شما کارنامه پرباری در زمینه ساخت سمفونی دارید. بتازگی سمفونی «ابن سینا» نیز ضبط و آماده انتشار شده است. شما قبلا درباره این سمفونی گفته بودید که زندگینامه ابن‌سینا و سیر زندگی‌اش مدنظرتان نبوده و بیشتر به شخصیت او توجه داشته‌اید. چه شد که این سمفونی را نوشتید؟
اشاره به بیوگرافی نبودن این موسیقی کردید، باید بگویم که اصولا موسیقی بیوگرافی را شرح نمی‌دهد و کارش این نیست، موسیقی یک هنر مطلق است، چیزی را هم نمی‌تواند بیان کند جز خودش. به همین دلیل است که اینقدر هنر مهمی است. اگر شما موضوع موسیقی را بدانید می‌توانید موسیقی را به آن موضوع ربط دهید و اگر موضوع را ندانید، حالت موسیقی را درک خواهید کرد. مثلا فرض کنید یک موسیقی که توفانی را مجسم می‌کند، اگر ندانید که آن موسیقی درباره توفان طبیعت ساخته شده، ممکن است که توفان درون خودتان را مجسم کنید. البته یک موسیقی توفانی را شما هیچ وقت نمی‌توانید بگویید موسیقی عاشقانه یا آرام است و در توفانی بودن آن شکی نیست، اما چه توفانی؟ این نکته مهم است. اساسا موسیقی هنری است بسیار تجریدی و اگر آهنگسازش صادق باشد و حرفی برای گفتن داشته باشد، اثرش برای همیشه خواهد ماند. پس چرا این هنر را بالاترین هنرها می‌دانم؟ برای اینکه حتی مانند شعر احتیاج به ترجمه هم ندارد. موسیقی بتهوون را همانطور که شمای ایرانی گوش می‌کنید، همانطور یک آلمانی گوش می‌کند و همانطور یک هلندی یا یک سوئدی.
به طور کلی موسیقی کل ماجرایش بیان عواطف انسانی است.
بله، اما می‌تواند درباره موضوعی، روی یک شعری، یک منظومه‌ای یا یک داستانی باشد. مثلا فرض کنید راجع به رومئو و ژولیت یا هملت می‌خواهیم یک قطعه موسیقی بسازیم. همانطور که می‌دانید در قرن 16 شکسپیر و آثارش بسیار مورد توجه موسیقیدانان قرار گرفت. رومئو و ژولیت یک نمایش شعرگونه شکسپیر است که به بهترین طرزی نوشته شده است. چایکوفسکی یک پوئم‌سمفونی روی این اثر نوشته است. شارل گونی یک اپرا نوشته است. برلیوز یک سمفونی دراماتیک براساس این نوشته است، اما منظور این آهنگسازان آن نبوده است که قدم به قدم شعر شکسپیر را تبدیل به موسیقی کنند، بلکه برداشت آن هنرمند از آن داستان و بیان بکر شکسپیر سبب ایجاد اثر هنری دیگری که در اینجا موسیقی است، شده است. این را به عنوان مقدمه بحث عرض کردم. در موسیقی اصلا بیان بیوگرافی به آن صورت جالب نخواهد شد که در بزرگداشت یا درباره یا در ارتباط با موضوع است. اما چرا من به سمفونی می‌پردازم؛ من به این فرم موسیقایی که فرم بسیار کاملی است، فوق‌العاده عشق ورزیده‌ام و به آن علاقه‌مندم.
