وجوه فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی زندگی مناطق حاشیه‌نشین نشان می‌دهد این مردم راهی برای اظهارعقیده، طرح خواسته‌ها و نیازها نمی‌یابند و به نوعی با دنیای خارج ازخود قطع رابطه کرده‌اند و خواسته یا ناخواسته در جامعه شهری از نظر فرهنگی و اجتماعی به حاشیه رانده شده‌اند. مردم مناطق حاشیه‌نشین را می‌توان به 2 گروه عمده تقسیم کرد: گروه نخست که نسل اول حاشیه‌نشینان را تشکیل می‌دهند به‌طور عمده افراد محافظه‌کار را شامل می‌شود. در اینجا هرچه محیط زندگی اراده کند و پیش بیاورد پذیرفته می‌شود اما کمترین حرکتی در راه بهتر ساختن محیط زندگی صورت نمی‌گیرد چرا که حاشیه‌نشینان به دلیل داشتن منبع درآمدی غیرمطمئن و نگرانی از تامین معیشت خود همواره احساس ضعف و ناتوانی می‌کنند و همین امر موجب می‌شود به جای کوشش و فعالیت بیشتر به دنبال شانس و سرنوشت باشند، اما گروه دوم را نسل جوان و جدید حاشیه‌نشین تشکیل می‌دهد که به‌طور عمده افراد تندرویی هستند. این مردم به دلیل نارضایتی از وضع موجود همواره به حالت آتش زیر خاکستر بوده و پیرو حرکت‌های اعتراضی و انقلابی هستند و از این رو است که به اعتقاد دکتر حسین شکوئی برای تثبیت سیاسی و جلوگیری از ناآرامی‌های داخلی در شهرهای جهان سوم تاکید برعامل اعتیاد بیشتر موردتوجه بوده و حتی یک نوع ارتباط همیشگی میان فقر و اعتیاد وجود داشته است... مثل اینکه غرب و استعمار به یک نوع رابطه متقابل میان شهرنشینی، امنیت داخلی و اعتیاد معتقدند. در این مناطق، گوشه‌گیری مردم از جامعه شهری، اعتقاد به جبر و سرنوشت را نزد آنها تقویت می‌کند. روشن است که این طرزتفکر همراه با پایین بودن سطح معیشت، سوءظن خاصی را نسبت به دنیای خارج از زاغه‌ها سبب می‌شود. طبقه کم‌درآمد معمولا در فکر بالابردن قدرت جسمی و نیروی بازوی خویش است تا بتواند در جامعه شهری جایی برای خود بیابد. علاقه به ورزش‌های رزمی و بدنسازی و پرورش اندام در میان جوانان این مناطق نشانه‌ای از وضع موجود است! در پاره‌ای از موارد هم مانند مسائل مربوط به انتخابات، آرای سیاسی حاشیه‌نشینان اهمیت تعیین کننده‌ای را داراست، چون در این مناطق با وجود نارضایتی‌های زیاد به دلیل بیکاری و عدم امنیت شغلی و ترس از مؤسسات دولتی و نظایر آن میزان چنین مشارکت‌هایی زیاد است. یک زن زاغه‌نشین برزیلی تصویر ذهنی خود را از مناطق حاشیه‌نشین این گونه ارائه می‌دهد:« اینجا به مثابه زباله‌دانی می‌ماند که به جای زباله، مردم بیچاره و درمانده در آن جای گرفته‌اند که تماشای کتک‌کاری افراد برای آنها همان لذتی را دارد که مسابقه گاوبازی برای مردم مادرید». اصولا در جهت سالم‌سازی محیط زاغه‌ها و خارج کردن آنها از زیستن در حاشیه و وارد شدن در متن جامعه شهری لازم است در همه زوایای زندگی مناطق حاشیه‌نشین دگرگونی‌هایی به وجود آید و این امر تنها با رشد فکری و فرهنگی و بالا رفتن آگاهی‌های اجتماعی مردم منطقه عملی خواهد شد. دگرگونی در زندگی حاشیه‌نشینان زمانی عملی خواهد شد که بستر مناسبی برای تغییرات فرهنگی و زدودن فقر فرهنگی که بسیار مخرب‌تر از فقر اقتصادی است فراهم آید و این مردم از نتیجه همه برنامه‌ها و اقدامات مطمئن باشند و اعتماد لازم را نسبت به مسؤولان شهری داشته باشند؛ در این صورت است که تغییر در روش‌های زندگی به‌وجود می‌آید.
