محمد‌رضا آرام*: مراسم پیاده‌روی اربعین از ابعاد گوناگون قابلیت بررسی و تامل دارد. یکی از موضوعاتی که می‌توان درباره این مراسم مطرح کرد، نظام حمایت اجتماعی خاصی است که بدون حمایت دولت‌ها می‌تواند در مدت کوتاهی بیش از 22 میلیون زائر را از نقاط مختلف دنیا تحت پوشش بگیرد. این نظام حمایت اجتماعی خاص که در مقاله پیش رو «نظام تکافل اجتماعی» می‌نامیم، قابلیت این را دارد که تبدیل به نمونه‌ای شود که در صورت گسترش، فقر مطلق بخش مهمی از طبقات فرودست را بدون دخالت دولت‌ها بلکه تنها با نظام حمایت اجتماعی از بین ببرد. این نمونه بارزی از اصل مواسات است که از اصول اخلاق اجتماعی اسلام است.
تکافل اجتماعی به معنای شناسایی نوع و میزان نیازها و مشکلات یکدیگر برای یاری چندجانبه میان افراد در جامعه مدنی است، به طوری که بخش قابل توجهی از نیازهای افراد تأمین شود. این همیاری مدنی در بستر نهادهای فعال در حوزه تکافل (مثل خانواده، همسایه، خویشاوندان، عشیره، دوستان و برادران دینی) به مثابه کمربندهای حمایتی- تأمینی پیشادولتی انجام می‌شود. کلان‌ترین لایه پیشادولتی این نظریه، نهاد اخوت و برادری عام دینی است. تکافل اجتماعی بستری بسیار مناسب برای حل معضلات مختلف اجتماعی، از جمله فقر است.
* 1- نهاد «اخوت و برادری»
انسان‌ها به واسطه اعتقادات و جهان‌بینی‌های خود اشتراکات و افتراقاتی می‌یابند. اشتراک در انسان بودن، کمترین میزان این اشتراک است. هر کس به واسطه انسان بودن نسبت به همنوعان خود حقوق و تکالیفی دارد. در مرتبه‌ای بالاتر می‌توان از اشتراک موحدان در ایمان به خدای یگانه نام برد. با این ملاک تمام خداپرستان و موحدان عالم از جمله اهل کتاب مشمول حقوق و تکالیفی مهم می‌شوند. در مرتبه‌ای بالاتر اعتقاد به نبوت پیامبر خاتم صلی‌الله‌علیه‌وآله باعث ایجاد رابطه ایمانی اخوت و برادری دینی میان تمام مسلمین می‌شود. اعتقاد به امامت ائمه معصومین علیه‌السلام موجب حقوق و تکالیف بیشتری در ارتباط شیعیان با یکدیگر می‌شود. تجلی‌گاه بارز این روابط را می‌توان در نهادهایی چون مسجد و هیات مشاهده کرد. در اینجا شرط لازم صدق عنوان برادری تولد از یک مادر نیست، تنها شرط برادری، ایمان است. لذا در قرآن کریم بیان شده است رابطه میان مومنان چیزی جز رابطه برادری نمی‌تواند باشد (الحجرات: 10)؛ برادرانی که در قبال فقر یکدیگر احساس مسؤولیت می‌کنند.
1-1- همنوعان
حضرت علی علیه‌السلام در عهدنامه مالک اشتر مردم را به ۲ گروه تقسیم می‌کنند: «مردم بر ۲ گونه‌اند: یا برادر دینی تو هستند یا همنوع تو از لحاظ انسان بودن»، بنابراین نباید با احدی تعامل حیوان‌گونه و سودجویانه داشت. در نتیجه این نوع نگاه انسان‌دوستانه و برادرانه به دیگران است که هنگام توزیع اولیه منابع و امکانات، همگان رفتاری منصفانه خواهند داشت و شکاف میان دارا و ندار یا کارفرما و کارگر به پایین‌ترین سطح ممکن خواهد رسید.