دنیای سمفونی‌نویسی که با شوستاکویچ به نوعی تمام شد، من دومرتبه آن را شروع کردم و موفق هم بوده‌ام. من نمونه‌هایی را هم که خارج از ایران برده‌ام مورد توجه قرار گرفته و حتی اجرایی که در ارمنستان و اوکراین انجام داده‌ام نیز مورد توجه بوده است. سمفونی‌هایی که من نوشته‌ام یا در حال نوشتن آنها هستم برخی دارای نام و درباره موضوع یا شخص هستند مانند همین سمفونی ابن‌سینا یا سمفونی فردوسی که در حال نوشتن آن هستم و برخی از آنها نیز به صورت موسیقی مطلق ارائه شده‌اند. در ضمن می‌دانید که موسیقی داستان‌دار یا پروگراماتیک را در عین موسیقی آبسلوت یا موسیقی مطلق نیز می‌شناسیم، یعنی اگر داستان یا موضوع آن را ندانید می‌توانید به عنوان موسیقی صرف از آن لذت ببرید. از آنجا كه به ايران زمين و نمادها و كوه و دريا و آب و خاك و بزرگان آن عشق مي‌ورزم در ابتدا به نام ايران يك سمفوني ساختم. بعد از آن سمفونی دماوند را ساختم که به نوعی صعود ذهنی من به این قله بود. من یک کوهنورد آماتور هستم اما هیچگاه نتوانستم به قله این کوه باشکوه بروم. دلیل اینکه برای فتح دماوند دست به بدنسازی نزده‌ام این بود که اگر راستش را بخواهید ترسیده‌ام ولی این کوه همیشه مرا تحت تاثیر قرار داده است. بعد راجع به دریا کار ساختم و اگر یادتان باشد چند سال مسائلی که راجع به خلیج فارس پیش آمد من سمفونی خلیج فارس را نوشتم و ارگان‌های متعدد نیز مرا در این موضوع حمایت کردند. در سال پیامبر اسلام (ص) نیز سمفونی پیامبر(ص) را ساختم. بعد از آن سمفونی تهران را که زادگاه من است، ساختم، سمفونی شهید را نیز ساخته‌ام که یکی از بهترین کارهای من است و آن را تقدیم کردم به کسانی که در راه آرمان‌شان و در راه ایران‌زمین جانشان را از دست دادند.
و کار جدیدتان سمفونی فردوسی است.
بله، کار آخرم سمفونی فردوسی است و در حال نوشتن آن هستم، کسی آن را سفارش نداده و برای دل خودم آن را می‌نویسم، ولی امیدوارم که موسسه یا ارگانی مرا در ضبط آن حمایت کند.
برگردیم به سمفونی ابن‌سینا.
حدود 2 سال پیش بعد از آنکه سمفونی تهران را به پایان رساندم به دنبال بهانه‌ای بودم تا کار تازه‌ای شروع کنم. از صدا و سیمای همدان تلفن کردند و از من خواستند که درباره این موضوع موسیقی بسازم. به صورت شفاهی سفارش این کار داده شد و من شروع به کار کردم، اما در ادامه خبری از آنها نشد، یعنی در عمل پیگیر این سفارش نشدند. به هر روی من کار را با عشق و علاقه ادامه دادم و آن را به پایان رساندم. خوشبختانه بنیاد بوعلی در همدان که من از یکایک آنان تشکر می‌کنم این کار مرا خواستند. با خرج خودم این کار را ضبط کردم. بنیاد بوعلی هم این کار را در قبال مبلغی از من خرید. خرج ایاب و ذهاب و ضبط سمفونی با این مبلغ فراهم شد. خوشحالم که می‌بینم این بنیادها فرهنگی هستند و سبب تشویق هنرمندان از یک طرف و از طرف دیگر پخش آثار هنری می‌شوند.
سمفونی ابن‌سینا همانطور که قبلا گفته‌اید دارای 4 بخش است. چه وجهی از شخصیت ابن‌سینا را محور ساخت این بخش‌ها قرار داده‌اید؟
این سمفونی با فرم کلاسیک نوشته شده است و اگر آن را به ارکستر سمفونی لندن ارائه کنید به عنوان اثری که همه‌چیز آن رعایت شده است، اجرا خواهند کرد. همانطور که این اثر درباره بزرگداشت است تم مشخصی دارد که درباره شخصیت ابن‌سیناست؛ شخصیتی کوشا، رنج‌کش، سختکوش، دراماتیک و باعظمت. این موتیفی است که درباره ابن‌سیناست. زحمات و پستی و بلندی یک عالم و حکیم را من با دید خودم نمایش دادم. قسمت دوم سمفونی بخش آهسته‌ای است که در آن آلام، رنج‌ها، دردها و اشک‌های یک هنرمند و فیلسوف را در نظر داشته‌ام. هر هنرمندی در زندگی‌اش غم و اندوه دارد. هنرمند متاثر از اطراف خود است. او همه چیز را با دیده انتقاد نگاه می‌کند. البته ما شرح مستندی از جزئیات زندگانی بزرگان‌مان همچون ابن‌سینا در دست نداریم ولی می‌توان برخی موارد را حدس زد. قسم سوم امیدها، تلاش‌ها و موفقیت‌های یک هنرمند را بیان می‌کند. قسمت چهارم هم ضمن اینکه به اتمسفر بخش اول بازمی‌گردد، ماندگاری آثار بوعلی و عظمت کار و خدمت او را نشان می‌دهد. همانطور که منتقدان هم گفته‌اند کارهای من سیر صعودی داشته است و اگر من روزی بخواهم اثری بنویسم که مرا به عقب ببرد آن کار را متوقف خواهم کرد.
