گروه سیاست خارجی: توافق اخیر ایران و آمریکا در اتمسفر فعلی حاکم بر خاورمیانه حاصل شده و تابعی از نظم جدید منطقه غرب آسیاست. این گزاره حداقل در تحلیل کارشناسان و رسانه‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای پررنگ‌تر به نظر می‌رسد.
به گزارش «وطن امروز»، دیپلماسی حقوق بشری اخیر میان تهران - واشنگتن باید در چارچوب راهبرد کنونی سیاست خارجی دولت بایدن فهم شود. در واقع توافق اخیر ایران و ایالات متحده فرامتنی هم دارد که به ترتیبات جدید سیاسی خاورمیانه بازمی‌گردد.
واشنگتن به دنبال از سرگیری رابطه ایران و عربستان سعودی با ابتکار و میانجیگری چین، تلاش می‌کند در توافق اخیر خود با تهران همزمان با افزایش تحرکات برای عادی‌سازی رابطه ریاض – تل‌آویو، شکست فاحش خود در منطقه را جبران کرده و بیش از این منطقه را به محور ایران، چین و روسیه واگذار نکند.
امتیاز دولت بایدن به ایران در آزادسازی منابع مالی در این مقطع زمانی نه از سر دست و دلبازی، بلکه از روی اجبار و اضطرار واگذار شده است. همان‌طور که چندین مقام آمریکایی از مدت‌ها پیش گفته‌اند، هیچ فرمول جادویی برای بازگرداندن آمریکایی‌ها وجود ندارد و شامل ترکیبی از مبادله نامطلوب، تغییر شرایط و شانس محض است.
«خالد آل‌همیل» تحلیلگر و روزنامه‌نگار باسابقه سعودی و مشاور روزنامه الجزیره عربستان سعودی که از مخالفان سرسخت ایران و حزب‌الله در منطقه است، در شبکه اجتماعی «ایکس» نوشت: «روشن است نمی‌شود با دولت دموکرات آمریکا، جز با فشار و چالش تعامل کرد. گواه این امر هم این است که ایران توانست موافقت آمریکا برای آزادی شماری از زندانیانش در واشنگتن و دسترسی به 20 میلیارد دلار از منابعش در عراق را به دست آورد. همچنین ایران به 9 میلیارد دلار از پول‌های بلوکه شده‌اش دست می‌یابد». رئیس مرکز مطالعات و مشاوره رسانه‌ای در ریاض ادامه داد: «همچنین ایران برای حفظ ذخایر اورانیوم غنی‌شده و غنی‌سازی در سطح ۶۰ درصد، موافقت آمریکا را کسب کرد تا در مقابل همه اینها فقط 5 ایرانی با تابعیت آمریکایی را آزاد کند. چه کسی پیروز شد و چه کسی شکست خورد و خاک را لیسید؟ بله! بایدن و دولت او؛ ایران هم پیروز شد».
چه شد دولت بایدن که پاییز سال گذشته با زبان تهدید از تعطیل شدن دیپلماسی با ایران سخن می‌گفت، به نقطه «هر توافقی بهتر از عدم توافق با تهران است» رسید؟ با کمرنگ شدن شانس احیای توافق هسته‌ای ۲۰۱۵، مساله‌ای که برای دستگاه سیاست خارجی آمریکا بسیار اهمیت دارد، حفظ کانال‌های ارتباطی با تهران است. پیشروی برنامه هسته‌ای ایران از یک طرف و ترتیبات سیاسی - امنیتی جدیدی که در منطقه غرب آسیا دست تهران را در خاورمیانه بازتر کرده است، باعث شده واشنگتن به دیپلماسی بک چنل - Back Channel– خود با ایران ادامه دهد.
جنبه دوم توافق اخیر به این بازمی‌گردد که دولت بایدن تلاش می‌کند از رهگذر دیپلماسی حقوق بشری، پلی به دیگر موضوعات به زعم خود چالش‌برانگیز با ایران بزند و آن را مقدمه‌ای برای گفت‌وگوهای هسته‌ای قرار دهد.
