دکتر عباس خامه‌یار *
سرانجام پس از نزدیک به 5 ماه رایزنی‌های فشرده و چانه‌زنی‌های سیاسی، دولت وحدت ملی لبنان به ریاست سعد حریری تشکیل شد.ترکیب کابینه سعد حریری همچنان‌که پیش‌بینی می‌شد بر 2 مقوله ثابت طایفه‌ای و جایگاه سیاسی احزاب لبنان شکل گرفته است.در بعد طایفه‌ای با توجه به اینکه لبنان 5 میلیون نفری از 18 طایفه مختلف تشکیل شده است لذا در کابینه 30 نفره همه این طوایف باید سهمی در ساختار قدرت لبنان داشته باشند.مسیحیان مارونی، مسلمانان سنی، شیعیان و دروزی‌ها 4 طایفه‌اي هستند که به ترتیب از اهمیت سیاسی بالایی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و ملی لبنان برخوردارند.هر چند اکنون شیعیان لبنان با جمعیتی بالغ بر 5/1 ميلیون نفر در رده بالایی از ترکیب جمعیتی قرار دارند، اما غرب و برخی کشورهای عرب منطقه در یک موافقتنامه نانوشته مایل هستند ترکیب جمعیتی لبنان به شکل سنتی خود باقی بماند. فرانسه که خود را حامی سیاسی مارونی‌های لبنان می‌داند همواره تلاش کرده ساختار اصلی قدرت سیاسی و نظامی لبنان در اختیار این طایفه باقی بماند.عربستان، مصر، اردن و در مجموع اتحادیه عرب مایل هستند مسلمانان سنی لبنان در جایگاه دوم قدرت سیاسی قرار داشته باشند؛ به‌رغم اینکه جمعیت شیعیان اکنون از جمعیت سنی‌ها و مارونی‌ها فراتر رفته است.بر همین اساس و طبق یک مقوله سنتی در لبنان، رئیس‌جمهوری باید از مسیحیان مارونی، نخست‌وزیر از مسلمانان سنی و رئیس پارلمان از شیعیان انتخاب شوند.پس از انتخابات خردادماه گذشته پارلمانی لبنان 2 مجموعه سیاسی قدرتمند 14 مارس و 8 مارس به ترتیب 71 و 57 کرسی از مجموع 128 کرسی پارلمانی را به دست آوردند.گروه 14 مارس که ریاست آن را سعد حریری به‌عهده دارد چون فراکسیون اکثریت پارلمان لبنان را در دست دارد طبق قانون این حق را خواهد داشت که نخست وزیر را به میشل سلیمان رئیس جمهوری لبنان پیشنهاد کند.لذا سعد حریری 39 ساله براساس برآیند انتخابات و پیروزی گروه 14 مارس به عنوان نخست‌وزیر معرفی شد.هر چند انتخابات پارلمانی لبنان عرصه تقابل بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بود، اما سرانجام عربستان سعودی برای هدایت انتخابات به سود جریان 14 مارس مبلغ 750 میلون دلار هزینه کرد.البته مجموعه 8 مارس که ریاست آن را میشل عون - مسیحی مارونی - رهبر جریان آزاد ملی لبنان به عهده دارد و از حزب‌الله و جنبش امل «شیعه» تشکیل شده به عنوان فراکسیون مخالف دولت وارد پارلمان شد.پس از معرفی سعد حریری به عنوان نخست وزیر پیشنهادی، آمریکا، فرانسه، مصر و عربستان برای مدیریت سیاسی ومصادره اهرم‌های قدرت در لبنان وارد عمل شدند وتلاش کردند از ورود شخصیت‌های طرفدار مقاومت اسلامی به کابینه سعد حریری جلوگیری کنند.کشمکش‌های سیاسی و چانه‌زنی‌ها میان 2 گروه 14 مارس و8 مارس بر سر تعیین یک فرمول قابل قبول در ترکیب کابینه وحدت ملی نزدیک به 5 ماه ادامه داشت.هر یک از قدرت‌های غربی و عربی تلاش داشتند در ترکیب کابینه وحدت ملی لبنان وزارتخانه‌های کلیدی در اختیار گروه 14 مارس قرارداشته باشد.
