درباره اهداف قیام سیدالشهدا نظرات مختلفی از جانب متفکران و اندیشمندان معاصر مطرح شده است. عده‌ای هدف امام را ترک بیعت با حکومت یزید و عده‌ای هدف ایشان را تشکیل حکومت اسلامی دانسته‌اند. عده‌ای هم راه میانه را در پیش گرفته و هدف حضرت را همان جملات ایشان به بعضی دلسوزان که می‌خواستند مانع شهادت ایشان بشوند می‌دانند؛ یعنی امر به معروف و نهی از منکر و اصلاح امت اسلامی. در این میان بعضی مورخان این اهداف را قابل جمع دانسته و اینها را در طول یکدیگر پنداشته‌اند. امام حسین(ع) در راه این اهداف، مواجهه‌هایی با خواص امت و مراجع سیاسی زمان داشته‌اند که بررسی آن حاوی نکات قابل تاملی است. در همین رابطه به منظور بررسی این مواجهه‌ها در راستای اهداف سیدالشهدا با آیت‌الله محمدهادی یوسفی‌غروی، استاد برجسته تاریخ اسلام گفت‌وگو کردیم.
* حضرت آیت‌الله یوسفی‌غروی! نخستین سوال من این است که رویکرد معاویه نسبت به امام حسین(ع) چگونه بود؟ قطعا معاویه پیش‌بینی‌‌هایی نسبت به مخالفان یزید داشت و تدبیرهایی علیه آنان اندیشیده بود، او چگونه نسبت به این مساله فکر می‌کرد؟
هنگامى که معاویه به مرضى که موجب مرگش شد مبتلا شد، پسرش یزید را خواسته، به او گفت: پسرم من رنج و محنت سفر و به اینجا و آنجا رفتن [براى بیعت گرفتن از مردم] را از تو کم کرده‌ام [کنایه از اینکه خودم به شهرهاى مختلف رفته‌ام و از مردم برایت بیعت گرفته‌ام] و کارها را برایت آماده و مهیا ساخته‌ام، دشمنانت را سرکوب کرده، گردن‌کشان عرب را در برابرت خاضع کرده‌ام، وحدت و یکپارچگى را برایت فراهم ساخته‌ام. بر سر خلافتى که برایت برپا شده از کسى باکى ندارم جز ۴ نفر از قریش: حسین بن على، عبدالله بن عمر، عبدالله بن زبیر و عبدالرحمن بن ابی بکر. عبدالله بن عمر کسى است که بشدت در عبادت فرو رفته [عبادت او را به سختى انداخته است] اگر ببیند غیر از او کسى باقى نمانده [که بیعت نکرده باشد] با تو بیعت خواهد کرد.
اما حسین بن على که اهل عراق در کمینند تا او را به قیام دعوت کنند، اگر علیه تو قیام کرد و تو بر او چیره شدى از او در گذر، زیرا از خانواده مهمى است و حق عظیمى بر مردم دارد.
اما [عبد الرحمن] ابن ابی بکر کسى است که اگر ببیند همراهانش عملى انجام داده‌اند او هم همانند آنان عمل مى‌کند، هنرى بیش از زنبارگى و خوشگذرانى ندارد.
ولى کسى که خود را به زمین چسبانده و چون شیر به سویت خیز گرفته و مثل روباه در کمین است تا تو را بفریبد و اگر فرصتى به دست آورد به سویت حمله مى‌کند عبدالله بن زبیر است، اگر با تو چنین کرد او را قطعه‌قطعه کن.
ابی مخنف مى‌گوید معاویه اول ماه رجب سال 60 هجرى یزید را به حکومت رساند. در آن زمان ولید بن عتبه بن ابی سفیان، امیر مدینه و عمرو‌بن سعید بن عاص امیر مکه بود و نعمان بن بشیر انصارى ولایت کوفه را داشت و امارت بصره در دست عبید‌الله بن زیاد بود.
تمام تلاش یزید این بود تا از کسانى که دعوت معاویه را براى بیعت با یزید، ولیعهد بعد از خودش نپذیرفتند بیعت بگیرد.
لذا به ولید بن عتبه بن ابی سفیان، والى مدینه نوشت: حسین و عبدالله بن عمر و عبدالله بن زبیر را براى بیعت دستگیر کن و بشدت تحت فشار قرار بده و هیچ مهلتى به آنها نده تا اینکه بیعت کنند.
