برای بسیاری از ما شاید بارها اتفاق افتاده باشد که در آسمان زیبای هنگام غروب با دوربین، تلسکوپ یا با چشم غیرمسلح منظره دل‌انگیز طلوع ماه بدر را ببینیم. قرص ماه در این لحظات در کنار مناظر زمینی چه بزرگ و حیرت‌انگیز است. این گوی درخشان همچون غولی عظیم در کنار افق به نظر می‌آید، اما از بداقبالی ما هنگامی که در آسمان اوج می‌گیرد، همچون جسمی که در دوردست قرار دارد، کوچک به نظر می‌رسد. پس از گذشت چند ساعت از طلوع ماه، تصور می‌کنید این گوی خیره‌کننده با اوج گرفتن در آسمان، آب رفته است و به جای آن دایره متورم که هنگام طلوع ماه می‌دیدید، اکنون قرص ماه به اندازه معقولش رسیده است.
هزاران سال است که همگان بر این نکته واقف هستند که ماه هنگامی که در افق قرار دارد، نسبت به هنگامی که در آسمان اوج می‌گیرد، بزرگ‌تر به نظر می‌رسد. یافته‌های جدید نشان داده است مردم قرص بزرگ ماه را تا 2 برابر بزرگ‌تر از آن هنگام که در بالای سر قرار دارد، مشاهده مي‌كنند. حالا چطور این احساس همه‌گیر شده است؟
بیشتر مردم تصور می‌کنند باید دلیل و توجیهی فیزیکی برای این پدیده وجود داشته باشد. گاهی حتی نظریاتی هم مطرح می‌شود که ماه باید آن هنگام که طلوع می‌کند، نزدیک‌تر باشد یا لایه‌های جوی در افق همچون یک عدسی عمل می‌کند. هر چند این دلایل در نگاه اول غیرمعقول به نظر نمی‌رسد اما کاملا نادرست است.
همان‌طور که در شکل زیر می‌بینید، هنگامی که ماه در افق است، دورتر از آن هنگامی است که بالای سر ما قرار دارد (چیزی در حدود شعاع زمین؛ 6300 کیلومتر). پس واضح است که فواصل نجومی علت ظاهر بزرگ‌تر ماه هنگام طلوع و غروب نیست. اما این موضوع که جو همچون عدسی عمل می‌کند، درست است. جو زمین مسیر پرتوهای نور را تغییر می‌دهد و همین موضوع سبب تغییر شکل ظاهری اجسام در حوالی افق می‌شود و این دقیقاً همان چیزی است که برای یک قاشق که در داخل لیوان آب قرار داشته باشد، پیش می‌آید؛ امتحان کنید. اما واضح است که این موضوع و تاثیر آن روی اندازه ماه صحت ندارد.
در حقیقت، اثر شکست نور در افق که به دلیل عبور نور از لایه‌های بیشتری از جو اتفاق می‌افتد، موجب کم‌نور شدن و زرد شدن ماه (بسته به میزان غبار و بخار آب موجود در افق) و به هم ریختگی شکل آن می‌شود. انگار ماه در افق فروریخته است (همان‌طور که این اثر در طلوع و غروب خورشید در افق کاملا باز دیده می‌شود). پس بر اثر شکست نور در افق، ماه باید کوچک‌تر از آن چیزی که در بالای سر به نظر می‌آید، دیده شود. پس چه چیز موجب می‌شود ماه کامل در نزدیک افق همچون یک گوی باد کرده بزرگ به نظر برسد؟ شاید تعجب کنید، این فقط توهمی است که ناخواسته در همه ما ایجاد می‌شود و البته توهم زیبایی است!
هنگامی که جوا‌ن‌تر بوده و تازه ستاره‌شناسی را شروع کرده بودم، این موضوع را دریافتم. با تلسکوپ خودم به رصد ماه کامل پرداختم، هم هنگامی که در حال طلوع بود و هم هنگامی که در ارتفاع بالا، در بالای سر قرار داشت. در هر 2 حالت، ماه کاملا میدان دید را پر کرده بود و در هر 2 حالت اندازه ماه یکی بود، اما بدون تجهیزات نجومی و با چشم غیرمسلح، چشم‌بندی ماه فراتر از آن است که بتوان اندازه آن را تشخیص داد.