اهداف آمریکا بر اساس گزارش‌های رسمی‌ای که از سوی افراد نزدیک به تیم سیاست خارجی دولت بایدن در رسانه‌های این کشور منتشر شده، مهار پیشروی هسته‌ای و منطقه‌ای ایران و پرهیز از افزایش سطح تنش با کشورمان است. با نزدیک شدن به انتخابات ریاست‌جمهوری ۲۰۲۴، واشنگتن در پی توافقی ولو موقت است که مساله هسته‌ای و منطقه‌ای ایران را همزمان پوشش دهد.
مساله سوم در توافق اخیر ایالات متحده با ایران به تصحیح ادراک دولت بایدن بازمی‌گردد. آمریکایی‌ها در جریان آشوب‌های سال گذشته دچار خطای محاسباتی شده و درهای دیپلماسی را به روی خود بسته و به پروژه براندازی دل بستند اما از دل این پروژه یک ایران مقتدر در منطقه بیرون آمد که همسایگانش برای احیای روابط با آن به صف شدند. واشنگتن با محاسبه وزن واقعی جریان برانداز متوجه شد میدان دادن به این عناصر، اقدامی هزینه‌ساز است که تنها به بی‌اعتباری بیشتر آمریکا منجر خواهد شد، از این رو پیش از نخستین سالگرد آشوب‌ها به توافق با ایران رو آورد.
دولت بایدن در موضوع ایران با گزینه‌های نامطلوبی در سیاست خارجی خود روبه‌رو است. بدیهی است با اتمام بسته فشار آمریکا علیه ایران، واشنگتن راه‌حل راهبردی برای مشکل راهبردی خود که ایران می‌داند را ندارد. «دیوید آرون‌میلر» عضو ارشد بنیاد کارنگی در فارن‌پالیسی درباره توافق اخیر آمریکا با ایران نوشته است: ممکن است موارد بیشتری برای دوست نداشتن وجود داشته باشد. جدا از آزادی گروگان‌ها، مقامات ایالات متحده در تلاش برای ایجاد مجموعه‌ای از تفاهمات غیررسمی و نانوشته با ایران بوده‌اند که برای کاهش تنش، بویژه درباره موضوعاتی مانند غنی‌سازی اورانیوم و شاید در مقطعی برای بازگشت به یک توافق رسمی‌تر مانند توافق ۲۰۱۵ طراحی شده است اما نکته اصلی اینجاست: هیچ معامله خوبی با ایران وجود ندارد، فقط معاملات بد و بدتر وجود دارد. این دیپلمات آمریکایی که مذاکره‌کننده خاورمیانه در دولت‌های جمهوری‌خواه و دموکرات بوده، می‌نویسد: برای دولت ایالات متحده با یک بسته سرگیجه‌آور - از اوکراین و روسیه گرفته تا چین - و کمپین انتخاباتی مجدد برای ریاست جمهوری، تلاش برای جلوگیری از یک بحران جدی بر سر برنامه هسته‌ای ایران، یک بازی هوشمندانه است. رویکرد بایدن به ایران جسورانه یا زیبا نیست اما در دنیای بی‌رحمانه برخورد با ایران که گزینه‌ها از بد به بدتر می‌رود، تصور جایگزینی بهتر دشوار است.
در همین حال، روزنامه انگلیسی گاردین هم نوشت کاهش نفوذ آمریکا در سراسر منطقه ظاهرا نشان می‌دهد این کشور، الگوی مشابه عقب‌نشینی تحقیرآمیز بریتانیا از این منطقه را دنبال می‌کند. بایدن برای توافق ریاض -تل‌آویو، دستاوردی پیرامون مساله فلسطین و همچنین توافق با ایران تقلا می‌کند اما دوران آمریکا مدت‌هاست تمام شده است. «سایمون تیسدال» سردبیر آمریکایی روزنامه گاردین در تحلیلی برای این روزنامه نوشت: عربستان سعودی و امارات عربی متحده قدرت خود را از طریق مسائل مالی، نفت و دنیای ورزش اعمال می‌کنند. آنها با اهمیت استراتژیک خود از موقعیت‌ها سود می‌برند و با اقدامات‌شان جایگاه آمریکا و پیش از آن انگلیس را نادیده می‌گیرند.
