دولت سیزدهم با اتخاذ سیاست‌های راهبردی، با وجود تداوم تحریم‌ها، خشکسالی و محدودیت منابع آبی کشور، گام‌های بلندی در راستای خودکفایی در تولید گندم و کاهش وابستگی به واردات برداشته است.
طبق آمارهای رسمی، ذخایر کالاهای اساسی در ابتدای دولت سیزدهم مطلوب نبود و کشور با کمبود این اقلام روبه‌رو شده بود اما دولت سیزدهم با تدابیر، سیاست‌ها و برنامه‌های راهبردی برای تامین امنیت غذایی و ذخایر کالاهای اساسی، علاوه بر ترمیم ذخایر، برای افزایش تولید این محصولات برنامه‌ریزی کرد که از جمله آنها گندم بود. بر همین اساس دولت تصمیم گرفت به جای گسترش سطح زیر کشت گندم، با افزایش بهره‌وری، تولید گندم در واحد سطح را افزایش دهد.
طبق اعلام مسؤولان، متوسط عملکرد گندم آبی بین 4.2 تا 4.5میلیون تن و گندم دیم بین یک تا 1.2 میلیون تن است که در مقایسه با متوسط دنیا عملکرد پایینی نیست اما در مقایسه با کشورهای توسعهیافته، رقم اندکی است. تنها برخی کشاورزان خبره کشور توانسته‌اند تولید ۱۰ تا ۱۳ تن در هکتار داشته باشند که بسیار محدود است.
البته برخی کارشناسان و مسؤولان بخش کشاورزی، علت عملکرد پایین کشت گندم در کشور را اقلیم گرم و خشک، کاهش بارندگی‌ها و افزایش تبخیر عنوان کرده‌اند که باعث محدودیت در تولید این محصول شده است اما دولت تلاش دارد با سیاست‌های مختلف، تولید در واحد سطح را افزایش دهد.
در آغاز روی کار آمدن دولت سیزدهم، ذخایر کالاهای اساسی از جمله گندم وضعیت مطلوبی نداشت. طبق آمارها، در آن دوره زمانی میزان تولید گندم حدود 8 میلیون تن بود که دولت توانسته بود 4.5 میلیون تن آن را از کشاورزان خریداری کند و بخش عمده گندم مورد نیاز کشور یعنی بیش از ۷ میلیون تن از این محصول از محل واردات تامین می‌شد.
اما دولت سیزدهم توانست با اعلام بهموقع نرخ خرید تضمینی گندم قبل از فصل کاشت و افزایش نرخ خرید تضمینی، میزان تولید را افزایش دهد تا جایی که سال گذشته میزان تولید گندم کشور به 11.5 میلیون تن رسید و این یعنی رشد ۴۳ درصدی در تولید گندم.
همواره قیمت خرید تضمینی گندم از دغدغه‌های کارشناسان بخش کشاورزی بوده؛ بنابراین دولت سیزدهم قیمت خرید تضمینی گندم را از کیلویی ۵ هزار تومان در ابتدا به ۷ هزار و ۵۰۰ تومان تغییر داد و با شروع جنگ اوکراین و روسیه و افزایش شدید قیمت‌های جهانی، در ابتدای سال ۱۴۰۱ قیمت را به ۱۱ هزار و ۵۰۰ تومان و مجدد این رقم را به ۱۳ هزار تومان افزایش داد.
امسال نیز بعد از چند ماه رایزنی بین اعضای شورای قیمت‌گذاری، نرخ ۱۵ هزار تومانی برای خرید هر کیلوگرم گندم اعلام شد تا کشاورزان متضرر نشوند. البته برخی کشاورزان بر این باورند که قیمت خرید تضمینی گندم باید حداقل ۱۷ هزار تومان تعیین می‌شد و در صورت افزایش نیافتن این نرخ، گندم تولیدی کشور صرف خوراک دام یا قاچاق به خارج از کشور شده و دولت مجبور می‌شود برای تامین نیاز کشور، اقدام به واردات گندم به قیمت بالا از بازارهای جهانی کند.
