فیلمنامه‌ای وام‌دار طرح اولیه
«محاکمه در خیابان» قبل از هر چیز فیلمی روایت‌‌محور است و همین شاید بزرگ‌ترین چرخش در کارنامه سال‌های اخیر مسعود کیمیایی باشد. کارگردانی که پس از فیلم «سربازان جمعه» گام در مسیر ذبح داستان گذاشته و در هر گام گویی بیشتر مجذوب «آدم‌هایش» می‌شود.
کیمیایی بی‌تردید با «رئیس» و «حکم» امیدهای بسیاری را در میان طرفدارانش ناامید کرد و منتقدان بسیاری را به صف منتقدان همیشگی‌اش فراخواند؛ فیلم‌هایی که کارگردانشان تأکید بسیاری بر «آدم‌ها» و شخصیت‌های «خاص» دارد، اما داستان دغدغه‌ای برای همراهی مخاطب با آنها ندارد و گویی مخاطب به‌واسطه علاقه کارگردان، ناگزیر از تماشای برشی از زندگی این شخصیت‌هاست. این به نوعی سه‌گانه، در کارنامه کیمیایی کمتر رمقی را برای امیدواران تماشای فیلمی دیگر از خالق «گوزن‌ها» باقی گذاشته بود، اما بازهم کیمیایی،کیمیایی بود و خاطره «قیصر»، «ضیافت» و «اعتراض» بهترین توجیه برای تهیه بلیت و تماشای «محاکمه در خیابان». فیلم به نسبت کارهای پیش از خود متفاوت است و همین اولین واکنش مخاطبان را در نگاهی رضایتمندانه خلاصه می‌کند. نگاهی که با ته‌نشین شدن «داستان» فیلم، آمیخته به تردید در اعلام نظر می‌شود. داستان «محاکمه در خیابان» داستانی سرراست و فاقد پیچیدگی است.
یک خبر، شکی را برمی‌انگیزد و شک هم آتش کینه‌ای را شعله‌ور می‌کند. کسی در آتش خشم نمی‌سوزد اما «قضاوت» و «داوری»های بسیاری به چالش کشیده و سرانجام هم تلخی «حقیقت» عاید مخاطب می‌شود. این مسیر اما کمتر نشانی از دنیای نوستالژیک کیمیایی دارد و باید رد آن را در جای دیگری جست؛ طرح و فیلمنامه اولیه کار که حاصل نگاه و دنیای اصغر فرهادی است. فیلمنامه «محاکمه در خیابان» تا انتهای مسیر و تبدیل به یک فیلم سینمایی هنوز وام‌دار طرح اولیه است و بزرگ‌ترین امتیازش را از همین معبر نصیب خود می‌کند. مخاطب آشنای سینمای فرهادی براحتی می‌تواند رد پای دغدغه‌های او را در داستان فیلم رصد کند و پربیراه نیست اگر مدعی شویم که سرانجام هم با حسرت اینگونه تصویر شدن آن، سالن سینما را ترک می‌کند.
فیلمنامه فیلم در عبور از دنیای مردانه کیمیایی بشدت از صورت اولیه خود رنگ باخته است و برای درک این هم چندان نیازی به دسترسی به نسخه اولیه نیست، چراکه کیست نداند پایبندی به این «مد» دهه 50 و 60 سینمای ایران و تأکید بر قیصرانه‌ها را؛ چیزی جز محصول نگاه خالق «قیصر» نیست، اتفاقی که گویی کیمیایی اصراری هم بر تکذیب آن ندارد و با نگارش دیالوگی برای حبیب(با بازی درخشان حامد بهداد) نیمه اعترافی هم به آن می‌کند؛ «...تکلیف مایی که هنوز از مد نیفتادیم چیه!؟» با این همه فیلم سرسلامت از این نشانه‌ها گذشته و باوجود اصرار بر پایبندی به آنها اسیرشان نشده و به نسبت تجربه‌های پیشین آقای کارگردان، امروزی‌تر از کار درآمده است.
