شیدا اسلامی: با آغاز ایام سوگواری شهادت سیدالشهدا(ع)، برنامه پخش فیلم و سریال‌های مناسبتی شبکه‌های مختلف نیز مشخص شد؛ ازجمله اینکه تلویزیون در محرم 1402 چند اثر جدید نمایشی را در کنداکتور خود داشت که اتفاقاً برخی از آنها قالب‌های نمایشی متفاوت را برگزیدند. «علقمه سرخ» تازه‌ترین تولید آی‌فیلم، «عشق کوفی» از شبکه ۳ سیما و «ناگهان حسین» که روی آنتن شبکه ۲ سیماست، در زمره تولیدات جدید هستند. شبکه‌های دیگر هم به‌تناسب، آثاری به همین مناسبت در جدول پخش خود داشته و دارند که از آرشیو تولیدات پیشین انتخاب شده‌اند. با این حال نکته عجیب اینکه در ایام محرم و صفر فقط یکی از این مجموعه‌ها یعنی «عشق کوفی» آنقدر قوی بوده که در زمره پربیننده‌ترین برنامه‌های رسانه ملی قرار گیرد. بر اساس آخرین نظرسنجی مرکز تحقیقات سازمان صداوسیما، «عشق کوفی» در کنار سریال «بازپرس» پربیینده‌ترین مجموعه‌های تلویزیونی مردادماه تلویزیون بوده‌اند. جالب اینکه از آغاز ماه محرم امسال، برخی رسانه‌ها که سال‌های پیش از بازپخش «مختارنامه» گله‌مند بودند، امسال از نبود ماندگارترین اثر عاشورایی در این فهرست انتقاد کردند تا آنکه معاون سیما اعلام کرد 2 قسمت گزیده این سریال روی آنتن خواهد رفت. سیاق نقد این رسانه‌ها در عین حال به‌گونه‌ای بود که گویا تلویزیون در تمام 44 سال گذشته تاکنون هیچ تلاشی در تولید آثار مناسبتی برای محرم حسینی نداشته و تمام بضاعت آن منحصر به «مختارنامه» بوده است که حالا غیبت آن در کنداکتور شبکه‌ها دست صداوسیما را بشدت خالی نشان می‌دهد. برخی رسانه‌ها نیز رویکردی بر این مبنا داشتند که اساسا اگر اثری در قدوقواره «مختارنامه» ظاهر نشود، حق مطلب ادا نخواهد شد.
برای کنکاش بیشتر، برخی از بهترین تولیدات جدید و پیشین در این زمینه در سال‌های پس از انقلاب را مرور می‌کنیم.
***
* عشق کوفی
از همان زمان پخش نخستین قسمت این سریال در شامگاه اول محرم، خیلی‌ها دلگرم شدند که یک اثر تاریخی - مذهبی موفق در تعظیم قیام عاشورا به داشته‌های مجموعه فرهنگی-هنری کشور اضافه شده است. این سریال تاریخی ساخته اوج به کارگردانی حسن آخوندپور، وقایع سال 61 هجری از ورود فرستاده ویژه امام حسین(ع) به کوفه تا واقعه کربلا را بر اساس یک روایت درام عاشقانه دنبال میکند.
در این داستان شاهد عشق هلال، جوان کماندار خاندانی علوی به نائله، دختر نازپرورده یک خاندان عثمانی هستیم که درگیر مسائل سیاسی و مذهبی پیرامون قیام عاشورا می‌شود. داستان در زمان ورود مسلم‌بن‌عقیل به کوفه نضبح می‌گیرد.
اولین قسمت آن از حمله به کاروانی آغاز می‌شود که عروسی به پیشکش یزید می‌برد که خودش نه می‌داند و نه می‌خواهد به کابین یزید دربیاید، آن هم با دست پسرعمویی که گمان میکند او را به شام می‌برد تا خطبه عقدشان را مثلا خلیفه جدید، یزید جوان بخواند و وصلت‌شان را متبرک کند! هم بدیع بودن قصه و هم روند جذاب و پرکشش بودن هسته اصلی فیلمنامه، در همراه ساختن مخاطب با آن نقش داشته است. حضور و بازی خوب نادر سلیمانی که عموما به عنوان بازیگری طناز شناخته می‌شود، هم بازی پذیرفتنی و مطلوب سعید شریف و شبنم قربانی به عنوان هنرمندانی جوان با خاستگاه تئاتری و هم حتی ایفای نقش متفاوت لعیا زنگنه و... در نگاه نخست، جایگاه این اثر را در میان برنامه‌های مناسبتی محرم امسال پررنگ میکند.
