«مسافران» انتخاب سوم ما بود

«در سیاره کوچک آبی‌رنگ، در گوشه پرتی از کهکشان، مدتی است موضوعی فکر اعضای کنفدراسیون راه شیری را به خود مشغول کرده است که ساکنان سیاره زمین بدون ملاحظه مشغول تخریب محیط‌زیست خود هستند و نادانسته تعادل کهکشان را بر هم زده‌اند. به همین خاطر 4 مامور به زمین می‌فرستند تا گزارش‌هایی از این کره و آدم‌هایش بفرستند و زمینه را برای نابودسازی این کره مهیا کنند، ولی این 4مامور با این زمینی‌ها خو می‌گیرند و دوست ندارند آنها را از بین ببرند...». این قصه جذاب و شخصیت‌های جذاب‌ترش چیزی جز محصول فکر خلاق نویسندگان متبحری چون پیمان و مهراب قاسم‌خانی نیست که رامبد جوان آن را به تصویر کشیده و چند ماهی است در قالب مجموعه مسافران شاهد پخش آن از شبکه 3 سیما هستیم؛ مجموعه‌ای که شاید به لحاظ تصویری و حتی کارگردانی نقاط ضعفی داشته باشد، ولی به لحاظ متن، قصه، شخصیت‌ها و حتی بازی‌ها (باتوجه به بازی حسن معجونی، سحر دولتشاهی و ...) توانسته جای خود را بین مردم باز کند. سراغ مهراب قاسم‌خانی یکی از نویسندگان مجموعه رفتیم و از او درباره چگونگی شکل‌گیری این قصه و طراحی شخصیت‌های فانتزی آن پرسیدیم. قاسم‌خانی فعالیت در عرصه سینما و تلویزیون را با طراحی لباس در فیلم سینمایی«عاشقانه» داوودنژاد آغاز کرد و پس از آن در سال 78 در سمت طراح صحنه و فیلمنامه‌نویس همکاری‌اش را با مهران مدیری در مجموعه طنز «ببخشید شما؟» ادامه داد. این همکاری ادامه یافت تا به «پاورچین» رسید که به گفته خود مهراب اوج کارهای هنری‌اش بود. او سال 83 را نیز با نقطه‌چین سپری کرد و بعد از آن به همراه برادرش پیمان، مهدی مظلومی را در ساخت طنز «کمربندها را ببندید» یاری رساند. سال 84 و سال بعد از آن به شکل مداوم جزو گروه فیلمنامه‌نویسان مجموعه‌های طنز«شب‌های برره» و«باغ مظفر» بود و بعد از آن «مرد هزار چهره» و «مرد دو هزار چهره» را تجربه کرد. این همکاری مداوم با مهران مدیری و با«مرد دو هزار چهره» خاتمه یافت و به همکاری با رامبد جوان رسید. بسیاری معتقدند که تیم قاسم‌خانی‌ها و مدیری بی‌نظیر بودند و امیدوارند این تیم دوباره همکاری‌های خود را آغاز کنند. مسافرانی که امروز ما می‌بینیم، همان چیزی است که شما در طرح اولیه در سر داشتید؟ قبل از این، طرح دیگری وجود داشت، ولی وقتی پیمان به این گروه پیوست، طرح تغییر کرد و چیزی شد که در حال حاضر می‌بینید. چون پیمان طرح قبلی را دوست نداشت و بعد از این تغییر به اتفاق یکدیگر شخصیت‌ها را طراحی کردیم و خوشبختانه تا به حال هم با تغییراتی که از بیرون اعمال شده باشد، روبه‌رو نبوده‌ایم. شما در بیشتر کارهایتان منتقد ارگان‌ها و سازمان‌ها و... بوده‌اید، ولی این بار انگشت نقد را بیشتر به سمت خودتان، ما و دیگر مردم جامعه نشانه گرفته‌اید. چه شد که این تغییر مسیر را انتخاب کردید، ‌این از دغدغه‌های خودتان ناشی می‌شد یا اتفاقی به آن رسیدید؟ البته ما در مجموعه شب‌های برره به گونه‌ای این شکل کار را انجام داده بودیم و بیشتر منتقد رفتارهای ناشایست عده‌ای از مردم بودیم. در این کار هم نگاهی به رفتار خودمان داریم ولی در کنارش گهگاهی در قسمت‌هایی که راه می‌دهد به نقدهای سازمانی هم می‌پردازیم. مثل داستانی که فضایی‌ها در اداره‌ای می‌خواستند کارت ملی دریافت کنند. البته در گزارش‌هایی که انتهای هر قسمت به رئیس کنفدراسیون داده می‌شود، بیشتر گرایش به سمت این نقدهاست. البته این کار تا حدودی شبیه شب‌های برره است با این تفاوت که در شب‌های برره کیانوش به‌عنوان یک روزنامه‌نگار مدرن و امروزی وارد منطقه‌ای با فرهنگ و سنن خاص می‌شد، اما در اینجا مسافران وارد زمین شده‌اند و ظاهرا مخاطب با این کار بیشتر همذات‌پنداری می‌کند. خب ما در شب‌های برره برای اینکه کمتر مورد هجوم قرار بگیریم دوره تاریخی و مکان خاصی را دستمایه داستان قرار دادیم تا قابل تعمیم دادن به شرایط حال حاضر نباشد و دلخوری ایجاد نشود، ولی سعی می‌کردیم نقدهایی هم در کارمان باشد. در آنجا شخصیت تازه‌وارد را مردی روشنفکر در نظر گرفتیم و او را به‌عنوان نماد این طیف در جامعه قرار دادیم. البته آن کار بیننده‌های بیشتری داشت... . درست است. شاید به این خاطر که کمی ایرانی‌تر بود. تماشاچی ما هنوز آمادگی این اندازه از فانتزی را ندارد. درباره طراحی شخصیت‌ها بگویید؛ از فضایی‌ها گرفته که شخصیت‌های جذابی دارند تا فرخ و فرید که هرچند برادرند ولي تفاوت‌های زیادی با هم دارند. طراحی اولیه همه شخصیت‌ها با پیمان بود، اما درباره پیچیدگی‌ها و رفتارهایشان با مشورت‌هایی که به شکل جمعی داشتیم به نتایجی می‌رسیدیم. ما نمایندگانی در زمین می‌خواستیم که 2 برادر بودند؛ فرخ و فرید. فرید تقریبا در اقلیت است؛ انسان کامل، بسیار مثبت‌بین، مثبت‌اندیش و به لحاظ رفتاری آدم درست اما فرخ به گونه‌ای نماینده اکثریتی است که ما آنها را نقد می‌کنیم؛ فرخ تندروتر است، قانون را بیشتر زیرپا می‌گذارد و به تعبیری نقطه مقابل فرید است؛ یعنی وجدان. فضایی‌ها را هم به‌عنوان ناظر به این ماجرا آوردیم؛ کسانی که چیزهایی درباره انسانیت و قوانین انسانیت شنیده‌اند ولی حین زندگی با این انسان‌ها می‌بینند آنها به هیچ کدام از قوانین خود عمل نمی‌کنند و می‌خواهند بررسی کنند که چرا این قوانین را زیر پا می‌گذارند. مثلا دروغ بد است و چرا اصلا دروغ می‌گویند با اینکه کار بدی است؟ این فضایل و رذایل را بر چه اساسی انتخاب می‌کردید، دغدغه خودتان بود یا چیزی بود که بیشتر در جامعه دیده می‌شود؟ این نکات اخلاقی و غیراخلاقی چیزهایی است که ما هر روز در جامعه شاهد آنها هستیم و متاسفانه روز به روز پررنگ‌تر می‌شود. ما با نظر خودمان مسائلی را انتخاب می‌کنیم که دلمان خیلی از آنها پراست و از آنجایی که هدف اولیه ساخت این مجموعه، ایجاد خنده است، قطعا به نکات جذاب هم توجه داریم. ولی دوست داشتیم در کنار این کمدی، حرفی هم زده باشیم. آقای قاسم‌خانی! قبول دارید این داستان با این شخصیت‌های جذاب جای کار بیشتری داشت، منظورم در بازی‌ها، تصویر و... است. رامبد جوان با تمام وجود برای کار زحمت می‌کشد و در هیچ جا کم نگذاشته و البته همه گروه در این راستا کمک بزرگی به او کردند بویژه بازیگران که خیلی خوب به نقش‌ها نزدیک شدند. اما اصولا شیوه پخش هر شبی غلط است و اگر هم قرار است این اتفاق بیفتد باید یک سال قبل استارت کار زده شود و شخصیت‌ها، طراحی شوند. باید فرصت برای نوشتن زیاد باشد تا بازیگران هم از قبل با نقش‌هایشان آشنا شوند که وقتی ضبط شروع می‌شود، همه چیز با عجله پیش نرود. ما در حال حاضر بیشتر از اینکه فکر کنیم چه‌کار کنیم، باید به این فکر باشیم که چگونه کار را برسانیم. به‌عنوان نویسنده که نقش مهمی در کار (بویژه اینگونه کارها) دارد، چقدر سعی کردید تضاد بین رذایل و فضایل اخلاقی اغراق‌آمیز نشود یا حتی اگر اغراق‌آمیز است که به نظرم شیوه کار شما اینگونه است، باورپذیر باشد؟ البته در برخی جاها این غلو جذاب است، مثل همان ماجرای حضور شازده کوچولو. من با اغراق هیچ مشکلی ندارم و به نظرم بیننده باید به این شیوه عادت کند. ما در دنیا فیلم‌هایی با ژانر فضایی داریم در صورتی که اینجا وقتی حرفی از فضا به میان می‌آید، خیلی‌ها فکر می‌کنند کار برای گروه کودک است! من و پیمان از بچگی به این مقوله علاقه‌مند و عاشق فیلم‌های فضایی بودیم. اغراق در این ژانر حرف اول را می‌زند و اگر دست خودمان بود، شاید خیلی فانتزی‌تر از این می‌شد، ولی نگران بودیم که مردم خیلی نپذیرند به همین خاطر یک جاهایی این نگرانی دست ما را می‌بست. اگر امکانات و زمان بیشتری داشتیم از جلوه‌های ویژه بیشتری استفاده می‌کردیم. درباره شازده کوچولو بیشتر بگویید. ایده اولیه آن از چه کسی بود؟ بویژه با آن لباس جالبش. قصه آن قسمت را من نوشتم، ولی طرح اولیه‌اش را به خاطر ندارم چه کسی داد؛ یا خودم بودم یا پیمان. ما از همان ابتدا تصمیم داشتیم چنین میهمانانی داشته باشیم، ولی متاسفانه فرصت پرداختن به این شخصیت‌ها را نداشتیم حتی ما به خاطر وقت کم بسیاری از صحنه‌های جلوه‌های ویژه را کم کردیم. نکته جالب در داستان مسافران این است که در برخی قسمت‌ها ما زمینی‌ها هم به‌عنوان مخاطب این حق را به کنفدراسیون فضایی می‌دهیم که زمین را نابود کند! شاید به‌گونه‌ای از رفتارهای خودمان خجالت می‌کشیم. این ایجاد خجالت و وجدان‌درد(!) چقدر در اهداف شما گنجانده شده بود؟ اولا باید به انتهای داستان برسیم و ببینیم چه اتفاقی می‌افتد، ولی به نظر من آنقدر ما بد رفتار می‌کنیم که یک نفر از بیرون باید بیاید و این رفتارهای ناشایست را درست کند؛ کسی که با دید کلی‌تر به این قضایا نگاه کند، رفتارهایی مثل آلوده کردن محیط زیست و... . ولی در آخر قصه اتفاقاتی می‌افتد که از همان اول برنامه‌اش را داشتیم که طی تحقیقات کنفدراسیون نشان دهیم که اگر اخلاق‌های بدی داریم، اینجوری هم نیستیم که دوست داشته باشیم به همین شکل بمانیم و تغییر نکنیم. وقتی شخصیت‌ها را می‌نوشتید به بازیگر خاصی هم فکر می‌کردید؟ مثلاً حسن معجونی که شخصیت جذابی دارد و انصافاً به این نقش رنگ و لعابی فوق‌العاده داده است؟ حسن معجونی همه ما را شگفت زده کرد چون تا به حال در چنین کارهایی حضور نداشته و بیشتر تئاتر کار ‌کرده است و خیلی مطمئن نبودیم که بتواند این قدر خوب ظاهر شود، اما در حال حاضر به جایی رسیده که خیلی دوست داریم برای نقشش بنویسیم. حسن معجونی بازیگر بسیار باهوشی است و با سواد بالایش این نقش را به بهترین شکل ارائه داده است، یعنی ما بهرام را خلق کردیم و حسن رویش کار کرد و در نهایت دوباره آن را روتوش کردیم. جواب سوالم را نگرفتم؛ شما به عنوان نویسنده چقدر روی انتخاب بازیگران نقش داشتید؟ هیچ نقشی نداشتم. وقتی ما به گروه پیوستیم، حمید لولایی بود، حسن معجونی و سحر دولتشاهی هم صحبت‌هایشان را کرده بودند، شقایق دهقان هم به‌عنوان نویسنده به گروه پیوست و بعد به‌عنوان بازیگر انتخاب شد. راستی همکاری با کارگردانی که تا به حال تجربه ساخت چنین آثاری را نداشت، برایتان چگونه بود؛ سخت، جذاب یا هر دو!؟ خیلی سخت بود، ولی در عین حال بسیار هیجان‌انگیز بود. البته این کار با شیوه مهران(مدیری) که سال‌ها با او کار کرده بودم، بسیار فرق داشت. در این کار سکانس‌ها کاملاً تک دوربینه ضبط می‌شود و گاهی از 2 دوربین استفاده می‌شود و بعد مونتاژ می‌شود که این کار بسیار وقت‌گیر است. رامبد دکوپاژ می‌کند، اما اوایل یکسری نکات خیلی برایمان جذاب بود. برای رامبد این سرعت عجیب بود و همین شیوه جدید برای خود من هم جذاب بود. احتیاج داشتم که تجربه جدیدی را با نگاهی متفاوت داشته باشم و در حال حاضر با قاطعیت می‌گویم از شرایط کاری‌ام کاملاً راضی هستم. رامبد جوان وقتی این عجله و نوشتن سکانس به سکانس فیلمنامه را دید، واکنشی نشان نمی‌داد؟ (با خنده) راستش در نخستین صحبتی که با رامبد داشتیم، گفت با فیلمنامه کامل کار می‌کند، ولی طفلک الان به جایی رسیده که منتظر سکانس بعدی می‌نشیند و اصلاً نمی‌داند این سکانس چیست!؟ درباره نام مجموعه هم صحبت‌های فراوانی صورت گرفته. شما این مجموعه را با نام «سیاه‌چاله» کلید زدید، ولی با نام «مسافران» پخش شد. فکر نمی‌کنید این اسم تا حدودی کلیشه و دم‌دستی است و با فضای فانتزی کار تا حدودی مغایرت دارد؟ درست است، ما این کار را با نام «سیاه‌چاله» شروع کردیم، ولی تلویزیون از این اسم ایراد گرفت. این اسم بر این مبنا بود که وسیله سفر فضایی‌ها قصه ما باشد، ولی الان تا بتوانیم در دیالوگ‌ها هم، این کلمه را نمی‌آوریم و ما متوجه نشدیم دلیل این مخالفت چیست. بعد از آن هم نام «قمر در عقرب» را انتخاب کردیم که باز موافقت نشد. در نهایت هم به اسم مسافران رسیدیم که انتخاب سوم یا چهارم ما بود. قبلاً هم اشاره کردید که به دلیل فرصت کم خیلی از سکانس‌های نیازمند به جلوه‌های ویژه را کم کردید، ولی فکر می‌کنید اگر فرصت داشتید با توجه به کاستی‌ها در این زمینه، می‌توانستید صحنه‌های جذابی ارائه و به عنوان نویسنده روی این صحنه‌ها مانور دهید؟ جلوه‌های ویژه بسیار هزینه‌بر است و باید تیمی انجام شود و از آنجایی که در سینما و تلویزیون تعریفی برای آثار فضایی نداریم، پس تعریفی هم برای بودجه اینگونه کارها نداریم و بودجه‌ای که برای این کار در نظر گرفته بودند، بسیار کم بود، ولی «رضا فرساد» که مسؤول جلوه‌های ویژه این کار است، توانایی‌های بالایی دارد و به نظرم با این بودجه توانسته کار قابل قبولی را ارائه دهد. این سوال خیلی‌هاست که چرا گروه قاسم‌خانی‌ها از مهران مدیری جدا شدند؟ دلایل متفاوتی موجب شد این اتفاق بیفتد. البته من قبل از پیمان با مهران مدیری کار کرده بودم و پیمان هم بعد از مدتی عضو ثابت کارهای مدیری شد. اما احساس كردم که دیگر کافی است و باید با کارگردانی دیگر کار می‌کردم چون واقعاً احتیاج داشتم که فضایم را عوض کنم و روابطم را با کارگردانان دیگر بهتر كرده تا تجارب بیشتری را کسب کنم و تغییر دیدگاه بدهم؛ چون اگر روزی مهران می‌خواست که دیگر کار نکند آن وقت ما بیکار می‌شدیم! البته من از بچه‌ها بی‌خبر نیستم و این جدایی موجب شد که در ابتدا کار سینمایی «سن‌پترزبورگ» را به اتفاق پیمان انجام دهم و در ادامه پیشنهادات زیادی داشتم. مهران هم به اندازه کافی کاربلد است که بدون ما بتواند کارش را خیلی خوب انجام دهد.