2-1- موحدان و اهل کتاب
«اسلام دستور به قطع رابطه با دیگر ادیان نمی‌دهد، بلکه در شرایط دشوار دستور به تکافل با آنها می‌دهد، چرا که اسلام به بالاتر از اختلافات و تفاوت‌های دینی نگاه می‌کند و افق دید اسلام در سطح انسانیت است». پس از اشتراک با کافران و مشرکان در انسان بودن، نوبت به اشتراک بر سر اعتقاد به خدای یگانه می‌رسد. قرآن کریم هم مسلمانان را دعوت به تعامل و همیاری با اهل کتاب می‌کند و برخی از آنها را به خاطر امانتداری می‌ستاید. حتی ازدواج با زنان اهل کتاب و متکفل شدن امور آنها هم جایز شمرده شده است. (المائده: 5)
3-1- عموم مسلمانان
اسلام تمام مسلمان‌ها را به حکم یک خانواده مىداند و همه را خواهر و برادر یکدیگر خطاب می‌کند؛ آنان نه تنها در لفظ و در شعار که در عمل و تعهدهاى متقابل نیز همه خواهر و برادرند. در حدیثی، راوی از امام صادق علیه‌السلام از نحوه تعامل با غیرشیعیان می‌پرسد و آن حضرت رسیدگی به کارهای آنان از جمله عیادت مریض و حضور در تشیع جنازه را از وظایف شیعیان برمی‌شمارند.
در میان هم‌کیشان، برخی گروه‌ها به دلیل داشتن برخی نیازها یا مشکلات خاص، در تکافل از اولویت و اهمیت بیشتری برخوردارند. مهم‌ترین این گروه‌ها عبارتند از: ایتام، فقرا و مساکین، سائلان و محرومان. دستور اسلام در این زمینه، یاری‌رسانی مستقیم و چهره به چهره به فقراست. رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله می‌فرمایند: «صدقه دادن با دست خویش، از مردن در شرایط و اوضاع بد حفظ مىکند و 70 نوع از انواع بلا را برطرف می‌کند و از میان ۲ فک 70 شیطانى جدا مىشود که همگى اقدامکننده به صدقه را به ترک آن فرمان می‌دهند». دلیل تأکید بر صدقه دادن با دست خود، موضوعیت داشتن ارتباط مستقیم در جریان کمک‌رسانی است. مهم‌ترین کارکردهای رسیدگی بلاواسطه به فقرا عبارت است از اینکه اولا بر اثر مقایسه، فرد خیّر با محدود شدن دامنه و گستره خواسته‌ها و تمایلاتش، احساس رضایت و آرامش درباره داشته‌های خود داشته باشد. ثانیا فرد نیازمند را تا سرحد بی‌نیازی یاری می‌رساند. ثالثا بسیاری از نیازهای غیرمادی و عاطفی فرد نیازمند را تأمین می‌کند. رابعا امکان شناسایی نیازمندان واقعی از غیرواقعی و فهم مقدار و نوع نیاز هر فرد نیازمند آسان‌تر می‌شود، همچنین می‌توان از مکان‌ها و زمان‌های خاص رسیدگی به فقرا در اسلام سخن گفت. موسم حج و زیارت مهم‌ترین زمان‌ها و مسجد و حسینیه مهم‌ترین مکان‌های رسیدگی به فقرا محسوب می‌شوند. در نهاد مسجد امام جماعت نقشی محوری و واسط در فقرزدایی ایفا می‌کند. در نتیجه، در محله‌های جامعه اسلامی با محوریت مسجد و امام جماعت، از یک‌سو مومنان آبرومند مشکلات مالی خود را به او انعکاس می‌دهند و از سوی دیگر مومنان متمکن امام جماعت را امین خود قرار می‌دهند و کمک‌های مالی خود را به او می‌سپارند. امام صادق علیه‌السلام می‌فرمایند: «در زمان پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله مسجد، جایگاه استراحت شبانه فقرا بود». مساجد همچنین به مثابه نهاد تعلیم و تربیت دینی و غیررسمی می‌توانند با تعلیم سبک زندگی صحیح به مومنان، از افتادن آنها به دام فقر غیرمادی پیشگیری کنند.