شخصیت‌ها؛ خوب، بد، زشت
اما کیمیایی برای بازگشت به دنیای قصه‌گویی، پرداخت برخی شخصیت‌های داستانش را از قلم انداخته و همین یکی از نقاط ضعف قابل طرح فیلم شده است. فیلم داستان 3 رابطه است که در فرمتی اپیزودیک با هم تداخل پیدا كرده و البته از هم عبور می‌‌کنند. امیر و مرجان (با بازی متوسط پولاد کیمیایی و شبنم درويش) شخصیت‌های اول داستان هستند که در روز ازدواجشان اسیر تردیدی نسبت به گذشته می‌شوند و داستان آغاز می‌شود. دایره اصلی روایت حول همین محور شکل می‌گیرد و 2 داستان دیگر در مواجهه با این خط اصلی وارد فیلم می‌شوند. اما در شکل دادن و عمق‌بخشی به این 2 داستان فیلمنامه ناتوان عمل می‌کند و کارگردان هم در ورود و خروج منطقی به دنیای شخصیت‌های مرتبط با این 2 داستان ناکام می‌ماند و همین سبب می‌شود مخاطب در پاره‌ای از لحظه‌های فیلم احساس ناخوشی از تماشای صحنه‌های بی‌ربط تنهایی کاراکترهای ناآشنا داشته باشد و درپی حس کنجکاوی خود برای اطلاع از سرانجام امیر و مرجان از فیلم فاصله بگیرد. هر چند بازی واقعاً جالب توجه محمدرضا فروتن و نیز کارگردانی و فیلمبرداری پر‌ایده صحنه‌های مربوط به دفتر کار سابق او، اندکی کاراکتر او را نجات داده است اما این اتفاق درباره نیکی کریمی، حمید افشار و (از همه اسف‌انگیزتر) شقایق فراهانی رخ نمی‌دهد و مخاطب تا پایان فیلم در توجیه خود برای تماشای آنها برپرده هم ناکام می‌ماند! به یاد بیاورید صحنه بشدت تعجب‌برانگیز مواجهه پولاد کیمیایی با شقایق فراهانی را که در کنار بازی گل‌درشت و اغراق شده فراهانی، بشدت از کارگردانی رنج می‌برد و نه‌تنها از منطقی جلوه دادن ترش‌رویی کاراکترها بازمی‌ماند که در انتخابی تقریباً منسوخ، با فراخواندن عده‌ای سیاهی‌لشکر زل زده به ماجرا موجبات لبخند مخاطب را فراهم می‌آورد!! (بیراه نیست اگر این سکانس را اصلی‌ترین پاشنه آشیل «محاکمه در خیابان» بدانیم)...
برگ برنده‌ای به نام تورج منصوری
اما فارغ از شخصیت‌پردازی (که هم در فیلمنامه و هم در کارگردانی می‌توان دلایل ضعف آن را رصد کرد) «محاکمه در خیابان» لحظه‌های بکری هم دارد که ورای داستان فیلم، مخاطب را مجذوب خود می‌کند. هوشمندی کیمیایی در انتخاب فضای تصویری خاکستری برای روایت داستان و نشان دادن تلخی حاکم بر آدم‌های شهر، زمینه‌ساز خلق این لحظه‌هاست؛ اتفاقی که در تحقق آن بی‌تردید نمی‌توان حضور تورج منصوری در مقام مدیرفیلمبرداری را نادیده گرفت. کیمیایی برای اولین بار و در انتخابی تأثیرگذار در نتیجه کارش، سراغ دوربین دیجیتال و به‌روزترین نوع آن یعنیSI-2K رفته است و این بهره‌گیری زیبایی بصری فیلم را چندین برابر کرده است. نماهای منصوری از شهر تهران و خیابان‌های بی‌‌در و پیکر آن چنان بر فیلم نشسته است که «شهر» در برخی صحنه‌ها به کاراکتری مجزا از شخصیت‌های فیلم بدل می‌شود و باید اذعان داشت که «محاکمه در خیابان» بیشتر سهم رضایتمندی مخاطبانش