«عشق کوفی» سریالی به‌شدت قصه‌گو است و با این حساب، قصه عشق «هلال» و «نائله» سری دراز دارد که رنگ عقیده و انتخاب به خود می‌گیرد و دنیای نائله را دگرگون میکند؛ همان‌طور که زندگی هلال را هم در کشاکش حوادث منتهی به عاشورا دستخوش فرازونشیب‌های بسیار خواهد کرد.
* شب دهم
هنرمندی حسن فتحی در شکل دادن به سریالی نوستالژیک که از رهگذر عشقی پاک در تهران قدیم میان زن و مردی از ۲ طبقه اجتماعی متفاوت، فریاد عشقی زمینی را در سرسرای تاریخ به متعالی‌ترین عشق الهی پیوند می‌زند، بعد از گذشت سال‌ها از تولید «شب دهم» همچنان بارز و به‌یادماندنی است. «شب دهم» که 21 سال پیش ساخته شد، یک تراژدی برگرفته از عناصر مذهبی و آیین‌های عزاداری برای امام حسین(ع) در کنار داستان عشق است. گروه تولید این اثر اگرچه مستقیما وارد فضای مستند و مستدرک تاریخی عاشورا نشدند اما تعزیه را پلی کردند برای سفر به تاریخ قیام سیدالشهدا(ع) و انتخاب فضای تهران قدیم و سبک زندگی لوطی‌های بامرام تهران و شاهزاده خانم قجری را دستمایه خلق صحنه‌هایی شورانگیز از شیدایی در مکتب حسینی کردند.
* سفر سبز
«سفر سبز» را محمدحسین لطیفی با بازی خاطره‌انگیز پارسا پیروزفر ساخت که در این سریال در کاراکتر دانیل وستبرگ بازمعرفی شد. دانیل که در آلمان زندگی میکند، در آستانه مرگ برادرش می‌فهمد اصالتا ایرانی است. به او می‌گویند پدر و مادر آلمانی‌اش دانیل را از یک خانواده ایرانی به فرزندخواندگی گرفته‌اند. این سریال همان‌طور که از نامش پیداست، با درونمایه جست‌وجوی هویت، ریشه‌های دانیل را به عشق حسینی(ع) گره می‌زند. او در این سفر پرماجرا به هویت پدر و مادر واقعی‌اش پی می‌برد: آنها دانشجو و از مبارزان مسیر انقلاب اسلامی بوده‌اند که شخصی اطلاعات‌شان را در اختیار ساواک می‌گذارد و فرزندشان یعنی دانیل را هم به زن‌وشوهری آلمانی می‌فروشد. کیفیت ساخت داستان «سفر سبز» به جذابیت داستانش نبود اما بازی برخی بازیگرانش، بویژه پیروزفر، لادن مستوفی و امین تارخ آن را به محبوبیت رساند. لطیفی در این سریال از بازی‌های قدرتمندانه محمدرضا شریفی‌نیا، آزیتا حاجیان، سارا خوئینی‌ها و... نیز بهره گرفته بود و همین هم باعث دیده شدن بیشترش شد.
* معصومیت از دست رفته
داود میرباقری با «معصومیت از دست رفته» نشان داد با اینکه امتحان «شوذب»ها امتحان دشواری است؛ دنباله و اثرات آزمونی که «ماریا»های تاریخ پشت سر گذاشته‌اند و سربلند از آن بیرون آمده‌اند، ثمرات و برکاتی به درازای تاریخ دارند. میرباقری در این سریال نشأت گرفتن و سیراب شدن ریشه‌های قیام کربلا از دریای ولایت علی(ع) را ترسیم و در فضای تولیدی تله‌تئاترگونه‌ای غنی و پرملات و کاری هنرمندانه با بازی جمعی از بازیگران برجسته به رشته تصویر کشید. مهم‌ترین وجه داستانی «معصومیت از دست رفته» از حیث برجسته کردن تضاد و کشمکش، نقش ۲ زن (ماریا و ربابه) در شکل گرفتن سرنوشت شوذب و سرگردانی شوذب میان این ۲ قطب تعیین‌کننده است.
