اگر اجازه دهید سوال نخستم را با پرسشی درباره ادبیات کهن و عامیانه شروع کنم، بویژه اینکه کشور ما از این نظر پشتوانه‌ای غنی دارد زیرا ایران سال‌ها بستر رویش اقوامی چون بابلی‌ها،کلدانی ها،آشوری‌ها و دیگر اقوام بوده است. درباره ادبیات فولکلور درایران از دیرباز صادق هدایت با 2 کتاب «نیرنگستان» و «اوسانه» و شاملو با کتاب معروف «کوچه» کارهایی انجام دادند، اما این فعالیت در همان دهه‌ها متوقف شد و تداوم نیافت. شما دلیل بی‌اعتنایی نویسندگان امروز به این مقوله را در چه می‌بینید؟
ادبیات عامیانه همواره با یک داد و ستد فرهنگی
رو به رو بوده است و در این رهگذر خیلی از منابع ادبیات عامیانه به ادبیات کهن تبدیل شده است. در واقع ترکیب ادبیات عامیانه با ادبیات مکتوب ادامه یافته است، به طوری که ردپای آن را در طول تاریخ می‌توان کاملا مشاهده کرد. به این شکل که منشأ ادبیات عامیانه از کوچه بازار شروع شده و به آثار فاخر ادبی تبدیل شده است، چنانچه ما نمونه اینها را در آثاری چون خمسه نظامی، مثنوی معنوی یا آثار ملااحمد نراقی مشاهده می‌کنیم.
اما انگار اینها در همان حد باقی مانده است. یعنی در چارچوب خمسه نظامی یا همان مثنوی که اشاره کردید.
بله. خب البته کارهایی طی سال‌های اخیر دراین حوزه انجام شده است و کسانی که دلبسته ادبیات عامه بوده‌اند به بازآفرینی این متون به شکل صحیح پرداخته‌اند.
خود شما با توجه به اینکه سال‌هاست دراین زمینه فعالیت داشته‌اید و آثار زیادی را نیز به رشته تحریر در‌آورده‌اید،فکر می‌کنید جای پرداختن به چه مباحثی در این وادی خالی است؟
تصور من براین است که می‌توان امروز از طریق گردآوری به حفظ آثار کهن که در آستانه نابودی است کمک کرد. این رسالت مهمی به شمار می‌رود. البته بازآفرینی می‌تواند تنها به دایره نوشتاری محدود نباشد و از طریق تبدیل به تولیدات فرهنگی نیز محقق شود بویژه در وضعیت فعلی که خرده فرهنگ‌ها به حاشیه رفته یا در معرض آسیب است، گردآوری این آثار فی‌نفسه کار با ارزشی محسوب می‌شود. این مساله موجب می‌شود متون کهن در زندگی امروز ما جاری شود و ضمن بهره‌گیری تمام اقشار از آن به لایه‌ها و زوایای پنهان آنها نیز پی برده شود.
از زمان نوشتن کتاب «کوچه» یا حتی «اوسانه» که در نوع خود کتاب باارزشی به شمار می‌رود تا به امروز که بندرت شاهد تالیف کتاب‌هایی دراین زمینه هستیم هیچ خروجی‌اي برای نشان دادن ادبیات فولکلورمان به دنیا نداشته‌ایم. این در حالی است که خیلی‌ها اعتقاد دارند، گذر ادبیات فولکلور از مرزها می‌تواند به مثابه سفیر دوستی و صلح به ممالک دیگر باشد، اما در ایران عملا این اتفاق نیفتاده است.
یک بخش این مساله به آن بازمی‌گردد که ادبیات عامیانه ما در درجه نخست نیازمند تفکر و پژوهش است، در عین اینکه متون ادبیات عامیانه غالبا دشوار هستند یعنی این دشواری به نوعی از خصوصیات ادبیات عامه به شمار می‌رود. منتها ما باید بتوانیم ضمن اینکه زبان این متون را حفظ می‌کنیم از دشواری‌های آن بکاهیم. متاسفانه ساختار زبانی این متون به شکلی است که امروز به خودی خود موجب می‌شود این آثار دور از دسترس قرار گیرند. البته این فقط مختص ساختار نیست. در محتوای برخی از اینها نیز ما با یک دشواری مواجه هستیم. به هرحال کسانی که در حوزه ادبیات کودک و نوجوان و به طور مشخص روی ادبیات عامه کار می‌کنند، باید صبر و حوصله بسیاری به خرج دهند. گاه باید برای یافتن ریشه یک لغت مدت‌ها جست‌وجوکرد یا پیدا کردن کاربردهای یک واژه کار سختی است که شکیبایی زیادی می‌طلبد.