سر انجام فرمول 5+10+15 به عنوان راه‌حل برون رفت از بن‌بست تشکیل کابینه وحدت‌ملی مورد توافق همه طیف‌های سیاسی لبنان قرار گرفت. به این معنی که گروه 14 مارس 15 وزارتخانه، گروه 8 مارس 10 وزارتخانه و رئیس جمهوری 5 وزارتخانه را در اختیار داشته باشند. اما موضوعی که روند تشکیل کابینه را با کندی مواجه کرد مساله وزارتخانه‌های کلیدی و «ثلث ضامن» بود. وزارتخانه‌های کشور، دفاع، خارجه، اقتصاد، ارتباطات و مخابرات جزو وزارتخانه‌های کلیدی لبنان هستند که اختلاف میان 2 مجموعه رقیب 14 مارس و 8 مارس سر اینکه چه وزارتخانه‌ای در اختیار کدام مجموعه باشد، شدت گرفت. این مشکل نیز با واگذاری اختیار انتخاب 3 وزیر برای وزارتخانه‌های دفاع، کشور و خارجه به رئیس‌جمهوری که شخصیتی بی‌طرف و معتدل به شمار می‌آید، حل شد. 2 وزارتخانه خارجه و ارتباطات به ترتیب به 2 شخصیت شیعه و مسیحی مارونی زیر مجموعه گروه 8 مارس واگذار و به این ترتیب یکی از مشکلات فرا روی تشکیل دولت وحدت ملی بر طرف شد. اما مشکل دیگری که در فرآیند شکل‌گیری کابینه مورد توافق همه طیف‌های لبنانی بروز کرد موضوع ثلث ضامن بود. در کابینه لبنان معمولا تصمیمات براساس دو‌سوم رای وزرای کابینه اتخاذ می‌شود، اما اگر از مجموع 30 وزیر 11 وزیر رای منفی به یک لایحه یا یک طرح قانونی بدهند آن لایحه وتو و کان لم یکن تلقی می‌شود. بنابراين از آنجایی که حزب‌الله، جنبش امل و مجموعه 8 مارس این احتمال را می‌دادند که گروه 14 مارس از طریق لابی با وزرای غیرهمسو با مقاومت اسلامی تصمیماتی مغایر با استراتژی مبارزاتی حزب الله اتخاذ کند، خواستار دریافت تضمینی برای عدم تصویب چنین قوانینی در دولت شدند. لذا پس از چانه‌زنی‌ها ورایزنی‌های فشرده، ثلث ضامن یا حق وتو به یک وزیر همسو با مقاومت اسلامی به گروه 8 مارس داده شد. به این ترتیب ماراتن تشکیل کابینه با در نظر گرفتن مطالبات همه طیف‌های سیاسی لبنان به ریاست سعد حریری، فرزند جوان مرحوم رفیق حریری، نخست وزیر مقتول لبنان به پایان رسید. سعد حریری از یک پدر لبنانی سنی مذهب، رفیق حریری و یک مادر سوری، نضال البستانی در18 آوریل 1970 میلادی در شهر صیدا در جنوب لبنان متولد شده است. او تحصیلات ابتدایی خود را در شهر صیدا، تحصیلات دبیرستانی را در فرانسه و تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته مدیریت در دانشگاه جرج تاون آمریکا به پایان رسانده است. وی پس از پایان تحصیلات به عربستان رفت و مدیریت شرکت ساختمان‌سازی بین‌المللی «سعودی اوجیه» را که در اغلب کشورهای عربی شعبه دارد به‌عهده گرفت. به دلیل اینکه رفیق حریری تابعیت 3 گانه فرانسه، عربستان و لبنانی داشت به‌طور طبیعی سعد حریری جوان همزمان نیز دارای این 3 تابعیت است. سعد حریری جزو ثروتمند‌ترین مردان عرب است که ثروت وی