اقدامات راهبردی دولت برای افزایش تولید گندم عبارت است از اجرای الگوی کشت، ارائه خدمات بیمه‌ای، اعطای تسهیلات خرید ادوات دنباله‌بند با کارمزد ۴ درصد، ارائه توصیه‌های فنی، بازدیدهای فنی، اعطای نهاده‌های یارانه‌ای و بذور یارانه‌ای، تخصیص تسهیلات حمایتی، تدوین برنامه ۳ ساله جهش تولید و اجرای طرح کشت قراردادی.
رشد چشمگیر قیمت خرید تضمینی گندم از کشاورزان در دولت سیزدهم نسبت به دولت‌های گذشته باعث افزایش قابل توجه تولید این محصول راهبردی شد تا جایی که در سال ۱۴۰۱ بیش از 7.2 میلیون تن گندم از کشاورزان خریداری شد.
به نظر می‌رسد با اقدامات انجام‌شده از جمله اجرای الگوی کشت، اجرای کشت قراردادی، جهش تولید در دیمزارها و افزایش قابل توجه تولید گندم در سطح 5 میلیون و ۹۰۰ هزار هکتار اراضی آبی و دیم، امسال برآورد برداشت گندم بین 12.5 تا ۱۳ میلیون تن باشد و دولت می‌تواند حدود 8.5 میلیون تن از این محصول را از کشاورزان خریداری کند، بنابراین دیگر نیاز چندانی به واردات نخواهد بود.
طبق آمارهای موجود، در دولت گذشته نیاز گندم کشور بیشتر از محل واردات تامین می‌شد اما در سال ۱۴۰۱ واردات گندم ۳ میلیون تن کاهش یافت و تولید و خرید امسال بیانگر آن است که در سال جاری تامین گندم غالبا از محل تولید داخل انجام خواهد شد.
طی سال‌های اخیر با استمرار خشکسالی، میزان تولید در اراضی دیم کاهش یافته بود اما دولت سیزدهم با تلاش برای افزایش تولید در اراضی دیم و کشاورزی قراردادی دستاوردهای مطلوبی برای کشور به ارمغان آورد.
طبق گزارش‌های موجود، نیاز سالانه گندم نان ۹ میلیون تن است و آنچه دولت سیزدهم در نظر دارد، علاوه بر حمایت از گندمکاران، پایداری تولید در این محصول استراتژیک است. اقداماتی همچون اصلاح تغذیه خاک و گیاه، مصرف بذر اصلاح شده و مبارزه درست و بهموقع با عوامل زیان‌رسان از عوامل موفقیت پایداری و افزایش تولید شد.
طبق آمارها، مجموع اراضی آبی کشور ۶ میلیون هکتار و اراضی دیم کشور 6.5 میلیون هکتار است، بنابراین در طرحی با عنوان «جهش تولید در دیمزارها» تفاهمنامه‌ای با ستاد اجرایی فرمان حضرت امام(ره) منعقد شد که برای سال اول در یک میلیون و ۳۷۰ هزار هکتار در ۶ استان کشور شروع شد و سال دوم این عدد به ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار هکتار در ۱۵ استان کشور رسید و امسال نیز سطح ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار کشت در ۲۱ استان کشور در قالب طرح جهش تولید در دست اجراست.
برای سال آینده (سال چهارم) سطح 5.2 میلیون هکتار و برای سال پنجم طرح سطح 6.5 میلیون هکتار اراضی دیم هدف‌گذاری شده که در نهایت ۱۰۰ درصد دیم‌زارهای کشور تحت پوشش این پروژه قرار می‌گیرند.
دولت سیزدهم بر این باور است باید به اراضی دیم رسیدگی شود که این مهم نیازمند اقدامات علمی، فنی، ترویجی، آموزشی، به‌کارگیری بذور لیبل‌دار، افزایش مصرف کودهای شیمیایی، توجه به توصیه‌های مراکز تحقیقاتی، مدیریت آفات، پیگیری‌های مستمر و ساختار مشخصی است تا عملکرد در واحد سطح افزایش و هزینه‌ها کاهش یابد. همچنین به معیشت کشاورزان دیم‌کار توجه شده است، زیرا کشاورزان دیم‌کار از تمکن مالی ضعیف‌تری برخوردارند و باید از لحاظ مالی و اقتصادی توجه ویژه‌ای به آنان شود.
