شیدا اسلامی: پاسداشت پیام عاشورا در قالب تولید آثار داستانی در همنشین کردن شور و شعور در چارچوب داستان‌های جذاب ممکن می‌شود و در پدیدآوری فرم آن، عناصر فرهنگی، زمان و مکان و بستر سیاسی و اجتماعی وقوع داستان، ویژگی‌های جامعه‌شناختی و حتی روانشناختی زیست مردم معاصرش و تاریخچه اتفاقاتی که سیر تاریخ را بدانجا رسانده، سنن، عادات و حتی نوع لباس پوشیدن و سخن گفتن و طبقات و ارتباطات اجتماعی و... تعیین‌کننده‌اند؛ عوامل مختلف و پرشماری که هنرمند فیلمساز را برای تولید یک اثر مذهبی - تاریخی، آن هم درباره پدیده‌ای به‌عظمت عاشورا و نهضت حسینی(ع)، با مجموعه‌ای از عوامل پیچیده و دشوار روبه‌رو می‌کند.
عظمت واقعه به خودی خود کافی است تا این میدان محل عرض‌اندام هر کسی نشود. با این حال، آثار تاریخی از هر نوعش که باشد، چه فیلم و چه سریال و در هر ژانری که تولید شوند، همیشه اقبال مخاطب را در پی دارند و همین یکی از مهم‌ترین عواملی است که بینندگان تلویزیون هر سال در طلیعه محرم به یاد سریال ماندگار «مختارنامه» می‌افتند.
ماجرا ولی این است که همین «مختارنامه» که گاه برخی رسانه‌ها از تکرارش گله‌مندند، بازپخش هم که نشود، وسیله‌ای می‌شود برای انتقاد از تلویزیون که چرا در جدول سریال‌های محرم قرار نگرفته.
در این نوشته که اکنون دومین بخش آن پیش‌روی شماست، به این پرداخته‌ایم که تلویزیون نه می‌تواند و نه باید بضاعت تولید خودش را فقط با عیار آثاری چون «مختارنامه» تنظیم کند. البته تولید آثار مورد علاقه مخاطب در این حوزه، راهکارهای مقرون به نتیجه و متناسب با امکانات تلویزیون را هم دارد که رایج‌ترینش حرکت به‌سمت تولید صنعتی سریال‌های تاریخی، توسعه شهرک‌های چندمنظوره رئال، دیجیتال و... است.
در ادامه به چند اثر دیگر مناسبتی محرم می‌پردازیم:
* رخنه
سریال تلویزیونی «رخنه» به تهیه‌کنندگی حسین تبریزی و سید مسعود اطیابی با بن‌مایه مذهبی و معنوی به روایت زندگی وحید می‌پردازد؛ مردی 50 ساله که کارگاه ساخت ابزار تعزیه و عزاداری مثل علم، کتل، چلچراغ و طبل دارد. او این شغل را از پدرش به ارث برده و سال‌هاست در این زمینه فعالیت می‌کند اما درست زمانی که باید وسایل عزاداری یکی از هیئات مذهبی را آماده کند با مشکلی روبه‌رو می‌شود که حل آن ساده نیست...
«رخنه» سال1392 از تلویزیون پخش شد، داستانش بر مبنای حرفه قهرمان داستان شکل گرفته بود و به بهانه شغلی که عاشقانه و گاه حتی به صورت فصلی انجام می‌شود، مفاهیم انسانی و مذهبی را طرح کرد. از دیگر سو، این سریال نقبی بود به مشاغلی فراموش‌شده چون ساخت ابزار تعزیه و عزاداری.
* یلدا
مینی‌سریال ۱۱ قسمتی «یلدا» به‌کارگردانی حسن میرباقری، داستان حاج محمدعلی زاهدی مشهور به مندلی است که سال‌هاست سنت تعزیه‌خوانی را در شهرستان بسطام حفظ کرده است. او درمی‌یابد زمان مرگش نزدیک شده و احساس می‌کند خطا یا گناهی در گذشته باعث تنهایی و آشفتگی امروز او و دور افتادن فرزندانش از اصالت‌ها شده است. مندلی وصیت می‌کند که فرزندانش برای برخورداری از میراث مالی به‌جا مانده از وی باید تعزیه اجرا
کنند.