* پریدخت
قصه سریال «پریدخت» هم در فضای سال‌های دهه‌های 20 و30 شمسی می‌گذشت و تلاش می‌کرد بستگی و پیوند اندیشه و جنبش سیاسی مردم معاصر داستان را با باور و پایبندی آنان به عاشورا و نهضت حسینی(ع) تبیین کند. اگرچه منتقدان، فیلمنامه این اثر را واجد نقاط ضعف مختلفی از حیث شخصیت‌پردازی و دیالوگ‌نویسی و... دانستند و به بازی‌های بازیگران اصلی نیز ایرادهایی وارد کردند اما پریدخت همچنان در مجموعه آثار داستانی محرمی جایگاه خوبی دارد.
* آخرین دعوت
وقوع سانحه‌ای باعث می‌شود یوسف زمانی‌فر که استاد دانشگاه است، بعد از به هوش آمدن، خودش را در صحرای نینوا نزدیک شهر کوفه بیابد؛ بیابانی که آبستن حوادث عاشوراست و کوفه‌ای که می‌خواهد میهمان‌کشی کند. او که در زندگی واقعی‌اش داعیه‌دار ارزش‌های انسانی بوده، حالا بر سر دوراهی انتخاب همراهی با حسین (ع) یا دادن دست بیعت به لشکریان ابن‌‌زیاد است.
سهیلی‌زاده با «آخرین دعوت» مسیر سفر در زمان را پیمود و باز هم مساله «انتخاب» را پیش کشید و از این راه، مخاطبش را در میدان چالش عینیت‌یابی ماندن بر سر پیمان عدالت و حق‌جویی یا همنوا شدن با ظلم و ظالم در زندگی انسان امروزی، در آینه اعتقاد به حقانیت حسین(ع) و یارانش، با شخصیت اصلی داستان به همزاد‌پنداری واداشت. رفت و برگشت‌های زمانی نیز در آن مقطع برای بینندگان سریال جذاب بود.
* انتظار سرخ
جهانگیر الماسی و جواد هاشمی از بازیگران اصلی «انتظار سرخ» بودند و چند سال قبل از «شب دهم» ساخته شد (1378). کارگردانی این سریال را محمد درمنش انجام داد و عباس غزالی در آن نقش نوجوانی کم‌سن و سال را بازی می‌کرد. این نخستین سریال تلویزیون برای پخش در ماه محرم بود که حال‌وهوا و زمان وقوع داستانش زمان حال بود و برای روایت ارزش‌های عاشورایی در زندگی مردم، به زندگی امروزی آنان وارد شد.
* روایت عشق
شاید ندانید که وقتی «روایت عشق» تولید شد، تا یک دهه پای ثابت پخش پخش در ایام محرم بود. «روایت عشق» جزو اولین‌های تلویزیون بعد از انقلاب در صف سریال‌های مناسبتی محرم است که علاءالدین رحیمی و انوشیروان ارجمند سازندگانش بودند. پرداختن به حوادث عاشورا در این سریال با ورود به قلب تحولات خونین کربلا شکل گرفت و می‌توان گفت نخستین سریال بزرگ با هدف روایت قیام حسینی(ع) است که در تلویزیون ساخته شده است. خود انوشیروان ارجمند نقش ابن‌سعد را در آن بازی کرد و زنده‌یاد رضا سعیدی که با نقش کوتاه اما اثرگذار ابن زیاد در آن به جامعه هنری و مخاطبان شناسانده شد.
نظر منتقدان درباره بازی زنده‌یاد مهین دیهیم، بازی علی اوسیوند در نقش غلام سیاه و صحنه‌هایی چون شهادت حربن یزید ریاحی و نیز سکانس شهادت امام حسین(ع) مثبت بود و «روایت عشق» را در زمان خودش (سال 1364) سریالی قابل تأمل ارزیابی کردند.