* جناب استاد! در زمان اقامت امام حسین(ع) بسیاری از چهره‌های سرشناس مواضع مختلفی نسبت به خروج حضرت از مکه داشتند، ممنون می‌شوم گزارشی از این مخالفت‌ها یا اظهارنظرها ارائه بفرمایید.
از جمله کسانى که نزد حسین علیه‌السلام مى‌آمدند [عبدالله] بن زبیر بود که گاه ۲ روز متوالى و گاه هر ۲ روز یک بار نزد حسین علیه‌السلام مى‌آمد. وى فهمیده بود تا زمانى که حسین علیه‌السلام در این شهر [مکه] باشد مردم حجاز از او [عبدالله بن زبیر] پیروى نکرده و هرگز با او بیعت نخواهند کرد، چرا که حسین علیه‌السلام در دیدگان‌شان بزرگوارتر و فرمانش در میان‌شان نافذتر از فرمان اوست. [لذا خود را به آن حضرت نزدیک مى‌کرد و مى‌خواست امام علیه‌السلام را از مکه دور کند.] [روزى] به حسین علیه‌السلام گفت: نمى‌دانم چرا ما این قوم [بنى‌امیه] را رها کرده و از پرخاش به سوى آنان دست کشیده‌ایم، در حالى که ما فرزندان مهاجران و والیان امر خلافت هستیم نه آنها! به من خبر بده چه مى‌خواهى بکنى؟
حسین علیه‌السلام فرمودند: و‌الله پیش خود گفتم به کوفه بروم، شیعیانم در کوفه همراه اشراف کوفى برایم نامه نوشته‌اند، از خدا طلب خیر مى‌کنم.
[عبدالله] بن زبیر گفت: اگر من در کوفه پیروانى مثل پیروان شما داشتم از آنجا صرف‌نظر نمى‌کردم! سپس ترسید که امام علیه‌السلام او را متهم کند [که مى‌خواهد آن حضرت را از مکه دور نموده و آنگاه براى خود در مکه مقام و قدرتى به هم بزند]، لذا گفت: البته اگر در حجاز هم اقامت کنى و نقشه‌ات را اینجا عملى نمایى با تو مخالفت نخواهد شد انشاءالله، سپس از نزد امام خارج شد.
[وقتى عبدالله بن زبیر رفت] حسین علیه‌السلام فرمود: براى این مرد چیزى از دنیا محبوب‌تر از خروج من از حجاز به عراق نیست. او [خوب] فهمیده که با وجود من برایش از قدرت چیزى باقى نخواهد ماند، مردم او و مرا یکسان نمى‌شمارند، لذا دوست دارد من از مکه بیرون بروم تا اینجا برایش خالى شود.
* عبدالله بن عباس چطور؟
وقتى [امام علیه‌السلام] تصمیم گرفت راه کوفه را در پیش بگیرد، عبدالله بن عباس خدمتش رسید و گفت: اى پسر عمو! مردم شایعه کردند شما به سوى عراق مى‌روى، برایم روشن کن مى‌خواهى چه کنى؟
[حضرت] فرمودند: تصمیم دارم انشاءالله تعالى در یکى از این ۲ روز [امروز یا فردا] به کوفه بروم. ابن عباس گفت: پناه مى‌برم به خدا از این کار! خدا به شما رحم کند. بفرمایید آیا به طرف قومى مى‌روید که امیرشان را کشته‌اند و شهرهای‌شان را در اختیار خویش گرفته‌اند و دشمنان‌شان را از شهرشان بیرون کرده‌اند؟
اگر این کارها را انجام داده‌اند [این مقدمات را فراهم کرده‌اند] نزدشان برو ولى اگر فرماندارشان هنوز به صورت ماهرانه بر آنان فرمانروایى مى‌کند و عمال او در شهرها مالیات مى‌ستانند، در این حال از شما دعوت به عمل آورده‌اند [در حقیقت] شما را به جنگ و کشت و کشتار دعوت کرده‌اند. من مى‌ترسم آنان شما را فریب داده، به شما دروغ بگویند و با شما مخالفت ورزیده، تنهای‌تان بگذارند و [ابتدا] از شما یارى طلبیده ولى [در نهایت] بدترین دشمنان شما گردند.