صرفنظر از سختی‌ها و پستی و بلندی‌هایی که در جریان نگارش ادبیات عامه با آن روبه رو هستیم، فکر نمی‌کنید باید نهادی هم باشد تا این آثار را از حالت درونی صرف در آورده و فرامرزی کند؟
نظر من هم این است که باید منابع ادبی کهن و عامیانه‌مان توسط ارگان‌هایی هدایت شود. در واقع مراکز و بنیادهایی انجام این کار را برعهده گیرند که بشود روی سازماندهی آنها حساب کرد و به قول شما قابلیت فرامرزی کردن آنها نیز فراهم شود؛ نهادهایی مثل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که می‌تواند مرکزی برای حفظ و اشاعه آثاری از این دست باشد یا فرهنگستان زبان و ادب فارسی که در بازآفرینی و بازنویسی این متون می‌تواند نقش سازنده‌ای ایفا کند. هرچند پاره‌ای از این کارها در حال حاضر هم به شکل پراکنده اتفاق می‌افتد.
مثلا مجموعه «قصه ما همین بود» خود شما این اواخر در آذربایجان ترجمه شد، اما سوال این است که چرا تلاشی برای ترجمه این آثار به انگلیسی نمی‌شود؟
همانطور که اشاره کردم این وظیفه نهادهاست که انجام این کار را برعهده گیرند.
حالا برسیم به مقوله بازآفرینی متون کهن. تا پیش از مشروطه، کودکان و نوجوانان باید به حفظ کردن متونی چون گلستان و بوستان سعدی می‌پرداختند. این مساله موجب می‌شد آنها علاوه بر اینکه با متون کهن دیار خود آشنا شوند، راه زندگی صحیح را هم بیاموزند، اما این امر به تدریج در دوران مختلف تاریخی-اجتماعی رنگ باخت تا امروز که ما عملا شاهد بیگانگی نسل جوان با این متون هستیم.
به نکته مهمی اشاره کردید. ببینید من فکر می‌کنم اصلی‌ترین دلیلی که موجب انزوای این متون شده این است که زبان ما طی سال‌های اخیر رو به ساده شدن گذاشته و موجب شده ادبیات کهن ما از دسترس کودکان و نوجوانان دور بماند. البته ترجمه برخی آثار غیربومی هم مزید برعلت شد و روی این جریان تاثیر گذاشت.
انگار دیگر مثل گذشته گرایشی نسبت به خواندن آثاری چون بوستان و گلستان هم مشاهده نمی‌شود.
درست است. در حالی که در قدیم همه این جملات سعدی را که «منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و. . .» از حفظ بودند ولی امروز عملا این مساله هم مشاهده نمی‌شود.
شاید به این خاطر که در آن زمان رادیو هنوز نیامده بود یا به هر حال مردم از نداشتن رسانه‌های تصویری به کتاب پناه می‌آوردند.
درست است، بخشی از این مشکل نیز به این مساله که شما اشاره کردید، بازمی‌گردد. همان طور که گفتم رسانه‌ها رفته‌رفته وارد زندگی مردم شدند و زبان آنها را به زبان ساده و روان نزدیک‌تر کردند تا بتوانند با مردم بیشتر ارتباط برقرار کنند.
یک انتقاد هم به بازآفرینی متون کهن وجود دارد. اغلب این متون در صورت بازآفرینی از تکنیک و مختصات درست برخوردار نیستند. بعضی از آنها نیز فقط ساده می‌شوند یعنی انگار نویسنده وظیفه داشته از حالت منظوم به منثور برگرداند. غالبا تکنیک‌مدار نیستند و از وجوه زیبایی‌شناسی بی‌بهره‌اند.
اصولا در جریان شیوه‌های بهره برداری از ادبیات عامیانه 4 شکل وجود دارد؛ ساده‌نویسی، بازنویسی، بازآفرینی و نظیره‌سازی. البته در نظیره‌سازی اتفاقات خوبی می‌افتد و اینکه شخصیت‌های یک اثر مورد بازبینی قرار می‌گیرد و اثر گاه تا مرز یک کار خلاق نیز پیش می‌رود. به بیان ساده‌تر، بازآفرینی موفق در شرایطی اتفاق می‌افتد که درونمایه و تفکر مطلوب نویسنده در آن مشاهده شود، زبان مناسب داشته باشد و البته با پرداختی دقیق با توجه به رده‌بندی سنی و انتخاب عنوان مهم سازماندهی شده باشد. به نظرم انتخاب عنوان برای اثر خیلی مهم است. به عنوان مثال من در مجموعه «قصه ما همین بود» سعی کردم نامی را انتخاب کنم که کاملا به محتوا ربط داشته باشد.
بیشتر برای بازآفرینی متون کهن از چه منابعی استفاده می‌کنید؟
از منابع مختلف استفاده کرده و تمام آنها را در پایان هر کتاب به شکل فهرست‌وار عنوان می‌کنم.
