفتند، بعد از بازگشت هر دو گفتند: هر یک رکعت نمازی که خواندیم در هر سجده گفتیم: خدایا بالاخره هستی یا نیستی؟ نکته جالب‌تر اینکه نوعی سردرگمی در اعتقادات خودش نیز به چشم می‌خورد. همین امر باعث شد من از جامعه‌شناسی دین به منزله حوزه‌ای که بخواهم تخصصم را در آن حیطه قرار دهم کاملا فاصله بگیرم.
2- وقتی دکتر سعید حجاریان در دادگاه نام ماکس وبر و نظریه سلطانسیم را مطرح کرد من تعجب نکردم و برایم غیرمنتظره نبود. تنها چیزی که برایم عجیب بود ظرافت کاری بود که حجاریان انجام داده بود. دلیل تعجب نکردنم هم این بود که نظریه‌های جامعه شناسی را که می‌گذراندم استاد در بحث وبر در بحث کاریزما بودن یا نبودن یک رهبر به حضرت امام(ره) اشاره کردند و حتی دوره امام را هم در لفافه بعد از انقلاب زیر سوال برده و تمام شده تلقی کردند و موقعیت حضرت
آیت الله خامنه‌ای را که کامل با توجه به نظریه وبر زیر سوال بردند. البته به‌گونه‌ای کنایه وار مطرح کردند که تنها کنایه فهم‌ها آن را دریابند. بعد هم برای اینکه این حرف برایش اسباب دردسر نشود، گفت: این حرف را وبر می‌زند. نکته جالب اینکه همین حرف را با تفصیل بیشتری یکی از دانشجویان در وبلاگ یکی از استادان دانشگاه تهران نیز مطرح کرده بود و او را متهم کرده بود با همین نگاه به آنها وبر را آموخته است). بنابراین برای دفاع از علوم اجتماعی باید با دقت و حساسیت بیشتری سخن گفت. البته من منکر استفاده‌های مفیدی که از علوم غربی می‌کنیم، نیستم و در اين مطلب تنها به 2نکته مهم که بر نگرش ما به علوم انسانی تأثیر دارد،تاکید کردم. ارسال نظر
پربیننده