تاریخ، آیینه تمام‌نمای سنت‌های الهی در شکست و پیروزی ملت‌هاست. نظری دقیق بر وقایع تاریخی پرده از این راز برمی‌دارد که از اصلی‌ترین عوامل هلاکت امت‌ها، اختلاف‌هایی است که درون آن امت شکل گرفته و عده‌ای و گروهی اراده کرده‌اند خواست خود را به زور بر گروه دیگری تحمیل کنند و از وحدت حول محور حق عدول کرده‌اند و آخر سر این اختلاف‌ها هم حق را ناکام گذاشته و هم شیرازه آن امت را گسسته است. شاید کمتر خواننده‌ای وقایع جنگ صفین را بخواند و آتش حسرت در دل او زبانه نکشد، آنجا که مالک اشتر به یک قدمی خیمه معاویه رسیده و نزدیک است مسیر کل تاریخ عوض شود، نه معاویه‌ای بماند و نه یزیدی و نه کربلایی پیش بیاید. در یک قدمی یک حماسه تاریخی، ناگهان اختلاف در سپاه حق، ورق را برمی‌گرداند. اگر آن خشک مقدس‌های متحجر نبودند که ایمان را ارث پدری خود می‌دانستند و غیرخودی را کافر، شاید هیچگاه سر اباعبدالله را بر سر نیزه نمی‌دیدیم. مساله اختلاف درونی و وقایع هلاکت‌بار آن آنقدر اهمیت دارد که بخش مهمی از آیات قرآنی به تحذیر از آن اختصاص یافته است. شایسته است این موضوع نصب‌العین همه فعالان سیاسی و اجتماعی قرار گیرد که مبادا آنچه آنان نیک می‌پندارند، در عمل به فاجعه‌ای جبران نشدنی بینجامد. برای تشریح بیشتر این مساله مهم در بستر تاریخ معاصر به گفت‌وگو با دکتر عباس سلیمی‌نمین، پژوهشگر تاریخ نشستیم.
* آیت‌الله خامنه‌ای در سخنرانی مهم عید سعید فطر تاکید ویژه‌ای روی مساله وحدت ملی و عدم تشتت و اختلاف در گروه‌های مختلف مردمی کردند. در طول 100 سال اخیر چه آسیب‌هایی از مساله اختلاف در بین مردم و شکاف اجتماعی بر پیکره جامعه ایرانی وارد شده است؟
اگر بخواهم به تک‌تک این موارد اشاره کنم بسیار طولانی می‌شود اما به صورت اجمالی بگویم در برخی مقاطع بسیار مهم تاریخی به دلیل ایجاد اختلاف و چنددستگی ضربه‌های سنگینی خوردیم که بارزترین آن بحث نهضت ملی شدن صنعت نفت بود. در این ماجرا 3 رکن وجود داشت، آیت‌الله کاشانی که رهبری روحانیت را به دست داشت و با حمایتی که از حضرت آیت‌الله‌العظمی بروجردی دریافت کرده بود توانست روحانیت را در این نهضت نمایندگی کند. دکتر مصدق نیروهای تکنوکرات و ملی را در نهضت نمایندگی کرد و شهید نواب صفوی هم بخشی از نیروهای مردمی را نمایندگی می‌کرد.
این وحدت موجب شد ما بتوانیم ملی شدن صنعت نفت را بخوبی پی بگیریم و اجرایی کنیم. دشمن که از این اتحاد و همبستگی و پیروزی به دست آمده ترسیده بود بلافاصله در صدد ایجاد اختلاف برآمد و چون رهبری نهضت 3 رکن داشت به سهولت توانست اختلاف به وجود بیاورد و از آن اختلاف بهره بگیرد و جامعه را دچار چند دستگی کند. در نهایت از چنددستگی برای کودتا استفاده کرد؛ با کودتا همه نیروها را سرکوب کرد و مجددا چند دهه بر جامعه ما مسلط شد. یعنی 25 سال مجددا توانست امور کشور را در دست بگیرد.
در مقاطع مختلف دیگری هم ما این امر را تجربه کردیم. برای مثال در نهضت مشروطه هم تا حدی بحث اختلاف توانست قدرت ملی را تضعیف کند و ضربات سنگینی بر پیکره مشروطیت و منافع ملی وارد شد.