حدود 4 میلیارد دلار تخمین‌زده می‌شود به‌گونه‌ای که اخیرا برای نامگذاری یکی از تالارهای دانشگاه جرج تاون آمریکا به نام رفیق حریری مبلغ 20 میلیون دلار به این دانشگاه کمک مالی کرده است. سعد حریری در سال 1997 با دختری به نام «لارا بشیر العظم» که وابسته به یکی از خانواده‌های ثروتمند، پر‌نفوذ و ریشه‌دار سوریه و از نزدیکان عبدالحلیم خدام، معاون اول سابق رئیس جمهوری سوریه و یکی از مخالفان فعلی دولت سوریه است، ازدواج کرد. اما آیا سعد حریری به‌رغم تجربه سیاسی اندک خود خواهد توانست لبنان را از بحران سیاسی و امنیتی فعلی خارج کند؟ مسلما با توجه به مشکلات طایفه‌ای مزمن لبنان و موروثی بودن ساختارهای قدرت در این کشور سعد حریری باید از اتکا به قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای خود‌داری کرده و مصلحت عمومی لبنان را مورد توجه قرار دهد. اگر سعد حریری بخواهد تحت تاثیر آمریکا، رژیم صهیونیستی، فرانسه و عربستان در برابر مقاومت اسلامی لبنان ایستادگی و حزب‌الله را خلع سلاح کند، قطعا لبنان در آینده با یک بن‌بست جدید مواجه خواهد شد و سعد حریری نخواهد توانست موفقیت چندانی در ایجاد همگرایی و وفاق ملی به‌دست آورد.
*كارشناس مسائل خاورميانه حریری جوان و مشکلات مزمن لبنان
دکتر عباس خامه‌یار *
سرانجام پس از نزدیک به 5 ماه رایزنی‌های فشرده و چانه‌زنی‌های سیاسی، دولت وحدت ملی لبنان به ریاست سعد حریری تشکیل شد.ترکیب کابینه سعد حریری همچنان‌که پیش‌بینی می‌شد بر 2 مقوله ثابت طایفه‌ای و جایگاه سیاسی احزاب لبنان شکل گرفته است.در بعد طایفه‌ای با توجه به اینکه لبنان 5 میلیون نفری از 18 طایفه مختلف تشکیل شده است لذا در کابینه 30 نفره همه این طوایف باید سهمی در ساختار قدرت لبنان داشته باشند.مسیحیان مارونی، مسلمانان سنی، شیعیان و دروزی‌ها 4 طایفه‌اي هستند که به ترتیب از اهمیت سیاسی بالایی در تصمیم‌گیری‌های سیاسی و ملی لبنان برخوردارند.هر چند اکنون شیعیان لبنان با جمعیتی بالغ بر 5/1 ميلیون نفر در رده بالایی از ترکیب جمعیتی قرار دارند، اما غرب و برخی کشورهای عرب منطقه در یک موافقتنامه نانوشته مایل هستند ترکیب جمعیتی لبنان به شکل سنتی خود باقی بماند. فرانسه که خود را حامی سیاسی مارونی‌های لبنان می‌داند همواره تلاش کرده ساختار اصلی قدرت سیاسی و نظامی لبنان در اختیار این طایفه باقی بماند.عربستان، مصر، اردن و در مجموع اتحادیه عرب مایل هستند مسلمانان سنی لبنان در جایگاه دوم قدرت سیاسی قرار داشته باشند؛ به‌رغم اینکه جمعیت شیعیان اکنون از جمعیت سنی‌ها و مارونی‌ها فراتر رفته است.بر همین اساس و طبق یک مقوله سنتی در لبنان، رئیس‌جمهوری باید از مسیحیان مارونی، نخست‌وزیر از مسلمانان سنی و رئیس پارلمان از شیعیان انتخاب شوند.