این سمفونی چند دقیقه است؟
دقیقا 40 دقیقه.
آیا تحقیقات و مطالعاتی درباره آثار ابن‌سینا داشته‌اید و آیا تاثیری در ساخت اثر داشته است؟
من دایره‌المعارف‌های مختلفی را مطالعه کرده‌ام از جمله بریتانیکا و لاروس بزرگ. همینطور در یک دایره‌المعارف سوئدی شرح احوال ابن‌سینا را هم مطالعه کرده‌ام. همانطور که می‌دانید تئوری‌های پزشکی ابن‌سینا در 30، 40 سال پیش در دانشگاه‌های پزشکی اروپا تدریس می‌شد. من در نوجوانی به واسطه ماموریت پدرم در فرانسه زندگی می‌‌کردم و روزی پدرم مرا به دانشکده پزشکی برد و کتاب‌هایی از ابن‌سینا را که در آنجا تدریس می‌شد به من نشان داد بويژه بخش‌هایی که به داروهای طبیعی مربوط بود و با تفکرات احساسی و انسانی مخلوط می‌شد. همینطور کارهایی که درباره موزیک انجام داده است را مطالعه کردم حتی برخی از تم‌های او وجود دارد که البته منسوب به او است. از طرفی حکمت ابن‌سینا هم مورد توجه من قرار گرفت. در قدیم، برخی از چهره‌ها حکیم بودند یعنی در تمام علوم زمان دست داشتند اما در یک قسمت بیشتر وارد بودند مانند خیام، فردوسی، فارابی و دیگران. در مجموع، روند زندگی ابن‌سینا مانند چایکوفسکی یا موتسارت در دست نیست. شرح احوال خصوصی در شرقی‌ها آنطور که باید رواج نداشته است، مثلا شرح زندگی شکسپیر که در قرن پانزدهم زندگی می‌کرد بسیار دقیق‌تر از زندگی قاآنی بود که در قرن هجدهم می‌زیست. البته برای من هم مهم نبود که مثلا ابن‌سینا چند فرزند داشته یا نام همسرش چه بوده و از این دست مسائل. بیشتر شخصیت و کار این اسطوره مدنظر من بود.
در این سمفونی از تم‌های موسیقی غربی استفاده کرده‌اید؟
نه، تم‌ها ملهم از موسیقی ایرانی اما فرم آن سمفونی است.
سازها هم سازهای ارکستری و غربی است؟
کاملا. این سمفونی را من بعد از آنکه نوشتم به اوکراین فرستادم و رهبر ارکستر سمفونیک اوکراین که با من و کار من آشناست و چند کار قبلی مرا نیز او رهبری کرده، ضبط بسیار عالی‌ای از این سمفونی انجام داده است.
دوست نداشتید سازهای ایرانی را هم در آن به کار ببرید؟
من هیچ وقت سازهای ایرانی را با سازهای غربی در این حجم ادغام نمی‌کنم مگر اینکه آنسامبل کوچک‌تری باشد که سازهای ایرانی كاربرد بیشتری داشته باشد. دینامیک سازهای ایرانی طوری است که صدای آن در تشکیلات سمفونی گم می‌شود. صدای سنتور با جیغ ترومپت کاملا محو می‌شود.
موضوعی که در اینجا مطرح است اینکه چرا اختصاصا شخص شما آثارتان را در کشور دیگری مانند اوکراین ضبط می‌کنید، مثلا استودیو بل یکسری تجهیزات حرفه‌ای را تهیه کرده است. یا از لحاظ نوازندگی، ما نوازندگان خوبی داریم که برخی از آنها در گروه‌های خارجی حتی سولیست هستند. شاید قبلا به این موضوع پرداخته باشید اما دوست دارم بیشتر در این باره توضیح دهید.