* کارشناس شهری
منابع:
1 – شکوئی، حسین، حاشیه‌نشینان شهری، انتشارات مؤسسه تحقیقات اجتماعی و علوم انسانی دانشگاه تبریز، 1356
2 - شکوئی، حسین، دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری، سمت، 1379
3 – مشهدی‌زاده، ناصر، تحلیلی از ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری در ایران، علم و صنعت،1378 زاغه نشینی و آثار آن بر محیط شهر
زندگی در حاشیه
وجوه فرهنگی، اجتماعی و حتی اقتصادی زندگی مناطق حاشیه‌نشین نشان می‌دهد این مردم راهی برای اظهارعقیده، طرح خواسته‌ها و نیازها نمی‌یابند و به نوعی با دنیای خارج ازخود قطع رابطه کرده‌اند و خواسته یا ناخواسته در جامعه شهری از نظر فرهنگی و اجتماعی به حاشیه رانده شده‌اند. مردم مناطق حاشیه‌نشین را می‌توان به 2 گروه عمده تقسیم کرد: گروه نخست که نسل اول حاشیه‌نشینان را تشکیل می‌دهند به‌طور عمده افراد محافظه‌کار را شامل می‌شود. در اینجا هرچه محیط زندگی اراده کند و پیش بیاورد پذیرفته می‌شود اما کمترین حرکتی در راه بهتر ساختن محیط زندگی صورت نمی‌گیرد چرا که حاشیه‌نشینان به دلیل داشتن منبع درآمدی غیرمطمئن و نگرانی از تامین معیشت خود همواره احساس ضعف و ناتوانی می‌کنند و همین امر موجب می‌شود به جای کوشش و فعالیت بیشتر به دنبال شانس و سرنوشت باشند، اما گروه دوم را نسل جوان و جدید حاشیه‌نشین تشکیل می‌دهد که به‌طور عمده افراد تندرویی هستند. این مردم به دلیل نارضایتی از وضع موجود همواره به حالت آتش زیر خاکستر بوده و پیرو حرکت‌های اعتراضی و انقلابی هستند و از این رو است که به اعتقاد دکتر حسین شکوئی برای تثبیت سیاسی و جلوگیری از ناآرامی‌های داخلی در شهرهای جهان سوم تاکید برعامل اعتیاد بیشتر موردتوجه بوده و حتی یک نوع ارتباط همیشگی میان فقر و اعتیاد وجود داشته است... مثل اینکه غرب و استعمار به یک نوع رابطه متقابل میان شهرنشینی، امنیت داخلی و اعتیاد معتقدند. در این مناطق، گوشه‌گیری مردم از جامعه شهری، اعتقاد به جبر و سرنوشت را نزد آنها تقویت می‌کند. روشن است که این طرزتفکر همراه با پایین بودن سطح معیشت، سوءظن خاصی را نسبت به دنیای خارج از زاغه‌ها سبب می‌شود. طبقه کم‌درآمد معمولا در فکر بالابردن قدرت جسمی و نیروی بازوی خویش است تا بتواند در جامعه شهری جایی برای خود بیابد. علاقه به ورزش‌های رزمی و بدنسازی و پرورش اندام در میان جوانان این مناطق نشانه‌ای از وضع موجود است! در پاره‌ای از موارد هم مانند مسائل مربوط به انتخابات، آرای سیاسی حاشیه‌نشینان اهمیت تعیین کننده‌ای را داراست، چون در این مناطق با وجود نارضایتی‌های زیاد به دلیل بیکاری و عدم امنیت شغلی و ترس از مؤسسات دولتی و نظایر آن میزان چنین مشارکت‌هایی زیاد است. یک زن زاغه‌نشین برزیلی تصویر ذهنی خود را از مناطق حاشیه‌نشین این گونه ارائه می‌دهد:« اینجا به مثابه زباله‌دانی می‌ماند که به جای زباله، مردم بیچاره و درمانده در آن جای گرفته‌اند که تماشای کتک‌کاری افراد برای آنها همان لذتی را دارد که مسابقه گاوبازی برای مردم مادرید». اصولا در جهت سالم‌سازی محیط زاغه‌ها و خارج کردن آنها از زیستن در حاشیه و وارد شدن در متن جامعه شهری لازم است در همه زوایای زندگی مناطق حاشیه‌نشین دگرگونی‌هایی به وجود آید و این امر تنها با رشد فکری و فرهنگی و بالا رفتن آگاهی‌های اجتماعی مردم منطقه عملی خواهد شد. دگرگونی در زندگی حاشیه‌نشینان زمانی عملی خواهد شد که بستر مناسبی برای تغییرات فرهنگی و زدودن فقر فرهنگی که بسیار مخرب‌تر از فقر اقتصادی است فراهم آید و این مردم از نتیجه همه برنامه‌ها و اقدامات مطمئن باشند و اعتماد لازم را نسبت به مسؤولان شهری داشته باشند؛ در این صورت است که تغییر در روش‌های زندگی به‌وجود می‌آید.
* کارشناس شهری
منابع:
1 – شکوئی، حسین، حاشیه‌نشینان شهری، انتشارات مؤسسه تحقیقات اجتماعی و علوم انسانی دانشگاه تبریز، 1356
2 - شکوئی، حسین، دیدگاه‌های نو در جغرافیای شهری، سمت، 1379
3 – مشهدی‌زاده، ناصر، تحلیلی از ویژگی‌های برنامه‌ریزی شهری در ایران، علم و صنعت،1378 ارسال نظر
پربیننده