* آیا این اختلاف و چنددستگی به همین شدت در انقلاب اسلامی و پس از تشکیل نظام جمهوری اسلامی هم وجود داشت؟
بله! دشمن در این زمینه تلاش‌های زیادی کرد اما اینجا ما یک تفاوت با قبل داریم. در انقلاب اسلامی چون رهبری واحد بود، به‌رغم اینکه دشمن خیلی تلاش کرد ایجاد اختلاف کند و از خیلی از ابزارها استفاده کرد اما برای او ممکن نشد و نتوانست ره به جایی ببرد چرا که مردم حول 2 موضوع با هم متفق شده بودند، یکی اعتماد به اسلام و دیگری اعتماد به رهبری امام، به همین دلیل نتوانستند شکاف ایجاد کنند.
آنچه مسلم است، وحدت لازمه پیشبرد اهداف یک ملت است. هیچ ملتی بدون حفظ اتحاد و همبستگی در میان خود نمی‌تواند به موفقیت و پیروزی برسد. اگر کمی به نیروهای ضد مردمی که بر جهان حاکم شدند بیندیشیم و از امکانات آنها آگاه شویم، ضرورت وحدت را لحظه‌ای فراموش نمی‌کنیم. نه وحدت بین شیعیان بلکه وحدت بین اهل سنت و شیعه، نه وحدت فقط میان مسلمانان بلکه بین همه ملت‌هایی که تحت ستم و ظلم قرار گرفتند چون بدون وحدت نمی‌توانند بر امکانات و تشکیلات فراوان نیروهای ضد بشری فائق آیند.
* زمانی که سیره رهبری و مدیریت اجتماعی امام را چه پیش از انقلاب و چه پس از آن بررسی می‌کنیم به این نکته برمی‌خوریم که امام خمینی از هر مساله‌ای که بین نیروهای مردمی اختلاف ایجاد کند به‌شدت پرهیز می‌کردند و دیگران را نیز از دامن زدن به اختلاف و تفرقه برحذر می‌داشتند. به نظر شما علت این تاکید زیاد امام خمینی بر مساله وحدت از کجا نشأت می‌گرفت؟
ببینید! امام به تجربیات تاریخی بسیار اهمیت می‌دادند و از تاریخ کسب تجربه می‌کردند. از طرفی امام دشمن را خوب می‌شناختند به همین دلیل نه تنها در جبهه داخلی بر وحدت تاکید می‌کردند بلکه در جبهه ملل مسلمان هم بر این موضوع تأکید داشتند و همچنین در جهان هر ملتی که تحت ستم بود را به وحدت دعوت می‌کردند.
وحدت با دشمن‌شناسی رابطه تنگاتنگ دارد، یعنی اگر ما دشمنان ضد بشر، زیاده‌خواه و دشمنانی را که می‌خواهند دارایی سایر ملت‌ها را از آن خود بسازند و به آنچه که دارند قانع نیستند و می‌خواهند سایر ملت‌ها را تحت سلطه و هژمونی خود قرار دهند، بخوبی بشناسیم و ظرفیت‌های آنها، امکانات و نرم‌افزارها و سخت‌افزارهای آنها را احصا کنیم، طبیعتا به ضرورت وحدت پی می‌بریم، منتها متأسفانه برخی هستند که هیچ شناختی راجع به مسائل جهان ندارند، به محض اینکه به یک جایی می‌رسند، فراموش می‌کنند که بدون وحدت نمی‌توان گامی برداشت. آنچنان جذب امکانات دنیوی و قدرت می‌شوند که تحلیل و شناخت درستی از مناسبات پیدا نمی‌کنند و طبیعتا بر طبل اختلاف می‌کوبند چرا که فهم درستی از مسائل جهان ندارند.