من فقط با تجهیزات که کار نمی‌کنم، هر چند تجهیزات با‌اهمیت و می‌دانم که موثر است. همینطور می‌دانم که استودیوهای جدید و استودیوهای قدیمی ما دارای تجهیزات مناسب هستند اما با نوازنده کار دارم. از طرفی، من با میکس مخالفم. من از خدا می‌خواهم که در ایران کارم را ضبط كنم همانطور که چند کار در ایران ضبط کرده‌ام و کارهای خوبی هم شد اما زمین تا آسمان با کارهایی که در خارج ضبط کرده‌ام فرق دارند، مضاف بر اینکه کار کردن در آنجا مشکل‌تر بود. اگر روزی واقعا در اینجا نوازندگان ما که بسیاری از آنها دوستان من هستند، با کیفیت کمی پایین‌تر هم کار کنند من دردسر رفتن به خارج را دیگر نخواهم داشت، ولی الان ارکستر سمفونیک باید وقت زیادی برای تمرین بگذارد تا کار مرا ضبط کند چرا که ضبط یک کار باید اجرایی عالی داشته باشد. در آنجا اگر یک نت خراب شود کار از ابتدا ضبط می‌شود. یک مهندس ضبط در اوکراین هست که واقعا عالی کار می‌کند. او موزیسین بزرگی است. یک بار اجرا را قطع کرد. گفتم: چرا قطع کردی، کار که خوب پیش می‌رفت؟ گفت: نه، کلارینت دو، اشتباه می‌زد، اما من آرزو دارم که کارهایم در ایران ضبط شود. اصلا کنسرت آن اجرا شود و مردم به صورت زنده کار را ببینند.
یعنی جدای از کیفیت امکانات ضبط، کیفیت اجرا هم در ایران دچار مشکل است؟
بله. آرزو دارم در ایران هم کنسرت دهم و علاقه‌مندان آثار مرا به صورت زنده گوش دهند و هم اینکه در همین جا آنها را ضبط کنم. اگر راستش را بخواهید من برای اجرا در ایران کمی ترسیده‌ام. سمفونی پیامبر را که جزو بهترین کارهای من است در اوکراین با اجرای عالی ضبط کردم. این سمفونی با نام پیامبر همراه است و درباره آن من احساس مسؤولیت شدیدی هم دارم.
آیا مسائل اقتصادی هنرمندان در این امر دخیل است؟
این موضوع را ما در شورایعالی موسیقی وزارت ارشاد بررسی کرده‌ایم. من و همه موزیسین‌ها آرزو داریم که از ارکستر حمایت بیشتر شود. آثار ایرانی را اجرا کند. رهبری داشته باشد که واقعا معلم باشد. در عین حال که آثار آهنگسازان بزرگ را اجرا می‌کند به آهنگسازان ایرانی هم توجه داشته باشد. امید داریم که این اتفاق بیفتد.
به بحث سمفونی ابن‌سینا بازگردیم. ابن‌سینا در جهان شخصیت شناخته‌شده‌ای است و به گفته خودتان تا چند سال پیش از آثار او برای تدریس در دانشگاه‌ها استفاده می‌شد.
بله، فرانسوی‌ها ایشان را به «اوی سن» و انگلیسی‌ها به «اوی سنا» می‌شناسند.
آیا این کار برای انتشار و اجرا در خارج از کشور حضور خواهد داشت؟
از این پس مسؤولیت این سمفونی و انجام این کارها با بنیاد بوعلی است که اتفاقا اولیای آن بسیار دوست دارند این کار در ایران منتشر و اجرا شود. جدا از این، من دوست دارم این کار خارج از ایران هم منتشر شود. مرا هم در خارج از کشور می‌شناسند و با کارهایم آشنایی دارند بنابراین فروش هم خواهد رفت. از طرفی اگر هزینه‌های اجرای آن تامین شود منتهای آرزوی من خواهد بود و ان‌شاءالله انجام شود، اما در حال حاضر یکی از آرزوهای من این است که کارهای من در یک مجموعه منتشر شود چون بسیاری از دوستان مراجعه می‌کنند و می‌گویند آثار شما کجاست؟ این موضوع در ضعف تبلیغ و پخش ریشه دارد. هر کدام از این کارها مربوط به یک موسسه است. برخی را سروش منتشر کرده، برخی را حوزه هنری و برخی هم توسط وزارت ارشاد یا فرهنگستان هنر منتشر شده است.