تیسدال می‌گوید: در اسرائیل، ملی‌گرایان یهودی و تندروهای مذهبی تلاش دارند آینده اسرائیل را برخلاف آنچه واشنگتن تمایل دارد، ترسیم کنند؛ اقدامی که یادآور سرنوشت مشابه دولت بریتانیا در روزهای آخر قیمومت بر این منطقه است. در ترکیه نیز رجب طیب اردوغان، رئیس‌جمهور این کشور که به دنبال احیای امپراتوری است، غرب را در مقابل شرق و بالعکس قرار می‌دهد و به طور متناوب و به سرعت منافعش را از ایالات متحده، ناتو، اتحادیه اروپایی، روسیه و چین به دست می‌آورد.
جو بایدن از زمانی که سال ۲۰۲۱ رئیس‌جمهور آمریکا شد، به دلیل بحران‌های این کشور و مشغولیت با چین و اوکراین، عمدتا از بحران‌های مداوم در کرانه باختری، لبنان، عراق، سوریه، یمن، لیبی و سودان دوری کرده و عقب ایستاده است. یکی از وعده‌های بزرگ او در منطقه یعنی احیای توافق هسته‌ای ایران که توسط دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری سابق آمریکا نابود شد، هنوز محقق نشده است.
بایدن علنا دست‌وپا می‌زند تا رهبری ایالات متحده آمریکا در جهان را مجددا ترسیم کند. او در این مسیر ادعا می‌کند با نفوذ پکن و مسکو در حال مقابله است و از طرفی ماه جاری میلادی ۳۰۰۰ نیروی اضافی به خلیج‌‌فارس اعزام کرد تا فرضا نشان دهد «چه کسی رئیس است» اما دوران آمریکا «مدت‌هاست پایان یافته است».
تحلیلگر گاردین در ادامه تاکید می‌کند: جو بایدن با نزدیک شدن به انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا امیدوار است بتواند یک «هت‌تریک غیرمحتمل» به ثمر برساند. این جایزه معادل «تاج سه‌گانه دیپلماسی» برای او است؛ توافق آمریکا با ایران، توافقنامه صلح تاریخی عربستان سعودی و اسرائیل و دستیابی به موفقیتی درباره شکل‌گیری دولت مستقل فلسطین.
پیرامون مساله ایران، گفت‌وگوها در قطر درباره آزادی زندانیان آمریکایی شاهد پیشرفت چشمگیری در این ماه بود. علاوه بر این، ایالات متحده به دلیل از سرگیری روابط دیپلماتیک ایران و عربستان سعودی با میانجیگری چین ترسیده و عصبی شده است و از طرفی تلاش می‌کند محمد بن‌سلمان، رهبر دوفاکتوی سعودی را متقاعد کند به مسیر «پیمان آبراهام» و عادی‌سازی روابط با اسرائیل بازگردد. «سایمون تیسدال» در پایان می‌نویسد: ظاهرا جو بایدن فکر می‌کند می‌تواند با توافق اسرائیل، باعث افزایش احتمال استقلال فلسطین، توقف طرح‌های الحاق کرانه باختری و احیای روند صلح دو دولتی شود اما امیدهای او برای این هت‌تریک، نسبتا «غیرواقعی و توهمی» به نظر می‌رسد. دوران ابرقدرتی آمریکا رو به پایان است. شاید بایدن تمام تلاش خود را برای حفظ این نظم قدیمی به کار بگیرد اما آمریکا نیز مانند بریتانیا، به‌‌سرعت به تاریخ می‌پیوندد.