* طفلان مسلم
جهانگیر الماسی، شمسی فضل‌اللهی و پوراندخت مهیمن از جمله بازیگرانی بودند که مجتبی یاسینی سریال «طفلان مسلم» را با بازی آنها ساخت و در سال 1387 از آنتن شبکه ۲ سیما روی آنتن برد. سازندگان «طفلان مسلم» قیام توابین را هم در دل سریال گنجاندند و داستان را با قیام مختار به پایان رساندند تا به پس‌لرزه‌های عاشورا هم اشاره کنند. شاید به دلیل همین تزاحم مضامین بود که اثر به‌دلیل شخصیت‌پردازی ضعیف طفلان مسلم و عدم انسجام فیلمنامه جایگاه خودش را میان آثار عاشورایی نیافت و با اینکه بنای آن را داشت تا بیننده را با جلوه‌هایی از تاریخ و حماسه عاشورا آشنا کند، توجه بیشتری به خلاقیت‌های هنری برای روایت آن نیاز داشت.
* وارث
آقاجان ۲ شیء گرانبها یعنی خنجری جواهرنشان و کتابی نفیس از پدرزنش به امانت دارد. پیرمرد متولی تکیه‌ای در محله است؛ تکیه‌ای که سال‌هاست در آن عزاداری امام حسین(ع) و یارانش برگزار می‌شود. خواب غریب آقاجان که در آن مردی از او می‌خواهد این ۲ امانت را به صاحب اصلی آنها بازگرداند، سرآغاز داستان «وارث» با بازی منوچهر آذر، شراره دولت‌آبادی، محمود پاک‌نیت و سیاوش طهمورث می‌شود. این سریال سال ۱۳۸۲ پخش شد و قصه جذاب و نو آن باعث شد سال‌ها در خاطر مخاطبان ماندگار شود.
* روزهای اعتراض
«روزهای اعتراض» به‌کارگردانی حسین سهیلی‌زاده، در 10 قسمت در سال ۱۳۸۴ از شبکه ۲ سیما روی آنتن رفت. داستان سریال درباره داوود ساکن آمریکاست که به قصد عیادت پدر بیمارش پس از سال‌ها به ایران می‌آید. داوود درست زمانی وارد کشور می‌شود که انقلاب نزدیک است و پدر در آستانه احتضار از داوود می‌خواهد ۱۰ روز محرم را در خانه او مراسم عزاداری برپا کند. این اثر ماجرای شکل‌گیری و پیروزی انقلاب را در همنشینی با محرم و مقاومت حسینی(ع)، ظلم‌ناپذیری و مبارزه با ستم به داستانی دیدنی تبدیل کرد و با استقبال مخاطبان روبه‌رو شد.
* فرات
داستان «فرات» که سال 1390 در جدول پخش محرمی تلویزیون قرار گرفت، درباره ۲ دوست قدیمی است که بر اثر حادثه‌ای رفاقت دیرینه‌شان جای خودش را به دشمنی می‌دهد. هرچند در سریال «فرات» تلاش شده بود مفاهیم برگرفته از واقعه کربلا در دل قصه و مناسبت‌های انسانی میان شخصیت‌ها صورت‌بندی شود، این سریال در مجموعه کارهای علی‌اکبر محلوجیان یک تکرار دیگر محسوب و نسخه دیگری از «زیرتیغ» و... توصیف شد. با این حال، «فرات» به خاطر بازی خوب اکبر زنجانپور و حسن پورشیرازی و روایت صمیمی از دل مردم، بر دل مردم نشست.
* وفا
با اینکه «وفا» به‌مناسبت محرم ساخته و در محرم نیز پخش شد اما دربست در اختیار مضامین عاشورایی نبود. تم عاشقانه «وفا» در دل داستانی جاسوسی - امنیتی طراحی شده بود تا آن را به اثری ضدصهیونیستی و مقاومتی تبدیل کند. البته در مسیر سریال، ژوبین، پسر یهودی با عشق وفا متحول می‌شود و صحنه‌های شورانگیزی نیز از محرم و عزاداری برای سالار شهیدان در آن گنجانده شده تا وابسته بودن تحول شخصیت ژوبین به درک جدید او از دنیا و مفاهیم متعالی نهضت حسین(ع) را به تصویر بکشد. درخشش داستان عشق در «وفا» که منتهی به یک سرانجام تراژیک بود، این سریال را از جمله آثار ماندگار مناسب پخش در محرم کرد.