آقای میرکیانی! ما واقعا نتوانسته‌ایم در امر بازآفرینی موفق باشیم. نمی‌دانم خاطرتان هست یا نه، مدتی پیش، از یکی از شبکه‌ها یک سریال پخش می‌شد به نام «چهل سرباز» که درونمایه‌اش به شاهنامه و اساطیر ایرانی ارتباط داشت اما این سریال نه‌تنها در زمینه ساخت نامطلوب بود، بلکه دامنه بی‌توجهی به ساخت آن تا جایی کشیده شد که تمام عناصر اسطوره‌ای را زیر سوال برده و نوستالژی شاهنامه را تخریب کرده بود.
ببینید، بازنویسی ادبیات کهن برای هر گروه سنی به تخصص‌های مخصوص به خود احتیاج دارد، ضمن اینکه برای نوشتن یا ساخت چنین آثاری واقعا باید پژوهش و تفحص کرد که کار دشواری است ولی در درازمدت نتیجه می‌دهد. کسی باید ساخت و نوشتن این امور را به دست گیرد که این جوانب را رعایت کرده باشد. اما متاسفانه امروز برخی از کارگردان‌های ما همه چیز را حاضر و آماده می‌خواهند. من 11 سال نوشتن قصه‌های ظهر رادیو را برعهده داشتم و در تمام این مدت همه منابع را زیر و رو کردم.
شاید با انشعاب این جریان به سمت مسیری آکادمیک بتوان به آینده بازآفرینی در ایران امیدوار بود.
من هم همین طور فکر می‌کنم. در حال حاضر آقای مهدی حجوانی و دوستانشان تلاش‌های زیادی در تاسیس رشته ادبیات کودک و نوجوان در دانشگاه ادبیات داشته‌اند بویژه اینکه سعی دارند گرایش ادبیات کهن را نیز در این رشته بگنجانند.
یک چیز دیگر هم هست، وقتی می‌گوییم بازآفرینی متون کهن انگار فقط موظفیم به 2 منبع رجوع کنیم و از آن برای بچه‌ها بنویسیم؛ یکی شاهنامه و دیگری مثنوی معنوی، در حالی که ما متون دیگری مثل تذکرهًْ‌الاولیاء، خمسه نظامی یا منطق‌الطیر عطار را داریم که جای کار دارند. سوال اینجاست که محدود ماندن به بازنویسی و بازآفرینی مثنوی و شاهنامه ناشی از دانش اندک نویسندگان و عدم اشراف آنها به دیگر متون کلاسیک است یا کتاب‌هایی که به جز مثنوی و شاهنامه از آنها نام بردم کتاب‌هایی هستند که فهم آنها حتی در قالب بازنویسی برای بچه‌ها دشوار است؟
اگر امروز اغلب نویسندگان سراغ منابع دم‌دستی می‌روند، بی‌تردید به دایره محدود دانش آنها در این حیطه بازمی‌گردد، درحالی که کتاب‌هایی که شما به آنها اشاره کردید بخوبی قابلیت تبدیل شدن به منابع امروزی را دارند. من متاسفم که سریال جومونگ توانست در ایران این‌قدر سر و صدا کند. چرا ما نباید با داشتن منابع غنی موفق به ساخت چنین مجموعه‌ای شویم؟
حالا صرفنظر از این مساله،کره‌ای‌ها تبحر عجیبی در چینش رنگ‌های شاد و زنده درکنار هم یا تلفیق آنها با همدیگر دارند. این فقط مختص جومونگ نبود. در یانگوم نیز ما گذشته از قصه سریال، شاهد روانشناسی رنگ‌ها بودیم. چرا ما قبول نداریم از داشتن چنین مولفه‌ای بی‌بهره‌ایم؟
من این حرف را رد می‌کنم و فقط معتقدم اگر جومونگ در ایران با اقبال مواجه شد به دلیل داشتن قصه جذابش است. چنانچه خود بازیگر نقش جومونگ نیز به آن اشاره کرد.
ولی ما حتی در القای شیوه‌های بیانی و روایتی نیز موفق نبوده‌ایم.
می‌دانید این سریال دارای عنصر پیگیری بود؛ چیزی که به قول شما در بسیاری از سریال‌های ما مشاهده نمی‌شود. البته ساخت چنین مجموعه‌ای با مرارت‌های زیادی توأم است که متاسفانه کارگردان‌های ما دنبال آن نمی‌روند. در حالی که ظرفیت‌های موجود در کشور ما در زمینه افسانه وجود دارد. البته ناگفته نماند چند سال پیش آقای میرباقری سریال موفقی به نام «گرگ‌ها» را ساختند که در نوع خود عالی بود، حیف که ادامه نیافت.