4-1- شیعیان
اوج رابطه اخوت و برادری و مسؤولیت‌های متقابل ناشی از آن در تعاملات میان شیعیان مشاهده می‌شود. خلاصه این رابطه را می‌توان در مفهوم «مواسات» فهم کرد. مواسات به معنای شریک و سهیم دانستن کسی با خود در مال و مضایقه نکردن آن از او است. امام علی علیه‌السلام درباره اهمیت مواسات می‌فرمایند: «نظام برادری با هیچ چیزی به اندازه مواسات پایدار نمی‌ماند». در جای دیگری تکافل فردی و مواسات را به‌عنوان ویژگی‌های سامان‌بخش دین یاد می‌کنند. رفع فقر مادی با کمک‌های بلاعوض کمترین موضوعی است که در این رابطه به آن پرداخته می‌شود.
امام باقر علیه‌السلام فرموده‌اند: «از جمله حقوق مومن بر برادر مومنش این است که گرسنگى او را سیر و پوشاک او را تأمین کند و از گرفتاری نجاتش بخشد و بدهی‌اش را بپردازد و هنگامی‌که بمیرد، سرپرستی خانواده و فرزندانش را عهده‌دار شود».
امام باقر علیه‌السلام از یکی از شیعیان‌شان می‌پرسند: برادرى شما تا این حد رسیده است که یک نفر بیاید و دستش را در جیب برادر دینى خود بکند و آنچه نیاز دارد بردارد و دستش را نگیرند؟ آن فرد گفت: من چنین رسم و آیینى در میان برادران دینى ندیدهام. امام باقر علیه‌السلام فرمودند: پس هنوز به برادرى کامل نرسیدهاید.
* 2- عراق، تکافل و فقرزدایی
کشور عراق را می‌توان به دلیل ساخت اجتماعی آن نمونه نسبتا موفقی در ارزیابی نقش تکافل در فقرزدایی بررسی کرد. عراق یکی از نمونه‌های بارز کشورهای در حال توسعه است که از چند جهت دچار عقب‌ماندگی و کندی روند توسعه شده است.
عراق از سال 2000 تاکنون درگیر ۲ جنگ مهم بوده است: اول، حمله آمریکا به عراق. عراق رسما ۸ سال در اشغال نیروی‌های آمریکایی بود. طی اشغال عراق از سال 2003 تا سال 2011 به نقل از پروژه شمارش اجساد عراقی (IBC)114731 غیرنظامی به طرز خشونت‌بار کشته می‌شوند. در خلال این جنگ ضمن نابودی بخش وسیعی از زیرساخت‌های این کشور، بخش قابل توجهی از نخبگان علمی و سرمایه‌های انسانی عراق هم به قتل می‌رسند که ضربه سنگینی به توسعه این کشور وارد می‌شود. در عراق تا سال ۲۰۰۷ سوءتغذیه کودکان به ۲۸ درصد رسید و گزارش‌ها حاکی از آن بود که ۶۰ تا ۷۰ درصد کودکان عراقی دچار مشکلات روانی شده‌اند. دوم، جنگ عراق با داعش. عراق از سال 2014 تاکنون درگیر جنگ با گروه تکفیری - تروریستی داعش است. این جنگ بخش زیادی از سرمایه‌های اقتصادی و انسانی این کشور را نابود کرده است.
نهادهای دولتی در کشور عراق عموما فاسد و بهره‌کش هستند. این کشور در رتبه‌بندی شفافیت و فساد در جایگاه 161 در میان 167 کشور قرار دارد. تعطیلی پارلمان و تظاهرات عمومی علیه فساد در کشور عراق بارها و بارها تکرار شده است که خود گواهی بر عمق این فاجعه است.