* خون‌بها
«خون‌بها» که با یکی دو سال فاصله از زمان تولیدش، سال 89 رنگ آنتن را به خود دید، از کارگردانی جواد مزدآبادی بهره برده بود که در مقطعی چندین ساله آثار خوبی برای تلویزیون ساخته بود. داستان با یک مرگ شروع می‌شود و در ادامه ماجرا با ایام ماه محرم تلاقی پیدا میکند: وقتی رسول بعد از مسابقات جهانی بوکس به ایران بازمی‌گردد، با مرگ مشکوک برادرش روبه‌رو می‌شود و تصمیم می‌گیرد با همکاری پلیس قاتل یا قاتلان او را پیدا کند. تلاش سریال برای پیوند زدن میان ویژگی ورزشکاربودن شخصیت اصلی داستان و تقاطع‌سازی از درونمایه جوانمردی و عدالت‌جویی با مفهوم والا و حماسی قیام حسینی، در نهایت اثری متوسط به وجود آورد اما در آن زمان مخاطبان بسیاری را پای تلویزیون نشاند.
ادامه دارد...
***
پرمخاطب‌ترین سریال تلویزیون چند درصد بیننده دارد؟
مرکز تحقیقات سازمان صداوسیما به تازگی با ارائه گزارشی، آمار تعداد بیننده سریال‌های در حال پخش تلویزیون را اعلام کرد. مرکز تحقیقات سازمان صداوسیما گزارشی پیرامون وضعیت سریال‌های سیما از نگاه مخاطبان در نیمه دوم مرداد تهیه کرده است که بر اساس آن «بازپرس» با 22.5 درصد بیننده در میان پاسخگویان این نظرسنجی پرمخاطب‌ترین سریال سیما شده و توانسته رضایت 83.9 درصدی تماشاگران را از آن خود کند. از میان سریال‌های در حال پخش از شبکه‌های مختلف سیما نیز پس از سریال «بازپرس»، «عشق کوفی» با میزان بیننده 13.4 و میزان رضایت 81.8 درصدی در میان پاسخگویان این نظرسنجی در جایگاه دوم قرار گرفته است. جامعه آماری نظرسنجی مذکور، افراد ۱۲ سال و بالاتر ساکن تهران و ۳۰ استان کشور هستند و این نظرسنجی در حالی انجام شده است که پخش سریال «بازپرس» از شبکه اول سیما از دهم تیر آغاز و تاکنون ۲۶ قسمت از این سریال ۳۰ قسمتی پخش شده است. سریال ۱۵ قسمتی «عشق کوفی» هم از دهه اول ماه محرم آغاز شده و به قسمت یازدهم رسیده است. این مجموعه نمایشی در روزهای پنجشنبه و جمعه از شبکه سوم پخش می‌شود و پخش آن همچنان ادامه دارد. در این گزارش به این نکته نیز اشاره شده است که از آنجا که میانگین میزان بیننده سریال‌های جدید شبکه یک سیما طی ۱۰ سال گذشته 27.7 درصد و همچنین میانگین میزان بیننده سریال‌های سیما در سال گذشته 17.6 درصد بوده، لذا میزان بیننده سریال «بازپرس» از حد متوسط سریال‌های سیما در ۱۰ سال اخیر شبکه یک، «کمتر» و از متوسط سریال‌های سیما در سال گذشته «بیشتر» بوده است. همچنین در این نظرسنجی، سریال‌های تکراری سیما نیز مورد بررسی قرار گرفته‌اند. از میان سریال‌های تکراری سریال «گاندو» با 11.1 درصد از شبکه آی‌فیلم پربیننده‌ترین سریال تکراری سیما با میزان رضایت ۹۳ درصدی بوده است.