امسال وزارت جهاد کشاورزی طی تفاهمی با سازمان نظام مهندسی کشاورزی از پتانسیل یک‌هزار نفر از فارع‌التحصیلان رشته کشاورزی در این کار بهره می‌برد. همچنین تاکنون یک میلیون و ۴۰۰ هزار هکتار از این اراضی بیمه شده‌اند که این خود در حمایت از کشاورزان دیم‌کار انجام شده است که البته طبق اعلام دولت، با این اقدام از مهاجرت روستاییان به شهرها نیز جلوگیری خواهد شد.
بتازگی محمدعلی نیکبخت، وزیر جهاد کشاورزی از ابلاغ دستورالعمل اجرایی طرح کشاورزی قراردادی در هفته آتی خبر داد به طوری که مقرر شد از توانمندی سازمان تعاون روستایی برای خرید توافقی در طرح ملی جهش تولید در دیمزارها و تشکل‌ها و صنایع مرتبط استفاده شود که این امر نیز در تحقق هدف دولت در خودکفایی تولید گندم موثر خواهد بود.
* تدوین برنامه ۳ ساله برای خودکفایی در گندم
مشاور معاون امور زراعی وزیر جهاد کشاورزی و مجری طرح گندم وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرد یک برنامه ۳ ساله تولید خودکفایی پایدار تولید گندم تدوین شده است که امیدواریم با حمایت دولت بتوانیم برای همیشه در محصول گندم خودکفا باشیم.
سهراب سهرابی افزود: متوسط عملکرد گندم در کشور با برنامه‌ها و اقدامات حمایتی وزارت جهاد کشاورزی با افزایش بهره‌وری در واحد سطح افزایش خواهد یافت اما به هیچ‌وجه به دنبال افزایش سطح زیرکشت محصول گندم نیستیم.
وی بیان کرد: متوسط عملکرد گندم آبی بین 4.2 تا 4.5 میلیون تن است و گندم دیم بین یک تا 1.2میلیون تن است که در مقایسه با متوسط دنیا عملکرد مطلوبی داریم اما در مقایسه با کشورهای توسعهیافته مانند کشورهای مجمع اتحادیه اروپایی عملکردمان پایین است. یکی از دلایل عملکرد پایین ایران در تولید گندم، این است که کشور ما در اقلیم گرم و خشک قرار گرفته؛ متوسط تبخیر دنیا ۱۰۰۰ میلیمتر و متوسط تبخیر کشور ما بیش از ۲۰۰۰ میلیمتر است که این تفاوت‌ها باعث شده در تولید محدودیت داشته باشیم.
البته با اقداماتی که در سال‌های اخیر شروع شده است شامل طرح جهش تولید در دیمزارها، توسعه مصرف بذرهای لیبل‌دار گواهی شده، افزایش مصرف کودهای شیمیایی متناسب با توصیه‌های مراکز تحقیقاتی و مدیریت آفات و بیماری‌ها و علف‌های هرز و اجرای طرح کشاورزی قراردادی که برای سال‌جاری بیش از یک میلیون و ۵۵۰ هزار هکتار از اراضی گندم آبی ایران تحت پوشش کشاورزی قراردادی است، تولید افزایش یافته است.
وی ادامه داد: طرح مشترک جهش تولید در دیمزارها با همکاری وزارت جهاد کشاورزی و ستاد اجرایی فرمان امام(ره) 2 سال قبل کلید خورد که در سال اول یک میلیون و ۳۷۰ هزار هکتار در ۶ استان کشور شروع شد و سال دوم این عدد به ۲ میلیون و ۶۰۰ هزار هکتار در ۱۵ استان کشور رسید و امسال نیز ۴ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار کشت در ۲۱ استان کشور در قالب طرح جهش تولید در دست انجام است که برنامه سال آتی ۵ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار اجرای طرح جهش تولید در ۲۴ استان کشور را داریم که با کمک‌های فنی، علمی و تدارکاتی و سایر اقداماتی که انجام می‌دهیم می‌توانیم متوسط عملکرد گندم دیم و محصولات زراعی دیم‌زارهای کشور را افزایش دهیم.