اگر آیت‌الله خامنه‌ای چه در دوران رهبری امام خمینی و چه در شرایط کنونی مرتب بر وحدت تأکید دارند، به این دلیل است که درست است که ما اراده قوی‌تری از دشمنان بشر داریم اما آنها به لحاظ سابقه سلطه‌گری و چپاول که از قرن 14 و 15 بر آفریقا، آسیا و بسیاری از کشورها مسلط شدند و توانستند ثروت آنها را چپاول کنند خیلی از ما به لحاظ تجربه و امکانات جلوتر هستند. ثروت هند واقعا لایزال بود، انگلیسی‌ها طی سالیان دراز این ثروت را چپاول کردند؛ طبیعتا انباشت این ثروت‌ها تبدیل به قدرت و تجربه شد.
تورقی بر تاریخ و بررسی رویدادهای تاریخی کشورمان و جهان اسلام، حاوی این نکته است که استعمارگران هرگاه از اتحاد کشورهای تحت نفوذ خود به هراس می‌افتادند، با اختراع دینی ساختگی یا شوراندن قومی علیه قوم دیگر سعی در خدشه وارد کردن بر این اتحاد داشته‌اند. مردم ایران از اقوام مختلف کرد، لر، ترک، ترکمن، بلوچ و مذاهبی مانند شیعه، سنی، مسیحی، یهودی و زرتشتی، سال‌ها بدون هیچ مشکلی در کنار یکدیگر زیسته‌اند. این همزیستی نشانه فرهنگ قوی و تمدن کهن ایرانی است. مقابله با توطئه‌های بیگانگان، هوشیاری تمام ایرانیان از اقوام و مذاهب مختلف را می‌طلبد. همچنین مطبوعات می‌توانند نسبت به وحدت نقش‌آفرینی چشمگیر و کارایی موثری داشته باشند و در منفعت‌رسانی به جامعه و رفع چالش‌های دشوار سیاسی، اجتماعی و اقتصادی تاثیرگذار باشند.
در پایان عرض می‌کنم که ما قادر نخواهیم بود از حقوق اساسی خود دفاع کنیم، مگر اینکه دشمن را بشناسیم و متناسب با این شناخت از همه ظرفیت‌ها استفاده کنیم. آنهایی که در یک جایگاهی قرار می‌گیرند و بلافاصله احساس می‌کنند که نیازی به دیگران ندارند، اینها آدم‌های جاهل و کم‌شناختی هستند که تصور می‌کنند به تنهایی می‌توانند امور را پیش ببرند و از منافع ملی دفاع کنند.
***
حضرت امام خمینی(ره)
نبود اختلاف سلیقه نقص است
«بی‌تردید رمز بقای انقلاب اسلامی همان رمز پیروزی است و رمز پیروزی را ملت می‌داند و نسل‌های آینده در تاریخ خواهند خواند که 2 رکن اصلی آن انگیزه الهی و مقصد عالی حکومت اسلامی و اجتماع ملت در سراسر کشور با وحدت کلمه برای همان انگیزه و مقصد. اینجانب به همه نسل‌های حاضر و آینده وصیت می‌کنم که اگر بخواهید اسلام و حکومت الله برقرار باشد و دست استعمار و استثمارگران خارج و داخل از کشورتان قطع شود، این انگیزه الهی را که خداوند تعالی در قرآن کریم بر آن سفارش فرموده است از دست ندهید و در مقابل این انگیزه که رمز پیروزی و بقای آن است، فراموشی هدف و تفرقه و اختلاف است. بی‌جهت نیست که بوق‌های تبلیغاتی در سراسر جهان و ولیده‌های بومی آنان تمام توان خود را صرف شایعه‌ها و دروغ‌های تفرقه‌افکن نموده‌اند و میلیاردها دلار برای آن صرف می‌کنند... امروز و در آتیه نیز آنچه برای ملت ایران و مسلمانان جهان باید مطرح باشد و اهمیت آن را در نظر گیرند، خنثی کردن تبلیغات تفرقه‌افکن خانه‌برانداز است. توصیه اینجانب به مسلمین و خصوص ایرانیان بویژه در عصر حاضر آن است که در مقابل این توطئه‌ها عکس‌العمل نشان داده و به انسجام و وحدت خود به هر راه ممکن افزایش دهند و کفار و منافقان را مایوس نمایند».