خود شما با توجه به اینکه چند سال در شبکه یک بودید چقدر در این زمینه کوشیده‌اید؟
«قصه ما مثل شد» را به انیمیشن تبدیل کردیم. همچنین آثار برخی نویسندگان مثل جعفر ابراهیم، محمدرضا یوسفی، افسانه شعبان‌نژاد، مهری ماهوتی و... تبدیل به آثار پویانمایی شد.
آقای میرکیانی! انگار همان اندازه که درباره متون کهن بویژه شاهنامه کار می‌شود، نویسندگان باز هم در دایره کلیشه‌ها گیر کرده‌اند، یعنی در شاهنامه ما شاهد بازآفرینی شخصیت‌هایی چون رستم، سهراب و اسفندیار هستیم و اسطوره‌های دیگر مثل گرسیوز، گشتاسب و حتی سیاوش مغفول مانده‌اند.
چون این متون بیشتر برای بچه‌ها بازنویسی می‌شود و برخی شخصیت‌هایی که شما نام بردید پیچیدگی دارند و قابل بازنویسی نیستند. بیشتر می‌توان در این راستا از شخصیت‌های حیوانی یا همان فابل‌ها برای بچه‌ها نوشت.
قبول دارید که امروز انیمیشن رقیب ادبیات شده است؟
برای عوام بله.
اما بچه‌های افراد تحصیلکرده هم مایلند به جای خواندن کتاب، دی‌وی‌دی یا سی‌دی ببینند.
بله. دلیلش این است که کتاب‌های ما از توزیع خوبی برخوردار نیستند، ضمن اینکه در این زمینه اطلاع‌رسانی هم نمی‌شود.
چه برنامه‌ای برای نیمسال دوم در شبکه 2 کودک و نوجوان در نظر دارید؟
همان طور که می‌دانید شبکه 2، یک شبکه فرهنگی است. پیش‌تر جایگاه شبکه کودک در تلویزیون مشخص نبود تا اینکه شبکه 2 برای آن در نظر گرفته شد. درحال حاضر ما در 4 نوبت 7 ساعته برنامه داریم. البته قرار است به مرور زمان کیفیت‌ها ارتقا یابد.
چه فکری برای نقد کتاب یا آسیب‌شناسی این حوزه کرده‌اید؟
ما سعی کرده‌ایم‌برنامه‌هایی را در این ارتباط در گروه کودک و نوجوان بگنجانیم. مثلا به ارزیابی آثار نویسندگان پرداخته یا سعی کرده‌ایم نقدها و ارزشیابی‌های هنری و جدی‌تری انجام دهیم.
اصلی‌ترین پروژه‌ای که در شبکه 2 در نظر دارید، چیست؟
ارتقا و تنوع در کیفیت و ساختار آیتم‌ها.
شما در ابتدای گفت‌وگو به انواع بازنویسی اشاره کردید. شما کدام نوع را بیشتر در کارهایتان استفاده می‌کنید؟
من در تمام زمینه‌ها کار کرده‌ام از جمله نظیره‌سازی. مثل همان کاری که در «افسانه چهار برادر» ارائه دادم که نشر مدرسه چاپ کرد یا بازنویسی به شیوه خلاق در شخصیت‌پردازی مثل «تنتن و سندباد» که نشر قدیانی منتشر کرد یا همین طور «دایی سهراب و عمو رستم» که جلوه تازه‌ای از رستم و سهراب شاهنامه بوده است.
آیا در بازنویسی یک اثر برای کودک و نوجوان می‌توان معیاری برای تبدیل یا تقسیم‌بندی اثر به گونه‌های دراماتیک، تراژیک یا رمانتیک قائل شد؟
نه. برای این طیف این قابلیت را ندارد، اما اگر نویسنده‌ای بتواند آن‌قدر قابلیت داشته باشد که یک اثر را دراماتیزه کند، می‌شود. بستگی به قدرت نوشتن نویسنده دارد.
در اغلب افسانه‌های قرن نوزدهم میلادی، نویسندگان اروپایی مفاهیم اجتماعی را در آثار کودکان و نوجوانان عنوان می‌کردند، مثل همان «شنل قرمزی و گرگ» که هر یک نماد ویژه‌ای در جامعه هستند. به نظر می‌رسد جای این مفاهیم در کتاب‌های ما خالی است.
درباره دیگران نمی‌دانم اما خود من به اشکال مختلفی این کار را انجام داده‌ام، مثل همان کاری که در نوشتن «تنتن و سندباد» انجام دادم و مساله تهاجم فرهنگی را مطرح کردم.