پس از انتخابات خردادماه گذشته پارلمانی لبنان 2 مجموعه سیاسی قدرتمند 14 مارس و 8 مارس به ترتیب 71 و 57 کرسی از مجموع 128 کرسی پارلمانی را به دست آوردند.گروه 14 مارس که ریاست آن را سعد حریری به‌عهده دارد چون فراکسیون اکثریت پارلمان لبنان را در دست دارد طبق قانون این حق را خواهد داشت که نخست وزیر را به میشل سلیمان رئیس جمهوری لبنان پیشنهاد کند.لذا سعد حریری 39 ساله براساس برآیند انتخابات و پیروزی گروه 14 مارس به عنوان نخست‌وزیر معرفی شد.هر چند انتخابات پارلمانی لبنان عرصه تقابل بازیگران منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای بود، اما سرانجام عربستان سعودی برای هدایت انتخابات به سود جریان 14 مارس مبلغ 750 میلون دلار هزینه کرد.البته مجموعه 8 مارس که ریاست آن را میشل عون - مسیحی مارونی - رهبر جریان آزاد ملی لبنان به عهده دارد و از حزب‌الله و جنبش امل «شیعه» تشکیل شده به عنوان فراکسیون مخالف دولت وارد پارلمان شد.پس از معرفی سعد حریری به عنوان نخست وزیر پیشنهادی، آمریکا، فرانسه، مصر و عربستان برای مدیریت سیاسی ومصادره اهرم‌های قدرت در لبنان وارد عمل شدند وتلاش کردند از ورود شخصیت‌های طرفدار مقاومت اسلامی به کابینه سعد حریری جلوگیری کنند.کشمکش‌های سیاسی و چانه‌زنی‌ها میان 2 گروه 14 مارس و8 مارس بر سر تعیین یک فرمول قابل قبول در ترکیب کابینه وحدت ملی نزدیک به 5 ماه ادامه داشت.هر یک از قدرت‌های غربی و عربی تلاش داشتند در ترکیب کابینه وحدت ملی لبنان وزارتخانه‌های کلیدی در اختیار گروه 14 مارس قرارداشته باشد.
سر انجام فرمول 5+10+15 به عنوان راه‌حل برون رفت از بن‌بست تشکیل کابینه وحدت‌ملی مورد توافق همه طیف‌های سیاسی لبنان قرار گرفت. به این معنی که گروه 14 مارس 15 وزارتخانه، گروه 8 مارس 10 وزارتخانه و رئیس جمهوری 5 وزارتخانه را در اختیار داشته باشند. اما موضوعی که روند تشکیل کابینه را با کندی مواجه کرد مساله وزارتخانه‌های کلیدی و «ثلث ضامن» بود. وزارتخانه‌های کشور، دفاع، خارجه، اقتصاد، ارتباطات و مخابرات جزو وزارتخانه‌های کلیدی لبنان هستند که اختلاف میان 2 مجموعه رقیب 14 مارس و 8 مارس سر اینکه چه وزارتخانه‌ای در اختیار کدام مجموعه باشد، شدت گرفت. این مشکل نیز با واگذاری اختیار انتخاب 3 وزیر برای وزارتخانه‌های دفاع، کشور و خارجه به رئیس‌جمهوری که شخصیتی بی‌طرف و معتدل به شمار می‌آید، حل شد. 2 وزارتخانه خارجه و ارتباطات به ترتیب به 2 شخصیت شیعه و مسیحی مارونی زیر مجموعه گروه 8 مارس واگذار و به این ترتیب یکی از مشکلات فرا روی تشکیل دولت وحدت ملی بر طرف شد. اما مشکل دیگری که در فرآیند شکل‌گیری کابینه مورد توافق همه طیف‌های لبنانی بروز کرد موضوع ثلث ضامن بود. در کابینه لبنان معمولا تصمیمات براساس دو‌سوم رای وزرای کابینه اتخاذ می‌شود، اما اگر