این چشم‌بندی بصری ماه در حقیقت ترکیب
2 خطای بصری متفاوت است. برای درک این موضوع،
2 فرد هم‌قد را که یکی نزدیک شما و دیگری دورتر از شما قرار گرفته‌اند، تصور کنید. آن فردی که دورتر قرار گرفته، کوچک‌تر به نظر می‌رسد، در حالی که هر 2 نفر هم‌قد بودند. بنابراین ذهن شما این تفاوت فاصله‌ای را در نظر می‌گیرد، به این ترتیب که او که دورتر است باید بلندتر از آن چیزی که به نظر می‌رسد، باشد و سرانجام اینگونه برداشت می‌شود که هر 2 نفر، هم‌قد هستند. از این اثر معروف در روانشناسی تحت عنوان ثبات اندازه(Size Constancy) یاد می‌کنند.
ما با استفاده از فاصله شئ تا چشمان خودمان و دانستن اینکه چقدر بزرگ به نظر می‌رسد، می‌توانیم اندازه اصلی آن را تخمین بزنیم.
اما همین اثر، شما را فریب می‌دهد. به تصویر زیر نگاه کنید که 2 خط متقاطع را نشان می‌دهد. ذهن شما اینگونه برداشت می‌کند که فاصله این 2 خط در دوردست کم می‌شود (همچون خطوط راه آهن). وقتی شما روی خط آهن ایستاده‌اید، بر اثر پرسپکتیو تصور می‌کنید خطوط راه آن در افق به هم می‌رسند. اینجا نیز این 2 خط، اثر پرسپکتیو را ایجاد می‌کند و هم‌گرایی این 2 خط موجب می‌شود تصور کنیم 2 خط در این تصویر در حال دور شدن از ما هستند و 2 پاره خط افقی A (ظاهرا دورتر) و B (ظاهرا نزدیک‌تر) طول‌های متفاوتی دارند. اما این‌طور نیست، هر 2 پاره‌خط A و B کاملا هم اندازه‌اند (می‌توانید اندازه بگیرید).
به این پدیده خطای بصری یا توهم پونزو می‌گویند. طبق همین نکاتی که پیش‌تر گفته شد، ذهن هوشیار شما اینگونه برداشت می‌کند که پاره خط A، به دلیل دور بودن باید بزرگ‌تر از آن چیزی که به نظر می‌آید، باشد. بنابراین طول A بزرگ‌تر از B است. این خطای واضح در ذهن به همین راحتی حل شدنی نیست. به این ترتیب وقتی قرص ماه در افق در کنار مناظر نزدیک زمینی مثل درخت، کوه، خانه و… مقایسه می‌شود، ماه بزرگ‌تر تصور می‌شود اما اگر در افق هیچ منظره‌ای نباشد و فقط یک دشت باز یا دریای بی‌کران دیده شود یا اینکه ناظر، طلوع ماه را از پنجره هواپیما ببیند، چه اتفاقی می‌افتد؟
در این حالت باز هم توهم پیش می‌آید، هر چند اثر آن کمتر است. قسمت دوم چشم‌بندی ماه به این بازمی‌گردد که برداشت ما از آسمان به چه صورت است. بسیاری از مردم تصور می‌کنند آسمان بسیار تخت‌تر از گنبدی نیم‌‌کروی است، یعنی آن را بسیار شبیه به ظرف سوپخوری، شاید هم یک نعلبکی می‌دانند یعنی تصور می‌کنند در افق انحنا دارد اما در بالای سر، صاف است. لایه پهن و همواری از ابرها را در نظر بگیرید که در آسمان پرسه می‌زنند. هنگامی که در بالای سر شما هستند نزدیک به نظر می‌رسند، حال آنکه در نزدیکی افق بسیار دور به نظر می‌رسند و این همان چیزی است که موجب می‌شود آسمان تخت‌تر از یک نیم‌کره و افق نیز دورتر از آسمان بالای سر به نظر آید.
حالا این 2 خطای دید را کنار هم می‌گذاریم؛ هنگامی که ماه در افق است، ذهن اینگونه تشخیص می‌دهد که این قرص روشن، دورتر از آن هنگامی است که در بالای سر ما و در سقف آسمان قرار دارد، پس ماه در افق بزرگ‌تر دیده می‌شود. اکنون ما می‌دانیم که اندازه اصلی ماه تغییری نمی‌کند و همه چیز زیر سر ذهن ماست.