با محمد میرکیانی درباره بازآفرینی متون کهن
فقط به رستم و سهراب اکتفا کرده‌ایم
اگر اجازه دهید سوال نخستم را با پرسشی درباره ادبیات کهن و عامیانه شروع کنم، بویژه اینکه کشور ما از این نظر پشتوانه‌ای غنی دارد زیرا ایران سال‌ها بستر رویش اقوامی چون بابلی‌ها،کلدانی ها،آشوری‌ها و دیگر اقوام بوده است. درباره ادبیات فولکلور درایران از دیرباز صادق هدایت با 2 کتاب «نیرنگستان» و «اوسانه» و شاملو با کتاب معروف «کوچه» کارهایی انجام دادند، اما این فعالیت در همان دهه‌ها متوقف شد و تداوم نیافت. شما دلیل بی‌اعتنایی نویسندگان امروز به این مقوله را در چه می‌بینید؟
ادبیات عامیانه همواره با یک داد و ستد فرهنگی
رو به رو بوده است و در این رهگذر خیلی از منابع ادبیات عامیانه به ادبیات کهن تبدیل شده است. در واقع ترکیب ادبیات عامیانه با ادبیات مکتوب ادامه یافته است، به طوری که ردپای آن را در طول تاریخ می‌توان کاملا مشاهده کرد. به این شکل که منشأ ادبیات عامیانه از کوچه بازار شروع شده و به آثار فاخر ادبی تبدیل شده است، چنانچه ما نمونه اینها را در آثاری چون خمسه نظامی، مثنوی معنوی یا آثار ملااحمد نراقی مشاهده می‌کنیم.
اما انگار اینها در همان حد باقی مانده است. یعنی در چارچوب خمسه نظامی یا همان مثنوی که اشاره کردید.
بله. خب البته کارهایی طی سال‌های اخیر دراین حوزه انجام شده است و کسانی که دلبسته ادبیات عامه بوده‌اند به بازآفرینی این متون به شکل صحیح پرداخته‌اند.
خود شما با توجه به اینکه سال‌هاست دراین زمینه فعالیت داشته‌اید و آثار زیادی را نیز به رشته تحریر در‌آورده‌اید،فکر می‌کنید جای پرداختن به چه مباحثی در این وادی خالی است؟
تصور من براین است که می‌توان امروز از طریق گردآوری به حفظ آثار کهن که در آستانه نابودی است کمک کرد. این رسالت مهمی به شمار می‌رود. البته بازآفرینی می‌تواند تنها به دایره نوشتاری محدود نباشد و از طریق تبدیل به تولیدات فرهنگی نیز محقق شود بویژه در وضعیت فعلی که خرده فرهنگ‌ها به حاشیه رفته یا در معرض آسیب است، گردآوری این آثار فی‌نفسه کار با ارزشی محسوب می‌شود. این مساله موجب می‌شود متون کهن در زندگی امروز ما جاری شود و ضمن بهره‌گیری تمام اقشار از آن به لایه‌ها و زوایای پنهان آنها نیز پی برده شود.
از زمان نوشتن کتاب «کوچه» یا حتی «اوسانه» که در نوع خود کتاب باارزشی به شمار می‌رود تا به امروز که بندرت شاهد تالیف کتاب‌هایی دراین زمینه هستیم هیچ خروجی‌اي برای نشان دادن ادبیات فولکلورمان به دنیا نداشته‌ایم. این در حالی است که خیلی‌ها اعتقاد دارند، گذر ادبیات فولکلور از مرزها می‌تواند به مثابه سفیر دوستی و صلح به ممالک دیگر باشد، اما در ایران عملا این اتفاق نیفتاده است.
یک بخش این مساله به آن بازمی‌گردد که ادبیات عامیانه ما در درجه نخست نیازمند تفکر و پژوهش است، در عین اینکه متون ادبیات عامیانه غالبا دشوار هستند یعنی این دشواری به نوعی از خصوصیات ادبیات عامه به شمار می‌رود. منتها ما باید بتوانیم ضمن اینکه زبان این متون را حفظ می‌کنیم از دشواری‌های آن بکاهیم. متاسفانه ساختار زبانی این متون به شکلی است که امروز به خودی خود موجب می‌شود این آثار دور از دسترس قرار گیرند. البته این فقط مختص ساختار نیست. در محتوای برخی از اینها نیز ما با یک دشواری مواجه هستیم. به هرحال کسانی که در حوزه ادبیات کودک و نوجوان و به طور مشخص روی ادبیات عامه کار می‌کنند، باید صبر و حوصله بسیاری به خرج دهند. گاه باید برای یافتن ریشه یک لغت مدت‌ها جست‌وجوکرد یا پیدا کردن کاربردهای یک واژه کار سختی است که شکیبایی زیادی می‌طلبد.