«یلدا» از این رهگذار اثری بود در رثای سنت‌های فراموش‌شده و آیین‌های سوگواری اباعبدالله(ع)؛ روایتی از برپایی آیین تعزیه که در هیاهوی رسانه‌های نوین گرد فراموشی روی آن پاشیده شده و نسل جوان تا حدود زیادی با آن بیگانه است. کشمکش‌های میان شخصیت‌ها نیز حول همین موضوع شکل می‌گرفت.
* فرستاده
این سریال درباره پیک اعزامی حضرت امام حسین(ع) به بصره است. سال ۱۳۸۱ سریال «فرستاده» به کارگردانی جواد شمقدری از شبکه ۲ پخش شد و حسین یاری در نقش سلیمان، فرستاده امام ظاهر شد که پس از حوادثی تلخ به شهادت می‌رسد.
«فرستاده» قصه‌گو بود و داستان خودش را از دل از یک واقعه کمتر شنیده شده روایت می‌کرد. این سریال به صورت فیلم هم در ایام محرم روی آنتن رفته است.
* و...
البته فقط اینها نیست. تلویزیون علاوه بر این سریال‌ها که تنها به چند نمونه از آنها پرداختیم، آثار داستانی دیگری هم با مضامینی مرتبط با قیام سومین پیشوای شیعه علیه تمامیت ستم تولید کرده که اغلب آنها چالش اصلی متمایزکننده یاران حق از یاران باطل، یعنی انتخاب را مطرح کرده‌اند، به نقش باور عمیق به ارزش‌های ذلت‌ستیزانه در قوام جامعه و بنیان‌های اخلاقی پرداخته‌اند یا زمینه‌های شکل‌گیری و عبرت‌های عاشورا را در ابعاد سیاسی و اجتماعی دستمایه کار خودشان کرده‌اند.
فارغ از محتوا و مضمون، بدیهی است که هیچ‌یک از آثاری که نام آنها آمد، به‌لحاظ کیفیت تولید، تعداد بازیگران، لوکیشن‌ها، جلوه‌های بصری و میدانی و... در یک کلام: بودجه تولید ویژه آثار عظیم تاریخی، به پای «مختارنامه» نمی‌رسند اما تلویزیون هم نمی‌تواند و هم نباید خودش را در یک قالب ساختاری و بودجه‌ای واحد در مقیاس «مختارنامه» محدود کند. میدان تولید آثار مذهبی و تاریخی از جمله آثار مناسب پخش در ایام محرم آنچنان وسیع و گشاده است که تجربه تولید در مدل‌های صنعتی هم حتی می‌تواند در ساخت آنها به کار گرفته شود و در فضاهای مختلف؛ اعم از ورود به فضای رئال روایت عاشورا و داستان‌های جنبی‌اش یا خلق داستان‌های امروزی گره‌خورده به مضامین، آیین‌ها و دغدغه‌های مذهبی همجوار با عاشورا، زندگی و شخصیت قهرمانان کربلا و پیروان و داعیه‌داران پیام سالار شهیدان محقق شود. نه می‌توان در مقایسه آثار ساخته شده پیش و پس از «مختارنامه» با آن، راه افراط پیمود و هرچه جز «مختارنامه» را با سنگ عیار آن محک زد و از درجه اعتبار ساقط کرد و نه باید سطح ذائقه مخاطب را با راضی‌شدن به آثار میان‌مایه تنزل داد. در این راستا، مستمسک قرار دادن تولید اثری چون «مختارنامه» برای نادیده گرفتن همه تلاش‌های دیگر هنرمندان این عرصه یا تضعیف و تخریب سیمای کلی تولیدات مذهبی و مناسبتی نیز روشی خطاست.
به هر روی، هنر - صنعت فیلمسازی و سریال‌سازی جنبه‌های گوناگونی دارد که اگر ۲ وجهه روایت درست و محتوای ناب و اصیل عاشورا را در کنار ساختار جذاب نصب‌العین خودش قرار بدهد، می‌شود حکایت «یک قصه بیش نیست غم عشق [حسین(ع)] وین عجب» که «کز هر زبان که می‌شنوم نامکرر است».
***
اقتباسی از «مختارنامه» روی آنتن می‌رود
همزمان با ایام سوگواری شهادت سالار شهیدان حضرت اباعبدالله‌الحسین(ع)، فیلم «میهمان‌کشی» به کارگردانی سید داوود میرباقری امشب از شبکه آی‌فیلم فارسی پخش خواهد شد.
این فیلم گزیده‌ای از مجموعه تلویزیونی «مختارنامه» و روایت سرگذشت مسلم بن عقیل در شهر کوفه و جفای مردمان این شهر به فرستاده امام حسین(ع) است.