سوال آخرم این است که با توجه به اینکه شما با استانداردهای جهانی آهنگ می‌سازید، آیا موسیقی ایرانی قابلیت جهانی شدن دارد؟
همانطور که ادبیات ما جهانی و بزرگ است و همتا ندارد موسیقی ما نیز چنین خاصیتی دارد. گفت‌وگو با شاهین فرهت به بهانه ضبط سمفونی «ابن‌سینا» در اوکراین
آرزو دارم آثارم در ایران ضبط شود
شما کارنامه پرباری در زمینه ساخت سمفونی دارید. بتازگی سمفونی «ابن سینا» نیز ضبط و آماده انتشار شده است. شما قبلا درباره این سمفونی گفته بودید که زندگینامه ابن‌سینا و سیر زندگی‌اش مدنظرتان نبوده و بیشتر به شخصیت او توجه داشته‌اید. چه شد که این سمفونی را نوشتید؟
اشاره به بیوگرافی نبودن این موسیقی کردید، باید بگویم که اصولا موسیقی بیوگرافی را شرح نمی‌دهد و کارش این نیست، موسیقی یک هنر مطلق است، چیزی را هم نمی‌تواند بیان کند جز خودش. به همین دلیل است که اینقدر هنر مهمی است. اگر شما موضوع موسیقی را بدانید می‌توانید موسیقی را به آن موضوع ربط دهید و اگر موضوع را ندانید، حالت موسیقی را درک خواهید کرد. مثلا فرض کنید یک موسیقی که توفانی را مجسم می‌کند، اگر ندانید که آن موسیقی درباره توفان طبیعت ساخته شده، ممکن است که توفان درون خودتان را مجسم کنید. البته یک موسیقی توفانی را شما هیچ وقت نمی‌توانید بگویید موسیقی عاشقانه یا آرام است و در توفانی بودن آن شکی نیست، اما چه توفانی؟ این نکته مهم است. اساسا موسیقی هنری است بسیار تجریدی و اگر آهنگسازش صادق باشد و حرفی برای گفتن داشته باشد، اثرش برای همیشه خواهد ماند. پس چرا این هنر را بالاترین هنرها می‌دانم؟ برای اینکه حتی مانند شعر احتیاج به ترجمه هم ندارد. موسیقی بتهوون را همانطور که شمای ایرانی گوش می‌کنید، همانطور یک آلمانی گوش می‌کند و همانطور یک هلندی یا یک سوئدی.
به طور کلی موسیقی کل ماجرایش بیان عواطف انسانی است.
بله، اما می‌تواند درباره موضوعی، روی یک شعری، یک منظومه‌ای یا یک داستانی باشد. مثلا فرض کنید راجع به رومئو و ژولیت یا هملت می‌خواهیم یک قطعه موسیقی بسازیم. همانطور که می‌دانید در قرن 16 شکسپیر و آثارش بسیار مورد توجه موسیقیدانان قرار گرفت. رومئو و ژولیت یک نمایش شعرگونه شکسپیر است که به بهترین طرزی نوشته شده است. چایکوفسکی یک پوئم‌سمفونی روی این اثر نوشته است. شارل گونی یک اپرا نوشته است. برلیوز یک سمفونی دراماتیک براساس این نوشته است، اما منظور این آهنگسازان آن نبوده است که قدم به قدم شعر شکسپیر را تبدیل به موسیقی کنند، بلکه برداشت آن هنرمند از آن داستان و بیان بکر شکسپیر سبب ایجاد اثر هنری دیگری که در اینجا موسیقی است، شده است. این را به عنوان مقدمه بحث عرض کردم. در موسیقی اصلا بیان بیوگرافی به آن صورت جالب نخواهد شد که در بزرگداشت یا درباره یا در ارتباط با موضوع است. اما چرا من به سمفونی می‌پردازم؛ من به این فرم موسیقایی که فرم بسیار کاملی است، فوق‌العاده عشق ورزیده‌ام و به آن علاقه‌مندم.