از مجموع 30 وزیر 11 وزیر رای منفی به یک لایحه یا یک طرح قانونی بدهند آن لایحه وتو و کان لم یکن تلقی می‌شود. بنابراين از آنجایی که حزب‌الله، جنبش امل و مجموعه 8 مارس این احتمال را می‌دادند که گروه 14 مارس از طریق لابی با وزرای غیرهمسو با مقاومت اسلامی تصمیماتی مغایر با استراتژی مبارزاتی حزب الله اتخاذ کند، خواستار دریافت تضمینی برای عدم تصویب چنین قوانینی در دولت شدند. لذا پس از چانه‌زنی‌ها ورایزنی‌های فشرده، ثلث ضامن یا حق وتو به یک وزیر همسو با مقاومت اسلامی به گروه 8 مارس داده شد. به این ترتیب ماراتن تشکیل کابینه با در نظر گرفتن مطالبات همه طیف‌های سیاسی لبنان به ریاست سعد حریری، فرزند جوان مرحوم رفیق حریری، نخست وزیر مقتول لبنان به پایان رسید. سعد حریری از یک پدر لبنانی سنی مذهب، رفیق حریری و یک مادر سوری، نضال البستانی در18 آوریل 1970 میلادی در شهر صیدا در جنوب لبنان متولد شده است. او تحصیلات ابتدایی خود را در شهر صیدا، تحصیلات دبیرستانی را در فرانسه و تحصیلات دانشگاهی خود را در رشته مدیریت در دانشگاه جرج تاون آمریکا به پایان رسانده است. وی پس از پایان تحصیلات به عربستان رفت و مدیریت شرکت ساختمان‌سازی بین‌المللی «سعودی اوجیه» را که در اغلب کشورهای عربی شعبه دارد به‌عهده گرفت. به دلیل اینکه رفیق حریری تابعیت 3 گانه فرانسه، عربستان و لبنانی داشت به‌طور طبیعی سعد حریری جوان همزمان نیز دارای این 3 تابعیت است. سعد حریری جزو ثروتمند‌ترین مردان عرب است که ثروت وی حدود 4 میلیارد دلار تخمین‌زده می‌شود به‌گونه‌ای که اخیرا برای نامگذاری یکی از تالارهای دانشگاه جرج تاون آمریکا به نام رفیق حریری مبلغ 20 میلیون دلار به این دانشگاه کمک مالی کرده است. سعد حریری در سال 1997 با دختری به نام «لارا بشیر العظم» که وابسته به یکی از خانواده‌های ثروتمند، پر‌نفوذ و ریشه‌دار سوریه و از نزدیکان عبدالحلیم خدام، معاون اول سابق رئیس جمهوری سوریه و یکی از مخالفان فعلی دولت سوریه است، ازدواج کرد. اما آیا سعد حریری به‌رغم تجربه سیاسی اندک خود خواهد توانست لبنان را از بحران سیاسی و امنیتی فعلی خارج کند؟ مسلما با توجه به مشکلات طایفه‌ای مزمن لبنان و موروثی بودن ساختارهای قدرت در این کشور سعد حریری باید از اتکا به قدرت‌های منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای خود‌داری کرده و مصلحت عمومی لبنان را مورد توجه قرار دهد. اگر سعد حریری بخواهد تحت تاثیر آمریکا، رژیم صهیونیستی، فرانسه و عربستان در برابر مقاومت اسلامی لبنان ایستادگی و حزب‌الله را خلع سلاح کند، قطعا لبنان در آینده با یک بن‌بست جدید مواجه خواهد شد و سعد حریری نخواهد توانست موفقیت چندانی در ایجاد همگرایی و وفاق ملی به‌دست آورد.
*كارشناس مسائل خاورميانه ارسال نظر
پربیننده