صرفنظر از سختی‌ها و پستی و بلندی‌هایی که در جریان نگارش ادبیات عامه با آن روبه رو هستیم، فکر نمی‌کنید باید نهادی هم باشد تا این آثار را از حالت درونی صرف در آورده و فرامرزی کند؟
نظر من هم این است که باید منابع ادبی کهن و عامیانه‌مان توسط ارگان‌هایی هدایت شود. در واقع مراکز و بنیادهایی انجام این کار را برعهده گیرند که بشود روی سازماندهی آنها حساب کرد و به قول شما قابلیت فرامرزی کردن آنها نیز فراهم شود؛ نهادهایی مثل کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان که می‌تواند مرکزی برای حفظ و اشاعه آثاری از این دست باشد یا فرهنگستان زبان و ادب فارسی که در بازآفرینی و بازنویسی این متون می‌تواند نقش سازنده‌ای ایفا کند. هرچند پاره‌ای از این کارها در حال حاضر هم به شکل پراکنده اتفاق می‌افتد.
مثلا مجموعه «قصه ما همین بود» خود شما این اواخر در آذربایجان ترجمه شد، اما سوال این است که چرا تلاشی برای ترجمه این آثار به انگلیسی نمی‌شود؟
همانطور که اشاره کردم این وظیفه نهادهاست که انجام این کار را برعهده گیرند.
حالا برسیم به مقوله بازآفرینی متون کهن. تا پیش از مشروطه، کودکان و نوجوانان باید به حفظ کردن متونی چون گلستان و بوستان سعدی می‌پرداختند. این مساله موجب می‌شد آنها علاوه بر اینکه با متون کهن دیار خود آشنا شوند، راه زندگی صحیح را هم بیاموزند، اما این امر به تدریج در دوران مختلف تاریخی-اجتماعی رنگ باخت تا امروز که ما عملا شاهد بیگانگی نسل جوان با این متون هستیم.
به نکته مهمی اشاره کردید. ببینید من فکر می‌کنم اصلی‌ترین دلیلی که موجب انزوای این متون شده این است که زبان ما طی سال‌های اخیر رو به ساده شدن گذاشته و موجب شده ادبیات کهن ما از دسترس کودکان و نوجوانان دور بماند. البته ترجمه برخی آثار غیربومی هم مزید برعلت شد و روی این جریان تاثیر گذاشت.
انگار دیگر مثل گذشته گرایشی نسبت به خواندن آثاری چون بوستان و گلستان هم مشاهده نمی‌شود.
درست است. در حالی که در قدیم همه این جملات سعدی را که «منت خدای را عزوجل که طاعتش موجب قربت است و. . .» از حفظ بودند ولی امروز عملا این مساله هم مشاهده نمی‌شود.
شاید به این خاطر که در آن زمان رادیو هنوز نیامده بود یا به هر حال مردم از نداشتن رسانه‌های تصویری به کتاب پناه می‌آوردند.
درست است، بخشی از این مشکل نیز به این مساله که شما اشاره کردید، بازمی‌گردد. همان طور که گفتم رسانه‌ها رفته‌رفته وارد زندگی مردم شدند و زبان آنها را به زبان ساده و روان نزدیک‌تر کردند تا بتوانند با مردم بیشتر ارتباط برقرار کنند.
یک انتقاد هم به بازآفرینی متون کهن وجود دارد. اغلب این متون در صورت بازآفرینی از تکنیک و مختصات درست برخوردار نیستند. بعضی از آنها نیز فقط ساده می‌شوند یعنی انگار نویسنده وظیفه داشته از حالت منظوم به منثور برگرداند. غالبا تکنیک‌مدار نیستند و از وجوه زیبایی‌شناسی بی‌بهره‌اند.
اصولا در جریان شیوه‌های بهره برداری از ادبیات عامیانه 4 شکل وجود دارد؛ ساده‌نویسی، بازنویسی، بازآفرینی و نظیره‌سازی. البته در نظیره‌سازی اتفاقات خوبی می‌افتد و اینکه شخصیت‌های یک اثر مورد بازبینی قرار می‌گیرد و اثر گاه تا مرز یک کار خلاق نیز پیش می‌رود. به بیان ساده‌تر، بازآفرینی موفق در شرایطی اتفاق می‌افتد که درونمایه و تفکر مطلوب نویسنده در آن مشاهده شود، زبان مناسب داشته باشد و البته با پرداختی دقیق با توجه به رده‌بندی سنی و انتخاب عنوان مهم سازماندهی شده باشد. به نظرم انتخاب عنوان برای اثر خیلی مهم است. به عنوان مثال من در مجموعه «قصه ما همین بود» سعی کردم نامی را انتخاب کنم که کاملا به محتوا ربط داشته باشد.