دنیای سمفونی‌نویسی که با شوستاکویچ به نوعی تمام شد، من دومرتبه آن را شروع کردم و موفق هم بوده‌ام. من نمونه‌هایی را هم که خارج از ایران برده‌ام مورد توجه قرار گرفته و حتی اجرایی که در ارمنستان و اوکراین انجام داده‌ام نیز مورد توجه بوده است. سمفونی‌هایی که من نوشته‌ام یا در حال نوشتن آنها هستم برخی دارای نام و درباره موضوع یا شخص هستند مانند همین سمفونی ابن‌سینا یا سمفونی فردوسی که در حال نوشتن آن هستم و برخی از آنها نیز به صورت موسیقی مطلق ارائه شده‌اند. در ضمن می‌دانید که موسیقی داستان‌دار یا پروگراماتیک را در عین موسیقی آبسلوت یا موسیقی مطلق نیز می‌شناسیم، یعنی اگر داستان یا موضوع آن را ندانید می‌توانید به عنوان موسیقی صرف از آن لذت ببرید. از آنجا كه به ايران زمين و نمادها و كوه و دريا و آب و خاك و بزرگان آن عشق مي‌ورزم در ابتدا به نام ايران يك سمفوني ساختم. بعد از آن سمفونی دماوند را ساختم که به نوعی صعود ذهنی من به این قله بود. من یک کوهنورد آماتور هستم اما هیچگاه نتوانستم به قله این کوه باشکوه بروم. دلیل اینکه برای فتح دماوند دست به بدنسازی نزده‌ام این بود که اگر راستش را بخواهید ترسیده‌ام ولی این کوه همیشه مرا تحت تاثیر قرار داده است. بعد راجع به دریا کار ساختم و اگر یادتان باشد چند سال مسائلی که راجع به خلیج فارس پیش آمد من سمفونی خلیج فارس را نوشتم و ارگان‌های متعدد نیز مرا در این موضوع حمایت کردند. در سال پیامبر اسلام (ص) نیز سمفونی پیامبر(ص) را ساختم. بعد از آن سمفونی تهران را که زادگاه من است، ساختم، سمفونی شهید را نیز ساخته‌ام که یکی از بهترین کارهای من است و آن را تقدیم کردم به کسانی که در راه آرمان‌شان و در راه ایران‌زمین جانشان را از دست دادند.
و کار جدیدتان سمفونی فردوسی است.
بله، کار آخرم سمفونی فردوسی است و در حال نوشتن آن هستم، کسی آن را سفارش نداده و برای دل خودم آن را می‌نویسم، ولی امیدوارم که موسسه یا ارگانی مرا در ضبط آن حمایت کند.
برگردیم به سمفونی ابن‌سینا.
حدود 2 سال پیش بعد از آنکه سمفونی تهران را به پایان رساندم به دنبال بهانه‌ای بودم تا کار تازه‌ای شروع کنم. از صدا و سیمای همدان تلفن کردند و از من خواستند که درباره این موضوع موسیقی بسازم. به صورت شفاهی سفارش این کار داده شد و من شروع به کار کردم، اما در ادامه خبری از آنها نشد، یعنی در عمل پیگیر این سفارش نشدند. به هر روی من کار را با عشق و علاقه ادامه دادم و آن را به پایان رساندم. خوشبختانه بنیاد بوعلی در همدان که من از یکایک آنان تشکر می‌کنم این کار مرا خواستند. با خرج خودم این کار را ضبط کردم. بنیاد بوعلی هم این کار را در قبال مبلغی از من خرید. خرج ایاب و ذهاب و ضبط سمفونی با این مبلغ فراهم شد. خوشحالم که می‌بینم این بنیادها فرهنگی هستند و سبب تشویق هنرمندان از یک طرف و از طرف دیگر پخش آثار هنری می‌شوند.
سمفونی ابن‌سینا همانطور که قبلا گفته‌اید دارای 4 بخش است. چه وجهی از شخصیت ابن‌سینا را محور ساخت این بخش‌ها قرار داده‌اید؟
این سمفونی با فرم کلاسیک نوشته شده است و اگر آن را به ارکستر سمفونی لندن ارائه کنید به عنوان اثری که همه‌چیز آن رعایت شده است، اجرا خواهند کرد. همانطور که این اثر درباره بزرگداشت است تم مشخصی دارد که درباره شخصیت ابن‌سیناست؛ شخصیتی کوشا، رنج‌کش، سختکوش، دراماتیک و باعظمت. این موتیفی است که درباره ابن‌سیناست. زحمات و پستی و بلندی یک عالم و حکیم را من با دید خودم نمایش دادم. قسمت دوم سمفونی بخش آهسته‌ای است که در آن آلام، رنج‌ها، دردها و اشک‌های یک هنرمند و فیلسوف را در نظر داشته‌ام. هر هنرمندی در زندگی‌اش غم و اندوه دارد. هنرمند متاثر از اطراف خود است. او همه چیز را با دیده انتقاد نگاه می‌کند. البته ما شرح مستندی از جزئیات زندگانی بزرگان‌مان همچون ابن‌سینا در دست نداریم ولی می‌توان برخی موارد را حدس زد. قسم سوم امیدها، تلاش‌ها و موفقیت‌های یک هنرمند را بیان می‌کند. قسمت چهارم هم ضمن اینکه به اتمسفر بخش اول بازمی‌گردد، ماندگاری آثار بوعلی و عظمت کار و خدمت او را نشان می‌دهد. همانطور که منتقدان هم گفته‌اند کارهای من سیر صعودی داشته است و اگر من روزی بخواهم اثری بنویسم که مرا به عقب ببرد آن کار را متوقف خواهم کرد.