[امام] حسین [علیه‌السلام] فرمود: از خدا‌طلب خیر مى‌کنم و امور را زیر نظر مى‌گیرم. غروب یا فرداى [آن روز] عبدالله بن عباس [بار دیگر نزد حسین علیه‌السلام] آمد و گفت: پسر عمو! مى‌خواهم صبر کنم اما نمى‌توانم، مى‌ترسم این سفر به هلاکت و نابودى شما منتهى شود! عراقیان قومى پیمان‌شکن و خیانت‌پیشه‌اند، به آنها نزدیک مشو. در همین شهر [مکه] بمان. شما سید [و آقاى] اهالى حجاز هستى، اگر مردم عراق شما را مى‌خواهند - کما اینکه این طور خیال مى‌کنند - برای‌شان بنویس که [اگر راست مى‌گویند] دشمن‌شان [عمال بنى‌امیه] را بیرون کنند، آنگاه شما نزدشان برو.
اگر این پیشنهاد را نمى‌پذیرى و حتما مى‌خواهى از مکه خارج شوى لااقل به یمن برو، چرا که یمن سرزمین پهناورى است و در آنجا قلعه‌ها و قبایل بزرگى وجود دارد. دعوت‌کنندگانت را بفرست تا مردم آن سامان را به شما بخوانند، امیدوارم آنچه که شما درصدد آن هستید با صلح و سلامت و عافیت به دست‌تان برسد.
[امام] حسین علیه‌السلام [در پاسخ به او فرمود]: پسر عمو! و‌الله مى‌دانم که شما خیرخواه من هستى و نسبت به من مهربانى، لیکن من تصمیم و عزم خود را بر این قرار دادم که به کوفه بروم!
* این مخالفت‌ها و پیشنهادهایی که به امام حسین(ع) ارائه شد، این سوال را در ذهن انسان پررنگ می‌کند که با علم به همه این احتمالات، علت اصلی خروج امام حسین(ع) از مکه یا به عبارت عام‌تر علت اصلی فاجعه کربلا از نگاه شما به عنوان یک مورخ چیست؟ چون گاهی فقط مساله ترک بیعت به عنوان هدف امام حسین(ع) بیان می‌شود، گاهی این هدف توسعه داده می‌شود به دستیابی و تشکیل حکومت اسلامی. کدامیک از این اهداف، هدف واقعی امام حسین(ع) به شمار می‌آید؟
همه این اهداف با یکدیگر قابل جمع است، زیرا بیعت نکردن با حکومت ظلم و جور ولو اینکه ابتدا قیام مسلحانه علیه آن شکل نگیرد خودش نهی از منکر بزرگ است و وقتی دعوت مردم کوفه آن هم ۱۸ هزار نامه به امام می‌رسد و مردم از امام می‌خواهند در سایه زعامت ایشان، حکومت اسلامی تشکیل شود تشکیل حکومت برای اقامه حق نیز بزرگ‌ترین معروف است.
بنابراین سلسله‌مراتبی از اهداف وجود دارد که در تضاد با هم نیست و هر کدام مکمل دیگری است یعنی اگر امام موفق به تشکیل حکومت شده بودند بزرگ‌ترین امر به معروف صورت می‌گرفت و وقتی نشدند هم ضمن دعوت اجابت کوفه، باز بزرگ‌ترین مبارزه با حکومت طاغوت انجام شد، بنابراین اقامه حکومت اسلامی مهم‌ترین مقصد و هدف شماره یک امام بود ولی وقتی این امر محقق نشد امام اهداف درجه بعدی داشتند که بتدریج در این مسیر گام برداشتند. همان طور که در تاریخ انقلاب هم می‌بینیم امام خمینی به تاسی از جدشان ابتدا به مخالفت با نظام طاغوت برخاستند و وقتی زمینه برای حکومت اسلامی فراهم شد به اقامه آن پرداختند.
امام حسین(ع) وقتی با سپاه یزید که دارای هزار سرباز جنگجو و زبده بود برخورد کرد بنا بر این بود که امام توسط حر که فرمانده حسین بن نمیر تمیمی بود دستگیر و تسلیم ابن زیاد شود تا کار به جنگ کشیده نشود ولی امام نامه‌های کوفیان را به حر نشان داد و بعد هم موقع نماز به نماز ایستاد که سپاهیان حر نیز به ایشان اقتدا کردند و امام بعد از نماز خطبه‌ای خواند و در آن حدیثی از پیامبر(ص) فرمود که مضمون آن این است: هر کسی که سلطانی به ظلم و ستم ببیند که مخالف عهد خدا و سنت رسول‌الله عمل و در میان بندگان به ظلم و ستم رفتار می‌کند و در عین حال با زبان خویش یا با رفتارش با او مخالفت نکند یا سکوت کند خداوند با او همان کاری را خواهد کرد که با حاکم جور و ظلم می‌کند، یعنی سرنوشت این ۲ نزد خداوند یکی است.