«البته 2 تفکر است که باید هم باشد، 2 رأی است که باید هم باشد، سلیقه‌های مختلف باید باشد لکن سلیقه‌های مختلف اسباب این نمی‌شود که انسان‌ها با هم خوب نباشند... اگر در یک ملتی اختلاف سلیقه نباشد، این ناقص است... اختلاف باید باشد، اختلاف سلیقه، اختلاف رأی، مباحثه، جار و جنجال اینها باید باشد لکن نتیجه این نباشد که ما 2 دسته بشویم دشمن هم. باید 2 دسته باشیم در عین حالی که اختلاف داریم، دوست هم باشیم».
«اولین قدمی که ما باید برداریم ترمیم این خرابی‌هایی است که به وسیله شاه که از عمال خارجی بود حاصل شده است و این میسر نیست الا به کمک کردن جمیع طبقات. من از جمیع طبقات ملت با کمال تواضع تقاضا دارم که در این مشروع اسلامی و در این مشروع ملی همه با هم کمک کنند، همه دست به دست هم بدهند اختلافات حزبی و مسلکی را کنار بگذارند، اختلافات قدیمی و جدید را کنار بگذارند... با صدای واحد، با ید واحد قیام کنند، قیام به... امر مهمی که نجات دادن کشور است، نجات دادن این کشتی متزلزل است».
«باید به همت همه باشد یعنی یک قشر که نمی‌تواند بسازد، همان طور که این نهضت را اگر یک قشر می‌خواست که به آخر برساند، نمی‌شد، همه اقشار وقتی با هم شدند این سد شکسته شد از اینجا به بعد هم باید همه اقشار با هم باشند تا بتوانند این بار را به آخر برسانند و این نهضت را به آخر، این وحدت کلمه باید محفوظ بماند که اگر خدای نخواسته این وحدت کلمه از دست برود و خدای نخواسته به شکست بازگردیم، تا آخر دیگر ایران روی خوش به خودش نخواهد دید بنابراین همه ما موظف هستیم که این نهضت را حفظ کنیم و وحدت کلمه را حفظ کنیم».
***
رهبر انقلاب
وحدت، سرچشمه قدرت ملی
«یکی از چیزهایی که در ایجاد قوت در کشور موثر است و کشور را قوی می‌کند، اتحاد ملی است. سر چیزهای جزیی تنازع نباید انجام بگیرد. البته اختلاف نظر هست. در این اختلاف نظرها مباحثه خوب است، مناظره خوب است اما منازعه خوب نیست. مناظره کنند، حرف بزنند، بحث کنند، در دانشگاه، در حوزه، در رسانه‌های عمومی، با ادب، با حفظ حرمت دیگران استدلال کنند، این خوب است اما منازعه کردن خوب نیست، دشمنی کردن خوب نیست، دهان را به حرف ناشایست آلودن خوب نیست؛ اینها خوب نیست. اتحاد کمک می‌کند».
«امروز نیازهای زیادی هست که می‌خواهم به یکی از آنها توجه کنید و تکیه روی یک نیاز می‌کنم و آن عبارت است از «اتحاد ملی». یکی از نیازهای مهم امروز ما اتحاد ملی است. اتحاد ملی سد است؛ دیواره محکم سر به فلک کشیده است در مقابل دشمن. اتحاد ملی همان چیزی است که نقش بسیار عظیمی در پیروزی انقلاب، بعد هم در پیشرفت انقلاب داشته؛ اتحاد ملی. امروز ما نیاز داریم به اینکه این اتحاد را هرچه ممکن است بیشتر کنیم؛ دشمن در نقطه مقابل این حرکت کرده».
«آن چیزی که ملت را نگه می‌دارد امید است و وحدت؛ اتحاد میان آحاد مردم. بله! سلایق مختلفی وجود دارد، اختلافات نظر در مسائل گوناگون وجود دارد اما درباره اسلام، درباره نظام، درباره انقلاب، وحدت نظر بین مردم هست؛ نگذاریم این وحدت نظر از بین برود. به اختلافات کمک نکنیم؛ اختلافات قومی، اختلافات مذهبی، تحریک احساسات یک گروهی علیه یک گروه دیگر. هر کس در زمینه خدشه به اتحاد ملت حرکتی انجام بدهد برای دشمن کار کرده، در نقشه دشمن کار کرده، در زمین دشمن بازی کرده، این را همه توجه داشته باشند! منبری باشد، مداح باشد، روحانی باشد، دانشگاهی باشد، نویسنده باشد، شاعر باشد؛ هر کسی باشد. دشمن را دست‌کم نگیریم؛ دشمن هست».