سهرابی درباره کمک به کشاورزان تاکید کرد: مجموعه اقدامات حمایتی برای کشاورزانی که با ما در طرح جهش تولید در دیمزارها طرف قرارداد می‌شوند، شامل توزیع کود بذرمال، خدمات بیمه‌ای، خدمات خرید ادوات دنباله‌بند با کارمزد ۴ درصد، ارائه توصیه‌های فنی، بازدیدهای فنی، نهاده‌های یارانه‌ای، بذور یارانه‌ای و نهاده‌های مورد نیاز است.
بحث دیگر، خدمات آموزشی و ترویجی و توصیه‌های فنی به کشاورزان است که با به‌کارگیری کارشناسان و همکاران ما در استان‌ها توانستیم توصیه‌های فنی را در اختیار کشاورزان قرار دهیم، همچنین کمک‌های لجستیکی و خودرویی که در اختیار کشاورزان قرار گرفت.
* تخصیص کودهای ریزمغذی به زمین‌های کشاورزی
اقدام دیگر خرید کودهای NPK و کودهای مایع است که می‌تواند باعث افزایش تولید شود؛ این کودها را در قالب کودهای اسیدامینه و ریزمغذی‌ها در اختیار کشاورزان قرار داده‌ایم تا به بهبود عملکرد کمک کند.
از دیگر اقدامات انجام شده ذیل جهش تولید دیمزارها خرید سموم، تسهیلات خرید پهپاد و کمباین‌های فرسوده بود.
معاون امور زراعی وزیر جهاد کشاورزی درباره موضوع یارانه بذور و چرخه تناوبی در دیمزارها اعلام کرد: بذور گندم، جو، نباتات علوفه‌ای، دانه‌های روغنی و حبوبات تهیه و تکثیر شده است.
وی ادامه داد: قبل از اجرای طرح جهش تولید در دیمزارها حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد دیم کشور در چرخه پنبه، جو و آمایش (فصل نکاشت؛ یعنی در اراضی دیم برای اینکه رطوبت را ذخیره کنیم یک‌سال در میان کشت انجام می‌شود) قرار می‌گرفت، یعنی قطعه‌ای که امسال گندم کشت می‌شود سال بعد نکاشت و سال بعدتر حبوبات کشت می‌شود اما در طرح جهش تولید دیمزارها سهم گندم و جو را در تناوب کاهش دادیم به‌طوری که به سمت ۶۰ درصد سطح زیرکشت این دو محصول می‌رسیم؛ جایگزین آن محصولات متناوبی از حبوبات، نباتات علوفه‌ای و دانه‌های روغنی است.
همچنین اقدام دیگر ما، تبدیل آیش از طریق آیش سبز به آیش زرد یعنی خاک شخم‌خورده است. ما با اجرای این طرح کشاورزان را ترغیب می‌کنیم در سال آیش نیز نباتات علوفه‌ای را کشت کنند و به مصرف دام‌های خود برسانند.
این مقام مسؤول با اشاره به دلایل اجرای این طرح بیان کرد: به 2 دلیل در طرح جهش تولید در دیمزارها وارد شدیم، اول افزایش عملکرد تولید و به سمت خودکفایی حرکت کردن با توسعه کشت و تولید دیمزارها و از سوی دیگر حمایت از قشر کم‌درآمد کشاورزان در مناطق دیم و دورافتاده تا در روستاها و قطب‌های تولید باقی بمانند. یکی از مشکلات کشور مهاجرت است و اگر بتوانیم کاری کنیم که درآمد کشاورزان افزایش پیدا کند، به‌طور قطع در بخش‌های تولید باقی می‌مانند و استمرار تولید خواهیم داشت.
سهرابی با اشاره به نتایجی که تاکنون این طرح به‌دنبال داشته بیان کرد: در سال سوم اجرای طرح جهش تولید در دیمزارها با وجود کاهش ۲۰ درصدی بارندگی‌ها نسبت به آمار ۳۰ ساله و حتی کمبود بارندگی‌های امسال با وجود تصور همه مبنی بر اینکه بارندگی‌های خوبی داشتیم، با اجرای اقدامات فنی توانستیم افزایش عملکرد و تولید را در اراضی دیم‌زار کشور داشته باشیم. ما همه ساله از طریق روش‌های آماری و پرسشنامه نظرسنجی را از کشاورزان انجام می‌دهیم تا مشکلات و پیشنهادات را دریافت کنیم که در برنامه سال آینده از آنها استفاده می‌شود.