بیشتر برای بازآفرینی متون کهن از چه منابعی استفاده می‌کنید؟
از منابع مختلف استفاده کرده و تمام آنها را در پایان هر کتاب به شکل فهرست‌وار عنوان می‌کنم.
آقای میرکیانی! ما واقعا نتوانسته‌ایم در امر بازآفرینی موفق باشیم. نمی‌دانم خاطرتان هست یا نه، مدتی پیش، از یکی از شبکه‌ها یک سریال پخش می‌شد به نام «چهل سرباز» که درونمایه‌اش به شاهنامه و اساطیر ایرانی ارتباط داشت اما این سریال نه‌تنها در زمینه ساخت نامطلوب بود، بلکه دامنه بی‌توجهی به ساخت آن تا جایی کشیده شد که تمام عناصر اسطوره‌ای را زیر سوال برده و نوستالژی شاهنامه را تخریب کرده بود.
ببینید، بازنویسی ادبیات کهن برای هر گروه سنی به تخصص‌های مخصوص به خود احتیاج دارد، ضمن اینکه برای نوشتن یا ساخت چنین آثاری واقعا باید پژوهش و تفحص کرد که کار دشواری است ولی در درازمدت نتیجه می‌دهد. کسی باید ساخت و نوشتن این امور را به دست گیرد که این جوانب را رعایت کرده باشد. اما متاسفانه امروز برخی از کارگردان‌های ما همه چیز را حاضر و آماده می‌خواهند. من 11 سال نوشتن قصه‌های ظهر رادیو را برعهده داشتم و در تمام این مدت همه منابع را زیر و رو کردم.
شاید با انشعاب این جریان به سمت مسیری آکادمیک بتوان به آینده بازآفرینی در ایران امیدوار بود.
من هم همین طور فکر می‌کنم. در حال حاضر آقای مهدی حجوانی و دوستانشان تلاش‌های زیادی در تاسیس رشته ادبیات کودک و نوجوان در دانشگاه ادبیات داشته‌اند بویژه اینکه سعی دارند گرایش ادبیات کهن را نیز در این رشته بگنجانند.
یک چیز دیگر هم هست، وقتی می‌گوییم بازآفرینی متون کهن انگار فقط موظفیم به 2 منبع رجوع کنیم و از آن برای بچه‌ها بنویسیم؛ یکی شاهنامه و دیگری مثنوی معنوی، در حالی که ما متون دیگری مثل تذکرهًْ‌الاولیاء، خمسه نظامی یا منطق‌الطیر عطار را داریم که جای کار دارند. سوال اینجاست که محدود ماندن به بازنویسی و بازآفرینی مثنوی و شاهنامه ناشی از دانش اندک نویسندگان و عدم اشراف آنها به دیگر متون کلاسیک است یا کتاب‌هایی که به جز مثنوی و شاهنامه از آنها نام بردم کتاب‌هایی هستند که فهم آنها حتی در قالب بازنویسی برای بچه‌ها دشوار است؟
اگر امروز اغلب نویسندگان سراغ منابع دم‌دستی می‌روند، بی‌تردید به دایره محدود دانش آنها در این حیطه بازمی‌گردد، درحالی که کتاب‌هایی که شما به آنها اشاره کردید بخوبی قابلیت تبدیل شدن به منابع امروزی را دارند. من متاسفم که سریال جومونگ توانست در ایران این‌قدر سر و صدا کند. چرا ما نباید با داشتن منابع غنی موفق به ساخت چنین مجموعه‌ای شویم؟
حالا صرفنظر از این مساله،کره‌ای‌ها تبحر عجیبی در چینش رنگ‌های شاد و زنده درکنار هم یا تلفیق آنها با همدیگر دارند. این فقط مختص جومونگ نبود. در یانگوم نیز ما گذشته از قصه سریال، شاهد روانشناسی رنگ‌ها بودیم. چرا ما قبول نداریم از داشتن چنین مولفه‌ای بی‌بهره‌ایم؟
من این حرف را رد می‌کنم و فقط معتقدم اگر جومونگ در ایران با اقبال مواجه شد به دلیل داشتن قصه جذابش است. چنانچه خود بازیگر نقش جومونگ نیز به آن اشاره کرد.
ولی ما حتی در القای شیوه‌های بیانی و روایتی نیز موفق نبوده‌ایم.
می‌دانید این سریال دارای عنصر پیگیری بود؛ چیزی که به قول شما در بسیاری از سریال‌های ما مشاهده نمی‌شود. البته ساخت چنین مجموعه‌ای با مرارت‌های زیادی توأم است که متاسفانه کارگردان‌های ما دنبال آن نمی‌روند. در حالی که ظرفیت‌های موجود در کشور ما در زمینه افسانه وجود دارد. البته ناگفته نماند چند سال پیش آقای میرباقری سریال موفقی به نام «گرگ‌ها» را ساختند که در نوع خود عالی بود، حیف که ادامه نیافت.