اندازه ماه در آسمان تغییر می‌کند؟
خیلی دور، خیلی نزدیک
برای بسیاری از ما شاید بارها اتفاق افتاده باشد که در آسمان زیبای هنگام غروب با دوربین، تلسکوپ یا با چشم غیرمسلح منظره دل‌انگیز طلوع ماه بدر را ببینیم. قرص ماه در این لحظات در کنار مناظر زمینی چه بزرگ و حیرت‌انگیز است. این گوی درخشان همچون غولی عظیم در کنار افق به نظر می‌آید، اما از بداقبالی ما هنگامی که در آسمان اوج می‌گیرد، همچون جسمی که در دوردست قرار دارد، کوچک به نظر می‌رسد. پس از گذشت چند ساعت از طلوع ماه، تصور می‌کنید این گوی خیره‌کننده با اوج گرفتن در آسمان، آب رفته است و به جای آن دایره متورم که هنگام طلوع ماه می‌دیدید، اکنون قرص ماه به اندازه معقولش رسیده است.
هزاران سال است که همگان بر این نکته واقف هستند که ماه هنگامی که در افق قرار دارد، نسبت به هنگامی که در آسمان اوج می‌گیرد، بزرگ‌تر به نظر می‌رسد. یافته‌های جدید نشان داده است مردم قرص بزرگ ماه را تا 2 برابر بزرگ‌تر از آن هنگام که در بالای سر قرار دارد، مشاهده مي‌كنند. حالا چطور این احساس همه‌گیر شده است؟
بیشتر مردم تصور می‌کنند باید دلیل و توجیهی فیزیکی برای این پدیده وجود داشته باشد. گاهی حتی نظریاتی هم مطرح می‌شود که ماه باید آن هنگام که طلوع می‌کند، نزدیک‌تر باشد یا لایه‌های جوی در افق همچون یک عدسی عمل می‌کند. هر چند این دلایل در نگاه اول غیرمعقول به نظر نمی‌رسد اما کاملا نادرست است.
همان‌طور که در شکل زیر می‌بینید، هنگامی که ماه در افق است، دورتر از آن هنگامی است که بالای سر ما قرار دارد (چیزی در حدود شعاع زمین؛ 6300 کیلومتر). پس واضح است که فواصل نجومی علت ظاهر بزرگ‌تر ماه هنگام طلوع و غروب نیست. اما این موضوع که جو همچون عدسی عمل می‌کند، درست است. جو زمین مسیر پرتوهای نور را تغییر می‌دهد و همین موضوع سبب تغییر شکل ظاهری اجسام در حوالی افق می‌شود و این دقیقاً همان چیزی است که برای یک قاشق که در داخل لیوان آب قرار داشته باشد، پیش می‌آید؛ امتحان کنید. اما واضح است که این موضوع و تاثیر آن روی اندازه ماه صحت ندارد.
در حقیقت، اثر شکست نور در افق که به دلیل عبور نور از لایه‌های بیشتری از جو اتفاق می‌افتد، موجب کم‌نور شدن و زرد شدن ماه (بسته به میزان غبار و بخار آب موجود در افق) و به هم ریختگی شکل آن می‌شود. انگار ماه در افق فروریخته است (همان‌طور که این اثر در طلوع و غروب خورشید در افق کاملا باز دیده می‌شود). پس بر اثر شکست نور در افق، ماه باید کوچک‌تر از آن چیزی که در بالای سر به نظر می‌آید، دیده شود. پس چه چیز موجب می‌شود ماه کامل در نزدیک افق همچون یک گوی باد کرده بزرگ به نظر برسد؟ شاید تعجب کنید، این فقط توهمی است که ناخواسته در همه ما ایجاد می‌شود و البته توهم زیبایی است!
هنگامی که جوا‌ن‌تر بوده و تازه ستاره‌شناسی را شروع کرده بودم، این موضوع را دریافتم. با تلسکوپ خودم به رصد ماه کامل پرداختم، هم هنگامی که در حال طلوع بود و هم هنگامی که در ارتفاع بالا، در بالای سر قرار داشت. در هر 2 حالت، ماه کاملا میدان دید را پر کرده بود و در هر 2 حالت اندازه ماه یکی بود، اما بدون تجهیزات نجومی و با چشم غیرمسلح، چشم‌بندی ماه فراتر از آن است که بتوان اندازه آن را تشخیص داد.