این سمفونی چند دقیقه است؟
دقیقا 40 دقیقه.
آیا تحقیقات و مطالعاتی درباره آثار ابن‌سینا داشته‌اید و آیا تاثیری در ساخت اثر داشته است؟
من دایره‌المعارف‌های مختلفی را مطالعه کرده‌ام از جمله بریتانیکا و لاروس بزرگ. همینطور در یک دایره‌المعارف سوئدی شرح احوال ابن‌سینا را هم مطالعه کرده‌ام. همانطور که می‌دانید تئوری‌های پزشکی ابن‌سینا در 30، 40 سال پیش در دانشگاه‌های پزشکی اروپا تدریس می‌شد. من در نوجوانی به واسطه ماموریت پدرم در فرانسه زندگی می‌‌کردم و روزی پدرم مرا به دانشکده پزشکی برد و کتاب‌هایی از ابن‌سینا را که در آنجا تدریس می‌شد به من نشان داد بويژه بخش‌هایی که به داروهای طبیعی مربوط بود و با تفکرات احساسی و انسانی مخلوط می‌شد. همینطور کارهایی که درباره موزیک انجام داده است را مطالعه کردم حتی برخی از تم‌های او وجود دارد که البته منسوب به او است. از طرفی حکمت ابن‌سینا هم مورد توجه من قرار گرفت. در قدیم، برخی از چهره‌ها حکیم بودند یعنی در تمام علوم زمان دست داشتند اما در یک قسمت بیشتر وارد بودند مانند خیام، فردوسی، فارابی و دیگران. در مجموع، روند زندگی ابن‌سینا مانند چایکوفسکی یا موتسارت در دست نیست. شرح احوال خصوصی در شرقی‌ها آنطور که باید رواج نداشته است، مثلا شرح زندگی شکسپیر که در قرن پانزدهم زندگی می‌کرد بسیار دقیق‌تر از زندگی قاآنی بود که در قرن هجدهم می‌زیست. البته برای من هم مهم نبود که مثلا ابن‌سینا چند فرزند داشته یا نام همسرش چه بوده و از این دست مسائل. بیشتر شخصیت و کار این اسطوره مدنظر من بود.
در این سمفونی از تم‌های موسیقی غربی استفاده کرده‌اید؟
نه، تم‌ها ملهم از موسیقی ایرانی اما فرم آن سمفونی است.
سازها هم سازهای ارکستری و غربی است؟
کاملا. این سمفونی را من بعد از آنکه نوشتم به اوکراین فرستادم و رهبر ارکستر سمفونیک اوکراین که با من و کار من آشناست و چند کار قبلی مرا نیز او رهبری کرده، ضبط بسیار عالی‌ای از این سمفونی انجام داده است.
دوست نداشتید سازهای ایرانی را هم در آن به کار ببرید؟
من هیچ وقت سازهای ایرانی را با سازهای غربی در این حجم ادغام نمی‌کنم مگر اینکه آنسامبل کوچک‌تری باشد که سازهای ایرانی كاربرد بیشتری داشته باشد. دینامیک سازهای ایرانی طوری است که صدای آن در تشکیلات سمفونی گم می‌شود. صدای سنتور با جیغ ترومپت کاملا محو می‌شود.
موضوعی که در اینجا مطرح است اینکه چرا اختصاصا شخص شما آثارتان را در کشور دیگری مانند اوکراین ضبط می‌کنید، مثلا استودیو بل یکسری تجهیزات حرفه‌ای را تهیه کرده است. یا از لحاظ نوازندگی، ما نوازندگان خوبی داریم که برخی از آنها در گروه‌های خارجی حتی سولیست هستند. شاید قبلا به این موضوع پرداخته باشید اما دوست دارم بیشتر در این باره توضیح دهید.