خود شما با توجه به اینکه چند سال در شبکه یک بودید چقدر در این زمینه کوشیده‌اید؟
«قصه ما مثل شد» را به انیمیشن تبدیل کردیم. همچنین آثار برخی نویسندگان مثل جعفر ابراهیم، محمدرضا یوسفی، افسانه شعبان‌نژاد، مهری ماهوتی و... تبدیل به آثار پویانمایی شد.
آقای میرکیانی! انگار همان اندازه که درباره متون کهن بویژه شاهنامه کار می‌شود، نویسندگان باز هم در دایره کلیشه‌ها گیر کرده‌اند، یعنی در شاهنامه ما شاهد بازآفرینی شخصیت‌هایی چون رستم، سهراب و اسفندیار هستیم و اسطوره‌های دیگر مثل گرسیوز، گشتاسب و حتی سیاوش مغفول مانده‌اند.
چون این متون بیشتر برای بچه‌ها بازنویسی می‌شود و برخی شخصیت‌هایی که شما نام بردید پیچیدگی دارند و قابل بازنویسی نیستند. بیشتر می‌توان در این راستا از شخصیت‌های حیوانی یا همان فابل‌ها برای بچه‌ها نوشت.
قبول دارید که امروز انیمیشن رقیب ادبیات شده است؟
برای عوام بله.
اما بچه‌های افراد تحصیلکرده هم مایلند به جای خواندن کتاب، دی‌وی‌دی یا سی‌دی ببینند.
بله. دلیلش این است که کتاب‌های ما از توزیع خوبی برخوردار نیستند، ضمن اینکه در این زمینه اطلاع‌رسانی هم نمی‌شود.
چه برنامه‌ای برای نیمسال دوم در شبکه 2 کودک و نوجوان در نظر دارید؟
همان طور که می‌دانید شبکه 2، یک شبکه فرهنگی است. پیش‌تر جایگاه شبکه کودک در تلویزیون مشخص نبود تا اینکه شبکه 2 برای آن در نظر گرفته شد. درحال حاضر ما در 4 نوبت 7 ساعته برنامه داریم. البته قرار است به مرور زمان کیفیت‌ها ارتقا یابد.
چه فکری برای نقد کتاب یا آسیب‌شناسی این حوزه کرده‌اید؟
ما سعی کرده‌ایم‌برنامه‌هایی را در این ارتباط در گروه کودک و نوجوان بگنجانیم. مثلا به ارزیابی آثار نویسندگان پرداخته یا سعی کرده‌ایم نقدها و ارزشیابی‌های هنری و جدی‌تری انجام دهیم.
اصلی‌ترین پروژه‌ای که در شبکه 2 در نظر دارید، چیست؟
ارتقا و تنوع در کیفیت و ساختار آیتم‌ها.
شما در ابتدای گفت‌وگو به انواع بازنویسی اشاره کردید. شما کدام نوع را بیشتر در کارهایتان استفاده می‌کنید؟
من در تمام زمینه‌ها کار کرده‌ام از جمله نظیره‌سازی. مثل همان کاری که در «افسانه چهار برادر» ارائه دادم که نشر مدرسه چاپ کرد یا بازنویسی به شیوه خلاق در شخصیت‌پردازی مثل «تنتن و سندباد» که نشر قدیانی منتشر کرد یا همین طور «دایی سهراب و عمو رستم» که جلوه تازه‌ای از رستم و سهراب شاهنامه بوده است.
آیا در بازنویسی یک اثر برای کودک و نوجوان می‌توان معیاری برای تبدیل یا تقسیم‌بندی اثر به گونه‌های دراماتیک، تراژیک یا رمانتیک قائل شد؟
نه. برای این طیف این قابلیت را ندارد، اما اگر نویسنده‌ای بتواند آن‌قدر قابلیت داشته باشد که یک اثر را دراماتیزه کند، می‌شود. بستگی به قدرت نوشتن نویسنده دارد.
در اغلب افسانه‌های قرن نوزدهم میلادی، نویسندگان اروپایی مفاهیم اجتماعی را در آثار کودکان و نوجوانان عنوان می‌کردند، مثل همان «شنل قرمزی و گرگ» که هر یک نماد ویژه‌ای در جامعه هستند. به نظر می‌رسد جای این مفاهیم در کتاب‌های ما خالی است.
درباره دیگران نمی‌دانم اما خود من به اشکال مختلفی این کار را انجام داده‌ام، مثل همان کاری که در نوشتن «تنتن و سندباد» انجام دادم و مساله تهاجم فرهنگی را مطرح کردم.
ارسال نظر
پربیننده