علی خشتی: کشتن یعنی جان را گرفتن؛ یعنی بی‌جان کردن جان‌دار. هدف از کشتن، مزاحمت جان‌داری مقتول است. جان شهید بهشتی مزاحم اهداف و منافع جناح‌ها و گروه‌های مختلف بود. چون شخصیت جان‌داری داشت، ترور شخصیت شد و هویت و اعتبار و آبرو و انسانیتش کشته شد. شخصیت بهشتی خصوصیاتی داشت که جان داشت و زنده بود. شخصیت، هر چه زنده‌تر، انگیزه قتل بیشتر. فهم خصوصیاتی که بهشتی را درخورِ شخصیت‌کشی می‌کرد به درک منش سیاسی‌اش بازمی‌گردد که با مرور فعالیت‌هایش در زمینه تحولات تاریخی زمانه‌اش، می‌توان آن خصیصه‌ها را شناخت. باید بررسی شود که بهشتی چه خصیصه‌های سیاست‌ورزی متفاوتی داشت که شخصیت سیاسی‌اش را آنقدر زنده می‌کرد که باید ترور شخصیتی می‌شد؟ چه عناصری در شخصیتش جمع بود که آنقدر مزاحم دیگران بود که باید از اساس بی‌شخصیت می‌شد؟
حالا با یک بهشتی بی‌شخصیت شده و بی‌آبرو شده‌ای طرف هستیم که وجهه‌اش تماما تخریب شده پس قاعدتا باید مزاحمتش رفع شود اما نشد. بهشتی بی‌توجه به قتلی که بر سرش آمده فعلیتش را حفظ و در چارچوب امکانات موجود اراده‌ورزی می‌کند. این اراده‌ورزی کسی است که به لحاظ جایگاه و منزلت اجتماعی، تقریبا جسد شده ولی جسد اجتماعی‌اش را به دوش می‌کشد و اراده‌اش را زنده نگاه می‌دارد اما اراده‌اش آنقدر زنده است که بیم آن می‌رود دیر یا زود همین اراده خلع‌سلاح شده، شخصیت از دست رفته را احیا کند. برای عاقل، احتمال خطر نیز یک خطر است و چه کسی عاقل‌تر از دشمنان بهشتی؟! پس در نتیجه، رفع خطر اتفاق می‌افتد و او حذف می‌شود. باید بررسی شود که چه ویژگی متمایزی در اراده‌ورزی بدون منزلت اجتماعی بهشتی بود که باید بعد از بی‌اعتبار و بی‌آبرو شدن، باز هم کشته می‌شد؟ چه چیزهایی اراده‌ورزی‌اش را آنقدر زنده کرده بود که باید کشته می‌شد؟
بعد از انفجار اما ۲ تحلیل در برابر هم قرار گرفت. اول، تحلیل دوستان که به رغم موثر بودن در به سرانجام رسیدن قتل اول و همدستی در ارتکاب گناه نخستین1، حالا با مواجهه بی‌واسطه با پدرکشی2 پشیمان شده و توبه کردند. این تحلیل معتقد بود با این انفجار دشمن نقض غرض کرده و خلاف هدفش را محقق ساخته چون خون بهشتی همه بدبینی‌ها نسبت به شخصیت او را از بین می‌برد و اعتبار و جایگاه اجتماعی ازدست رفته‌اش را پرقدرت‌تر از قبل احیا می‌کند. پس همان «عدو شود سبب خیر اگر خدا خواهد...» رقم خورده و با این انفجار و نثار شدن خون این قربانی، ملت ما بیدارتر می‌شود.
در مقابل اما تحلیل دشمنان چیز دیگری بود. این قاتلان ۲ مرحله‌ای، معتقد بودند دقیقا به هدف زده‌اند و به این نتیجه افتخار هم می‌کردند. آنها معتقد بودند هدفی را در «آینده» مورد اصابت قرار داده‌اند نه در امروز و این توجه و تقدیس شخصیت بهشتی پس از شهادتش، نافیِ نتیجه‌بخشی اقدام آنها نیست زیرا این تقدیرها در حد کلیشه و نماد باقی مانده و از مراحل سوگواری و یادآوری فراتر نمی‌رود اما با این انفجار، خطر بزرگی که آینده منافع ما را تهدید می‌کرد از بین رفته و پس از این، سیاست‌ورزی برای دستیابی به منافع گروهی‌مان با آسودگی بیشتری رقم خواهد خورد. پرسش بر سر آن است که کدام مرکزیت، منافع دشمنان را به خطر می‌انداخت؟ کدام قطعه از پازل نزد شهید بهشتی باقی مانده بود که باید برای جلوگیری از تکمیل شدن تصویر، امکان گذاشتن آن تکه سلب می‌شد؟
جواب روشن است؛ اندیشه متفاوت و متمایز بهشتی از دیگران یعنی همه آنچه بهشتی بود و دیگران نیستند.
درست از آب درآمدن تحلیل دوستان یا تحلیل دشمنان در گرو نسبتی است که امروز ما با بهشتی برقرار می‌کنیم. اگر بگذاریم در حد تصویر و تقدیس و سالگرد از او یاد شود، گذاشته‌ایم انفجار هفتم تیر به هدف بخورد و اگر راه دیگری پیش بگیریم و به قصد کلیشه‌زدایی سراغ عناصر مزاحم برای دشمنان بهشتی برویم و در شخصیت، اراده‌ورزی و اندیشه او همه نقاط تمایز بهشتی با دیگران را به دقت پیدا کرده و در زیست اجتماعی و ساحت سیاسی امروز‌مان فعلیت ببخشیم، تحلیل دوستان را محقق کرده‌ایم.
این بار و در نهایت این ما هستیم که تعیین می‌کنیم بهشتی برای بار سوم کشته شود یا اینکه زنده‌تر از همیشه از گور کلیشه‌ها و قالب‌های کهنه فکری ما برخاسته و با طنینی پرجان، بر ما بخواند که:
«ما راست‌قامتان جاودانه تاریخ خواهیم ماند...».
ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ
پاورقی
1- «گناه نخستین» آموزه‌ای در الهیات مسیحی است که براساس آن؛ انسان، طبیعت آلوده و تمایل به گناه را از طریق تولد به ارث می‌برد. درواقع «گناه نخستین» همان نخستین نافرمانی انسان در برابر خداست که از آدم و حوا به تمام نسل‌های بعدی منتقل شده است.
2- «پدرکشی» به نظریه «زیگموند فروید» متفکر عصب‌شناس و بنیان‌گذار روانکاوی اشاره دارد که براساس آن، الگوی تکرارشونده کشتن پدر در تاریخ و ادبیات را با بستری اساسی در شاکله روان انسان مرتبط می‌دانست. او برای توضیح چرایی وجود چنین میل طبیعی به قتل پدر، نظریه «عقده ادیپ» را مطرح کرد.