من فقط با تجهیزات که کار نمی‌کنم، هر چند تجهیزات با‌اهمیت و می‌دانم که موثر است. همینطور می‌دانم که استودیوهای جدید و استودیوهای قدیمی ما دارای تجهیزات مناسب هستند اما با نوازنده کار دارم. از طرفی، من با میکس مخالفم. من از خدا می‌خواهم که در ایران کارم را ضبط كنم همانطور که چند کار در ایران ضبط کرده‌ام و کارهای خوبی هم شد اما زمین تا آسمان با کارهایی که در خارج ضبط کرده‌ام فرق دارند، مضاف بر اینکه کار کردن در آنجا مشکل‌تر بود. اگر روزی واقعا در اینجا نوازندگان ما که بسیاری از آنها دوستان من هستند، با کیفیت کمی پایین‌تر هم کار کنند من دردسر رفتن به خارج را دیگر نخواهم داشت، ولی الان ارکستر سمفونیک باید وقت زیادی برای تمرین بگذارد تا کار مرا ضبط کند چرا که ضبط یک کار باید اجرایی عالی داشته باشد. در آنجا اگر یک نت خراب شود کار از ابتدا ضبط می‌شود. یک مهندس ضبط در اوکراین هست که واقعا عالی کار می‌کند. او موزیسین بزرگی است. یک بار اجرا را قطع کرد. گفتم: چرا قطع کردی، کار که خوب پیش می‌رفت؟ گفت: نه، کلارینت دو، اشتباه می‌زد، اما من آرزو دارم که کارهایم در ایران ضبط شود. اصلا کنسرت آن اجرا شود و مردم به صورت زنده کار را ببینند.
یعنی جدای از کیفیت امکانات ضبط، کیفیت اجرا هم در ایران دچار مشکل است؟
بله. آرزو دارم در ایران هم کنسرت دهم و علاقه‌مندان آثار مرا به صورت زنده گوش دهند و هم اینکه در همین جا آنها را ضبط کنم. اگر راستش را بخواهید من برای اجرا در ایران کمی ترسیده‌ام. سمفونی پیامبر را که جزو بهترین کارهای من است در اوکراین با اجرای عالی ضبط کردم. این سمفونی با نام پیامبر همراه است و درباره آن من احساس مسؤولیت شدیدی هم دارم.
آیا مسائل اقتصادی هنرمندان در این امر دخیل است؟
این موضوع را ما در شورایعالی موسیقی وزارت ارشاد بررسی کرده‌ایم. من و همه موزیسین‌ها آرزو داریم که از ارکستر حمایت بیشتر شود. آثار ایرانی را اجرا کند. رهبری داشته باشد که واقعا معلم باشد. در عین حال که آثار آهنگسازان بزرگ را اجرا می‌کند به آهنگسازان ایرانی هم توجه داشته باشد. امید داریم که این اتفاق بیفتد.
به بحث سمفونی ابن‌سینا بازگردیم. ابن‌سینا در جهان شخصیت شناخته‌شده‌ای است و به گفته خودتان تا چند سال پیش از آثار او برای تدریس در دانشگاه‌ها استفاده می‌شد.
بله، فرانسوی‌ها ایشان را به «اوی سن» و انگلیسی‌ها به «اوی سنا» می‌شناسند.
آیا این کار برای انتشار و اجرا در خارج از کشور حضور خواهد داشت؟
از این پس مسؤولیت این سمفونی و انجام این کارها با بنیاد بوعلی است که اتفاقا اولیای آن بسیار دوست دارند این کار در ایران منتشر و اجرا شود. جدا از این، من دوست دارم این کار خارج از ایران هم منتشر شود. مرا هم در خارج از کشور می‌شناسند و با کارهایم آشنایی دارند بنابراین فروش هم خواهد رفت. از طرفی اگر هزینه‌های اجرای آن تامین شود منتهای آرزوی من خواهد بود و ان‌شاءالله انجام شود، اما در حال حاضر یکی از آرزوهای من این است که کارهای من در یک مجموعه منتشر شود چون بسیاری از دوستان مراجعه می‌کنند و می‌گویند آثار شما کجاست؟ این موضوع در ضعف تبلیغ و پخش ریشه دارد. هر کدام از این کارها مربوط به یک موسسه است. برخی را سروش منتشر کرده، برخی را حوزه هنری و برخی هم توسط وزارت ارشاد یا فرهنگستان هنر منتشر شده است.
سوال آخرم این است که با توجه به اینکه شما با استانداردهای جهانی آهنگ می‌سازید، آیا موسیقی ایرانی قابلیت جهانی شدن دارد؟
همانطور که ادبیات ما جهانی و بزرگ است و همتا ندارد موسیقی ما نیز چنین خاصیتی دارد. ارسال نظر
پربیننده