این چشم‌بندی بصری ماه در حقیقت ترکیب
2 خطای بصری متفاوت است. برای درک این موضوع،
2 فرد هم‌قد را که یکی نزدیک شما و دیگری دورتر از شما قرار گرفته‌اند، تصور کنید. آن فردی که دورتر قرار گرفته، کوچک‌تر به نظر می‌رسد، در حالی که هر 2 نفر هم‌قد بودند. بنابراین ذهن شما این تفاوت فاصله‌ای را در نظر می‌گیرد، به این ترتیب که او که دورتر است باید بلندتر از آن چیزی که به نظر می‌رسد، باشد و سرانجام اینگونه برداشت می‌شود که هر 2 نفر، هم‌قد هستند. از این اثر معروف در روانشناسی تحت عنوان ثبات اندازه(Size Constancy) یاد می‌کنند.
ما با استفاده از فاصله شئ تا چشمان خودمان و دانستن اینکه چقدر بزرگ به نظر می‌رسد، می‌توانیم اندازه اصلی آن را تخمین بزنیم.
اما همین اثر، شما را فریب می‌دهد. به تصویر زیر نگاه کنید که 2 خط متقاطع را نشان می‌دهد. ذهن شما اینگونه برداشت می‌کند که فاصله این 2 خط در دوردست کم می‌شود (همچون خطوط راه آهن). وقتی شما روی خط آهن ایستاده‌اید، بر اثر پرسپکتیو تصور می‌کنید خطوط راه آن در افق به هم می‌رسند. اینجا نیز این 2 خط، اثر پرسپکتیو را ایجاد می‌کند و هم‌گرایی این 2 خط موجب می‌شود تصور کنیم 2 خط در این تصویر در حال دور شدن از ما هستند و 2 پاره خط افقی A (ظاهرا دورتر) و B (ظاهرا نزدیک‌تر) طول‌های متفاوتی دارند. اما این‌طور نیست، هر 2 پاره‌خط A و B کاملا هم اندازه‌اند (می‌توانید اندازه بگیرید).
به این پدیده خطای بصری یا توهم پونزو می‌گویند. طبق همین نکاتی که پیش‌تر گفته شد، ذهن هوشیار شما اینگونه برداشت می‌کند که پاره خط A، به دلیل دور بودن باید بزرگ‌تر از آن چیزی که به نظر می‌آید، باشد. بنابراین طول A بزرگ‌تر از B است. این خطای واضح در ذهن به همین راحتی حل شدنی نیست. به این ترتیب وقتی قرص ماه در افق در کنار مناظر نزدیک زمینی مثل درخت، کوه، خانه و… مقایسه می‌شود، ماه بزرگ‌تر تصور می‌شود اما اگر در افق هیچ منظره‌ای نباشد و فقط یک دشت باز یا دریای بی‌کران دیده شود یا اینکه ناظر، طلوع ماه را از پنجره هواپیما ببیند، چه اتفاقی می‌افتد؟
در این حالت باز هم توهم پیش می‌آید، هر چند اثر آن کمتر است. قسمت دوم چشم‌بندی ماه به این بازمی‌گردد که برداشت ما از آسمان به چه صورت است. بسیاری از مردم تصور می‌کنند آسمان بسیار تخت‌تر از گنبدی نیم‌‌کروی است، یعنی آن را بسیار شبیه به ظرف سوپخوری، شاید هم یک نعلبکی می‌دانند یعنی تصور می‌کنند در افق انحنا دارد اما در بالای سر، صاف است. لایه پهن و همواری از ابرها را در نظر بگیرید که در آسمان پرسه می‌زنند. هنگامی که در بالای سر شما هستند نزدیک به نظر می‌رسند، حال آنکه در نزدیکی افق بسیار دور به نظر می‌رسند و این همان چیزی است که موجب می‌شود آسمان تخت‌تر از یک نیم‌کره و افق نیز دورتر از آسمان بالای سر به نظر آید.
حالا این 2 خطای دید را کنار هم می‌گذاریم؛ هنگامی که ماه در افق است، ذهن اینگونه تشخیص می‌دهد که این قرص روشن، دورتر از آن هنگامی است که در بالای سر ما و در سقف آسمان قرار دارد، پس ماه در افق بزرگ‌تر دیده می‌شود. اکنون ما می‌دانیم که اندازه اصلی ماه تغییری نمی‌کند و همه چیز زیر سر ذهن ماست.
ارسال نظر
پربیننده