«تذکر بعدی که به نظر من این هم بسیار مهم است، مساله حفظ وحدت در کشور است. ما عوامل تفرقه را هر چه می‌توانیم باید کم کنیم. البته اختلاف سلیقه‌ها وجود دارد، اختلاف‌نظرها وجود دارد، اختلاف روش‌ها و منش‌ها وجود دارد؛ اینها هست، منتها نباید بگذاریم اینها به جبهه‌گیری در مقابل یکدیگر بینجامد؛ آن انسجام عمومی مردم با این چیزها نباید از بین برود؛ نباید بگذاریم این اختلاف‌ها اوج پیدا کند. البته به طور طبیعی بعضی هستند که می‌ایستند در مقابل انقلاب و انقلاب چاره‌ای ندارد که در مقابل آنها بایستد اما اگر بحث بر سر اختلاف نظر، اختلاف سلیقه، اختلاف دیدگاه هست، [اگر] این اختلاف‌ها وجود داشته باشد در جامعه، نباید موجب شود انسجام ملی از بین برود؛ یعنی تصمیم جمعی برای دفاع از کشور، برای پیشرفت کشور، برای امید بخشیدن به جوان‌ها در کشور و مانند اینها، باید باقی بماند. این را ما باید همیشه در نظر داشته باشیم که در میان جبهه دشمنی ما در دنیا، دشمنانی هستند که تخصص‌شان ایجاد اختلاف است؛ تخصص‌شان «تفرقه بینداز و حکومت کن یا سیادت کن» است؛ این جزو چیزهای قدیمی‌ای است که مربوط به بعضی از همین‌هاست؛ اینها بلدند این کار را انجام بدهند و انسان می‌بیند هر جا توانسته‌اند، این کار را هم انجام داده‌اند؛ از جمله اختلاف مذهبی، اختلاف شیعه و سنی، نباید بگذاریم این چیزها در کشور رخ بدهد یا اوج پیدا بکند. خب! در کشور، شیعه و سنی در کنار هم قرن‌هاست زندگی کرده‌اند، سال‌ها است زندگی کرده‌اند، مشکلی نداشته‌اند. ما گاهی اختلاف در بین اقوام داشته‌ایم، درگیری در بین اقوام مختلف، قومیت‌های مختلف داشته‌ایم [اما] در بین شیعه و سنی درگیری و اختلاف نداشته‌ایم؛ حالا [نباید] یک بهانه‌ای به وجود بیاید، چنین چیزهایی به وجود بیاید که البته خوشبختانه بحمدالله چنین چیزی پیش نیامده اما نباید بگذاریم پیش بیاید، باید مراقبت بکنیم. حالا این را که یک کسی یک حرف غلطی می‌زند، یک نفر هم احساس تکلیف می‌کند در مقابل او، نباید کش داد، نباید ادامه داد، بنابراین باید همه این انسجام را حفظ بکنند».
***
شهید آیت‌الله مرتضی مطهری
اختلاف و تفرقه زشت‌ترین منکر اسلام است
«اسلام، تنها به ایمان و عقیده در ایجاد وحدت اکتفا نکرد، بلکه به موانع و اضداد وحدت هم توجه کرد. آن موانع و مشکلات را از میان برداشت. موجبات نزدیکی دل‌ها را فراهم کرد و موجبات کنیه‌ها و حسدها و انتقام‌جویی‌ها، یعنی تبعیضات حقوقی را از بین برد. البته وقتی مقتضی موجود شد و موانع مفقود، وقتی ایمان و عقیده بود و تبعیضات نبود، معلول که وحدت و الفت و هماهنگی است، خود به خود پیدا می‌شود ... پس نباید اینطور فکر کرد که اسلام فقط به موجب اینکه عقیده واحدی ایجاد کرد، مردم را متحد کرد؛ نه، علاوه بر این، موانع و تبعیضات و شکاف‌ها و تفاوت‌ها را هم از بین برد».