در مجموع کشاورزانی که تحت پوشش تولید دیمزارها قرار گرفته‌اند، از خدمات این طرح شامل خدمات بیمه، خدمات خرید ادوات دنباله‌بند با کارمزد ۴ درصد، ارائه توصیه‌های فنی، بازدیدهای فنی، نهاده‌های یارانه‌ای و بذور یارانه‌ای راضی هستند.
این مقام مسؤول با اشاره به بحث خودکفایی در تولید گندم و تاثیرگذاری این طرح بر آن تصریح کرد: برای استمرار این طرح، ساختاری در مجموعه جهاد کشاورزی در قالب طرح جهش تولید در دیمزارها تهیه شده، همچنین صندوق حمایت از دیم‌زار را در ساختار وزارت جهاد کشاورزی ایجاد کرده‌ایم که اینها به استمرار جهش تولید در دیمزارها کمک خواهد کرد.
سهرابی اظهار کرد: همچنین از محل ردیف اعتباری سازمان برنامه و بودجه حمایت‌هایی دریافت می‌کنیم. به نظر می‌رسد با توجه به رضایتمندی کشاورزان از اجرای این طرح، برای سال‌های آتی نیز طرح ادامه یابد.
اکنون یک برنامه ۳ ساله تولید خودکفایی پایدار تولید گندم را تدوین کرده‌ایم که امیدواریم با حمایت دولتی بتوانیم برای همیشه در محصول گندم خودکفا باشیم.
* سطح زیر کشت گندم دیم کشور۳ میلیون و ۹۶۰ هزار هکتار است
این مقام مسؤول با اشاره به میزان سطح زیرکشت بیان کرد: اکنون سطح زیر کشت گندم دیم ما ۳ میلیون و ۹۶۰ هزار هکتار است که قرار نیست این سطح افزایش پیدا کند، البته تناوب اصلی‌ترین رکن زراعت محصولات کشاورزی است، بنابراین با افزایش بهره‌وری آب و آب سبز تلاش داریم سایر محصولات از جمله نباتات علوفه‌ای، دانه‌های روغنی و حبوبات را کشت کنیم.
وی در ادامه افزود: با بررسی‌های انجام شده در سطح کشور، کشاورزان برتر در ایران عملکردهای بالای ۱۰ تن در هکتار دارند؛ کشاورزانی که بیش از ۳ تن در هکتار در گندم دیم برداشت می‌کنند، باید اقداماتی همچون استفاده از بذور اصلاح شده و لیبل‌دار که رمز موفقیت تولید است و استفاده از کودهای شیمیایی براساس دستورالعمل‌های مراکز تحقیقاتی کشور را انجام بدهند.
امکان ندارد کشاورزی تولید بالایی داشته باشد اما به اندازه کافی کود شیمیایی مصرف نکند؛ استفاده از کودهای شیمیایی مشکلی برای خاک و گیاه ایجاد نمی‌کند بلکه باعث افزایش تولید می‌شود. استفاده از خطی‌کارها در کشت مکانیزه می‌تواند بسیار مهم و مفید باشد. مدیریت آفات و بیماری‌ها و علف‌های هرز مهم و مؤثر است. در اراضی آبی رفتن به سمت سامانه‌های نوین آبیاری بویژه آبیاری تیپ و قطره‌ای اقدامی مهم است، همچنین برداشت مکانیزاسیون با کمباین‌های مناسب و در پایان برداشت محصول، کشاورزان از سوزاندن بقایای محصولات کشاورزی خودداری کنند.
کشاورزان باید بدانند همانگونه که از مزرعه محصول برداشت می‌کنند این خاک نیاز به تقویت دارد به همین دلیل بقایای گیاهی همان محصولی که در مزرعه کاشتند مفید است. بقایای گیاهی گندم بسیار مهم و مؤثر است. با استفاده از کارنده‌های کشت مستقیم می‌توانند ضمن حفظ حاصلخیزی، خاک تولیدی را حفظ کنند و فرسایش آبی و بادی به حداقل برسد.