30 رودخانه سیل‌خیز گیلان را تهدید می‌کنند

وطن امروز: استان گیلان 52 رودخانه کوچک و بزرگ دارد که 30 رودخانه آن سیل‌خیز بوده و هر ساله خسارت‌های زیادی به استان وارد می‌کند. از مجموع رودخانه‌های سیل خیز استان گیلان، سفیدرود خود به تنهایی مرکب از آبراهه‌های کوچک و بزرگ متعددی است که به لحاظ سیل‌خیزی و اثرات منفی ناشی از بروز سیل حائز اهمیت فراوانی است. از جمله این رودخانه‌ها می‌توان خشکرود، گرکانرود، ماسوله رودخان، رودخانه پسیخان، کیا رود، شلمانرود، ناورود، مرغک، سیاهرود، آستارا چای، هود ول، کانرود، سیره لیره، چلوند، لمیر، حویق، جوکندان، خواجه‌کری، نوکنده، شفارود، چاف‌رود، خالکایی، پلنگ‌رود خان، قلعه رودخان، گشت رود خان، لزرجان آچار رود، مرسا رود و... را نام برد. تغییر در مسیر رودخانه‌ها در سال‌های اخیر حوادث ناشی از جاری شدن سیل در ایران بویژه در استان گیلان افزایش قابل ملاحظه‌ای یافته است، برخی از صاحبنظران و کارشناسان آبخیزداری بر این نکته تأکید دارند که انسان با قطع کردن درختان جنگل که فرسایش خاک را به دنبال دارد و نیز با تغییر دادن مسیر رودخانه‌ها شرایط لازم برای جاری شدن سیل‌های ویرانگر را فراهم می‌‌کند. این صاحبنظران بر این باورند که علت وقوع همه سیل‌ها، ناشی از عدم توازن آب است. وقتی مقدار آب موجود در سطح زمین بیش از حد می‌‌شود و خاک قادر به جذب کردن همه آن نیست این آب وارد رودخانه‌ها می‌‌شود. از سوی دیگر کارشناسان آبخیزداری معتقدند كه شکل مسیر رودخانه، شیب اراضی پیرامون آن و ضخامت رسوباتی که در بستر رودخانه انباشته می‌‌شود بر میزان حجم آبی که در یک فاصله زمانی مشخص از یک بخش رودخانه عبور می‌‌کند، تأثیر می‌‌گذارد. حجم آب عبوری از یک رودخانه همچنین بارندگی‌های سنگین در مناطقی که خاک نفوذناپذیر دارند، موجب جاری شدن آبها در سطح زمینی می‌‌شود و این همان آبی است که در جویبارها جاری می‌‌شود و در پایین‌دست وارد رودخانه ‌شده و موجب بالا آمدن ناگهانی سطح آب رودخانه می‌‌شود. به هرحال پدیده سیل معضلات و مشکلات عدیده‌ای همچون فرسایش خاک، خشکسالی و انباشت رسوب را به همراه دارد و همچنین جان و مال انسان‌ها را به مخاطره می‌اندازد که باید به این مهم توجهی ویژه شود. خشکسالی در سرزمین جنگلی مساله خشکسالی در استان سرسبز و پربارانی مانند گیلان به دلیل اینکه توزیع زمانی و مکانی بارندگی‌ها نامتناسب بوده، بارها و بارها اتفاق افتاده و متاسفانه خساراتی را نیز به همراه داشته است. همین‌طور هر فرسایش خاکی لاجرم انباشت رسوبات را نیز به همراه خواهد داشت و این قضیه در جریان سیلاب امری بدیهی است زیرا هرگاه سرعت جریان به هر دلیلی افت کند یا کاهش یابد، مساله رسوب‌گذاری اتفاق می‌افتد. محل‌های انباشت رسوب می‌تواند اراضی کشاورزی، راه‌ها، خطوط مواصلاتی، مخازن سدها، تالاب‌ها و.. باشد و این امر می‌تواند ناهنجاری‌هایی را به دنبال داشته باشد، سیلاب‌ها فقط فرسایش خاک را به دنبال ندارند یا فقط به خشکسالی یا انباشت رسوب در پایین‌دست‌ها منتهی نمی‌شوند بلکه معمولا با خسارات مالی و حتی جانی نیز همراه هستند. البته توجه به حریم رودخانه (پهنه سیلابی) در کاهش خسارات جانی و مالی بسیار موثر بوده و شاید ارتباط چندانی به مساله آبخیزداری نداشته باشد و بدین ترتیب تنوع آب و هوایی و شرایط خاص جغرافیایی، زمینه پیدایش و شکل‌گیری انواع بلایای طبیعی را در استان گیلان فراهم ساخته است. قرار گرفتن شهرها و روستاها در مناطق کوهپایه‌ای، از میان رفتن پوشش گیاهی، رعایت نکردن حریم امنیتی رودخانه‌هایی که غالبا از میان و یا کنار شهرها می‌گذرند، ساخت و سازهای بی‌رویه در مسیر رودخانه‌ها، زیرکشت بردن اراضی کنار رودخانه‌ها و دیگر عوامل مشابه از دلایل اصلی وقوع جریان‌های سیلاب است.