فرمایشات امام در طول مسیر حرکت به عراق با وجود ثانوی بودن حرکت ایشان، موید این مساله است که امر به معروف و عدم پذیرش حکومت جور نخستین هدف برای امام است. امام در اثنای راه کلماتی فرمودند که گویای اهداف است. {یکی از نمونه‌های تاکیدات مکرر امام حسین بر مساله امر به معروف و نهی از منکر و برجسته کردن این فریضه به عنوان هدف قیام ایشان به وضوح در خطبه‌ای که از ایشان در منا نقل شده، مشهود است.}
سلیم بن قیس هلالی آورده است که امام حسین(ع) سال ۵۸ هجری یعنی یک یا ۲ سال پیش از مرگ معاویه، همراه ۲ پسرعمویش عبدالله بن عباس و عبدالله بن جعفر به حج رفت. زمانی که در منا بود، زنان و مردان هاشمی موالی و شیعه‌ای که به حج آمده بودند، همچنین هرکس از اهل بیت و یارانش را که شناخت، جمع کرد و نمایندگانی نیز روانه ساخت و فرمود: «هیچ صحابی نیکوکار و متدینی را که به حج آمده، از قلم نیندازید، همه را نزد من بخوانید».
حدود 200 نفر از اصحاب و بیش از 700 مرد از تابعین و غیره زیر سایبانی که حضرت تدارک دیده بود، جمع شدند. آنگاه امام از جای برخاست و پس از حمد و ثنای پروردگار متعال فرمود:
عبرت گیرید از آنچه خداوند در سرزنش احبار به اولیای خویش پند داده که «چرا خداپرستان و دانشمندان آنها را از گفتن گناه نهی نمی‌کنند» و فرمود: «از میان بنی اسرائیل آنان که کفر ورزیدند، بر زبان داوود و عیسی بن مریم لعنت شدند، به خاطر نافرمانی و طغیانگری خود. آنها افرادی بودند که از کردار بدشان دست‌بردار نبودند و چه زشت بود آنچه انجام می‌دادند!»
خداوند تنها بدین جهت آنان را سرزنش کرده است که فسادانگیزی و گناهکاری ستمکاران را می‌دیدند اما به خاطر سود و منفعتی که به واسطه آن ستمکاران نصیب‌شان می‌شد، یا به خاطر ترس از اموری که از آن برحذر بودند، ستمکاران را نهی نمی‌کردند و باز نمی‌داشتند، در حالی که خداوند می‌فرماید: «از مردم مهراسید و از من بترسید». همچنین فرموده است: «مردان و زنان با ایمان پشتیبان یکدیگرند، امر به معروف و نهی از منکر می‌کنند».
خداوند با امر به معروف و نهی از منکر به عنوان یک فریضه، دستور خود را آغاز کرده است، چرا که می‌داند اگر این فریضه درست ادا شود و پابرجا باشد، دیگر فریضه‌های سخت و آسان خود به خود درست خواهد شد، زیرا امر به معروف و نهی از منکر دعوت به سوی اسلام است و دور ساختن ستم‌ها و رویارویی با ستمگران و تقسیم عادلانه فی و غنائم و گرفتن زکات و مصرف آن در جایی که نیاز است. حال ای جماعت توانمند! شما را به علم و دانش می‌شناسند، همواره نام‌تان را به نیکی می‌برند. نامدارید به خوبی و خیرخواهی و به لطف خدا در دل مردم عظمت یافته‌اید؛ شریف به شما احترام می‌گذارد و ناتوان شما را گرامی می‌دارد و آنکه هم‌ردیف شماست و حق نعمتی از شما بر گردنش نیست، شما را بر خود برتر می‌نشاند. شما واسطه دستیابی نیازمندان به نیازشان هستید، آنگاه که از نیاز خود محروم باشند. شما به هیبت فرمانروایان و بزرگواری بزرگان، گام برمی‌دارید. آیا همه اینها به این خاطر نیست که مردم به شما امید بسته‌اند تا به حق خدا قیام کنید، هرچند شما با سبک شمردن حق امامان، در بزرگ‌ترین و بیشترین حق خدا کوتاهی کرده‌اید!
شما حق ناتوانان را ضایع کردید و آنچه حق خود می‌پنداشتید، مطالبه کردید! نه مالی در این راه خرج کرده‌اید، نه جان‌تان را در راه خالق بخشیده‌اید، نه با عشیره خویش بر سر امر خدا ستیز کرده‌اید اما امید به بهشت خدا و همسایگی پیامبرانش دارید و از عذاب رستاخیز امان می‌خواهید!»