«قرآن در میان خیرها، حسن تفاهم و وحدت و اتفاق میان مسلمین را خیری که مادر و مبدأ همه خیرهاست، می‌داند و در میان منکرات و زشتی‌ها و پلیدی‌ها، آنکه را از همه پلیدتر و زشت‌تر و بدتر می‌داند، اختلاف و تفرق است، به هر نام و عنوانی».
«اسلام خواسته است مسلمانان به صورت واحد مستقلی زندگی کنند. نظامی مرتبط و اجتماعی پیوسته داشته باشند. هر فردی خود را عضو یک پیکر که همان جامعه اسلامی است، بداند تا جامعه اسلامی قوی و نیرومند گردد که قرآن می‌خواهد جامعه مسلمانان برتر از دیگران باشد: «سست نشوید و اندوهگین نباشید که اگر به حقیقت مؤمن باشید، شما برترید». (آل عمران: 139)
«اسلام اگر تنها جنبه اخلاقی می‌داشت و مانند یک مکتب اخلاقی که کارش فقط پیشنهادهای اخلاقی و پند و نصیحت است، فقط به مواعظ و نصایح می‌پرداخت و کاری به ترکیب و سازمان اجتماعی نمی‌داشت، ممکن نبود بتواند جامعه‌ای نو بسازد؛ جامعه‌ای متحد و همفکر و همدل که جریان تاریخ را عوض کند. شک ندارد آن چیزی که دل‌ها را به هم پیوند می‌دهد، عقیده و ایمان است. رسول خدا (صلی‌الله علیه وآله) بزرگ‌ترین عامل وحدت را که وحدت در عقیده بود، ایجاد کرد و مردم را زیر پرچم لا اله الا الله آورد».
«رواج اندیشه قومیت‌پرستی و ملیت‌پرستی و به اصطلاح ناسیونالیسم که به صورت‌های پان‌عربیسم، پان‌ایرانیسم، پان‌ترکیسم، پان‌هندئویسم و... در کشورهای اسلامی با وسوسه استعمار تبلیغ شد، و همچنین سیاست تشدید نزاع‌های مذهبی شیعه و سنی، و همچنین قطعه قطعه کردن سرزمین اسلامی به صورت کشورهای کوچک و قهرا رقیب، همه برای مبارزه با آن اندیشه ریشه‌کن‌کننده استعمار، یعنی «اتحاد اسلام» بوده و هست».
***
شهید آیت‌الله سیدمحمد بهشتی
از گفتن هرچه که بوی اختلاف دارد، شرم دارم
«از دیروز تا حالا در رابطه با مسائلی که جدیدا طرح شده مرتب مراجعه می‌شود و یادداشت داده می‌شود که شما باید به این مسائل پاسخ بدهید و توضیح بدهید برای ملت. من فقط یک توضیح دارم و آن این است که ما معتقدان سرسخت به ولایت فقیه و امامت قاطع رهبر عالیقدرمان امام هستیم. ایشان فرموده‌اند در این زمینه‌ها مطلقا سخنی نگویید و من تا ایشان اجازه ندهند یک کلمه سخن نخواهم گفت.
ای امت فداکار و ای امام الهام‌بخش و الگو و ای خلبان هوانیروزی که در ایلام به من گفتی ما اینجا جانبازی می‌کنیم اما انتظار داریم که در میان مسؤولان وحدت و یکپارچگی باشد. ای پاسدار کمیته انقلاب که دیشب برنامه و نوار تلویزیونی تو را از حومه آبادان، این صحنه قهرمانی‌ها پخش کردند و صدایت را شنیدم که آنجا با آهنگ قرآن و با دل پر احساسات گفتی ما اینجا جانبازی می‌کنیم، بگویید مسؤولان با هم یکی باشند. به خدا سوگند که در برابر شما از طرح هر گونه جمله‌ای که بوی اختلاف دهد احساس شرم می‌کنم. به همین جهت تا آنجا که ضرورت ایجاب بکند و امام و امت نخواهد، شعار من و یاران همفکرمان فقط یک شعار است؛ سکوت! سکوت الهام‌بخش وحدت ان‌شاءالله!»