2-1- اربعین: نمونه بارز فرهنگ تکافل
مردم کشور عراق با برخورداری از خانواده‌های گسترده و با ابتنا به نظام عشیره‌ای توانسته‌اند به رغم وجود موانع و مشکلات فراوان ناشی از توسعه‌نیافتگی، بر بخش زیادی از آنها فائق آیند. به دلیل وجود لایه‌های تکافل در این نظام، اگر یک فرد دچار فقر و تنگدستی شود، احساس تنهایی نمی‌کند، هر چند دولت آنها فاسد و نهادهایش بهره‌کش باشند.
حضور 22 میلیون زائر از 80 کشور دنیا در ایام اربعین حسینی را به عنوان یکی از بزرگ‌ترین اجتماعات بشر در طول تاریخ یاد کرده‌اند که این جمعیت 10 برابر شرکت‌کنندگان در مراسم حج است. پذیرایی از زائران و اسکان آنها اولا به صورت کاملا مردمی و داوطلبانه و ثانیا به صورت رایگان و بدون هیچ منتی انجام می‌شود. این امر تا حدود زیادی مدیون نظام عشیره‌ای عراق است به طوری که 7060 موکب را در سال 1394 در مسیرهای منتهی به کربلا برای پذیرایی و اسکان زائران به طور کاملا خودجوش راه‌اندازی کردند. موکب‌ها سازمان‌های مردم‌نهادی هستند که متولی برگزاری مراسم عزاداری مذهبی هستند و در ایام اربعین در مسیرهای منتهی به کربلا به ارائه انواع خدمات رفاهی، بهداشتی، غذایی، واکس زدن کفش‌ها، ماساژ بدن و پا‌ها، تعمیر وسایل و دیگر موارد می‌پردازند. اعتقاد به فضیلت بسیار زیاد زیارت امام حسین علیه‌السلام بویژه در اربعین و جایگاه زائران آن حضرت باعث رقابت هرچه بیشتر و بهتر صاحبان موکب‌های مختلف و ارائه‌دهندگان خدمات برای جلب نظر زائران شده است. در این مراسم افراد از هر جنس، سن، نژاد، ملیت و حتی دین و مذهب با گرایش‌های گوناگون فکری، فرهنگی، مذهبی و سیاسی حضور دارند. حتی برخی افراد دارای معلولیت جسمی، با ویلچر و عصا در این آیین شرکت می‌کنند.
این زائران به طور متوسط و در مجموع حدودا 7 روز را به پیاده‌روی و اقامت در کربلا و مسیرهای منتهی به آن سپری می‌کنند. هر چند آمار دقیقی درباره هزینه‌هایی که مردم در این مراسم متکفل می‌شوند وجود ندارد ولی با در نظر گرفتن تعداد زوار و وضعیت پذیرایی، می‌توان درباره هزینه‌ها تخمین زد که قاعدتاً هیچ دولتی به‌تنهایی قادر به اداره و تأمین امکانات کافی برای این اجتماع عظیم بشری نیست. تخصیص امکانات و مزایا نه بر اساس میزان دارایی‌های افراد، بلکه بر اساس اتصاف افراد به صفت زائر انجام می‌شود، لذا فقیرترین افراد و غیرمسلمانان هم در این راهپیمایی شرکت می‌کنند.
این نوع از رابطه میان افراد در ایام اربعین حسینی در کشور عراق مصداقی عینی از تکافل محسوب می‌شود. با گسترش این فرهنگ به باقی مکان‌ها و زمان‌ها می‌توانیم شاهد نوع جدیدی از تعاملات و مناسبات غیرپولی میان افراد باشیم که در آن فقیری وجود نداشته باشد.
شکل‌گیری این نوع مناسبات و تسری آن به دیگر ایام و امکنه، نویدبخش ظهور آن دولت کریمه‌ای است که در آن هیچ فقیری یافت نمی‌شود؛ دولتی که در آن به جای فقرا، ثروتمندان آواره کوچه‌ها و خیابان‌ها برای پیدا کردن یک فقیر هستند تا واجبات مالی خود را به او پرداخت کنند.
*پژوهشگر علوم سیاسی