را مدیون تصویربرداری تورج منصوری و البته انتخاب درست کیمیایی برای اینگونه نمایاندن فضای داستان است. اما همین بهره‌گیری از فضای شهر و تبدیل آن به برگ‌برنده فیلم، در مواردی برای آشنایان به شهر تهران صورت پاشنه‌آشیل به‌خود می‌گیرد و عدم حفظ راکورد در برخی صحنه‌ها هیچ توجیهی برای کارگردانی چون کیمیایی ندارد. صحنه انتظار نیکی کریمی در خیابان که نماهای داخل ماشین آن با تأکید در میدان فردوسی و نام‌های خارجی آن بازهم باتأکید در میدان ولیعصر تهران ضبط شده است یکی از گل‌درشت‌ترین این موارد است که برای مخاطبی که حداقل آشنایی به فضای بشدت متفاوت این
2 نقطه پرتردد در شهر تهران را دارد، بشدت آزاردهنده جلوه می‌کند. این تضاد در جاده انتخابی برای عزیمت کاراکترها به فرودگاه امام خمینی(ره) هم تکرار می‌شود. البته در برخورد اول شاید این ایرادی بنی‌اسرائیلی به فیلم باشد اما حتی اگر این دوگانگی‌ها را ناشی از انتخاب‌های ناگزیر گروه تولید بدانیم، عدم بهره‌گیری از قابلیت‌های تدوین (بویژه درباره دوربینSI-2K ) برای کمرنگ کردن این دوگانگی در نسخه نهایی بی‌توجیه است.
یادش به‌خیر... قیصر!
با تمام این نقاط قوت و ضعف (که بیشتر ناظر به وجه ساختاری فیلم بود) «محاکمه در خیابان» حائز نکته‌ای قابل تأمل در کارنامه مسعود کیمیایی هم محسوب می‌شود و آن اتفاقی است که می‌توان از آن به «محاکمه قیصر» تعبیر کرد. کیمیایی که نزدیک به 3 دهه در سینمای خود بالیدن اسطوره‌ای چون «قیصر» را مصرانه دنبال می‌کرد، چندی پیش و در نشست بازخوانی کارنامه‌اش به صراحت پایان دوران قیصر را خبر داده بود اما کمتر کسی فکر می‌کرد این اعتراف بزودی در قالب فیلمی با امضای کیمیایی برپرده سینما هم ظاهر شود. «محاکمه در خیابان» اصراری بر نمایاندن این وجه از تغییر در نگاه کیمیایی ندارد اما اگر «امیر» را تازه‌ترین قیصر دنیای کیمیایی بدانیم(که پربیراه هم نیست)، آنگاه باید پذیرفت که قیصر این بار تسلیم شرایط حاکم است و هرچند خود مفتخر به کشف «حقیقت» (!!) است اما در نگاه مخاطب شکست خورده‌ای بیش نیست و باید برایش دل سوزاند. داستان فرعی رابطه محمدرضا فروتن و نیکی کریمی (که به سختی مخاطب می‌تواند برای حضور آن در روند اصلی داستان توجیهی دست‌وپا کند) را شاید بتوان نمایشی از آینده ارتباط تحکیم شده امروز امیر و مرجان دانست. زندگی مرجان اگرچه با خوشی و اعتماد اما عاری از صداقت شکل می‌گیرد و چه عجب اگر آن را سرانجامی تلخ چون زندگی «نسیم» (با بازی نیکی کریمی) باشد. کیمیایی هر چند در آغاز برگ برنده قیصرش را پایبندی بر مد رفاقت و مردانگی ترسیم می‌کند اما در پایان داستان چنان سرانجامی برای او رقم می‌زند که انگار دیگر نه مردانگی سودی دارد، نه غیرتمندی ارزشی. کیمیایی در 30 سالگی قیصر، مرثیه‌سرای او شده و این نه درصورت عدول او از ارزش‌های قیصری که در قامت تصاویر عاری از آرمان او از جامعه امروز روایت شده‌است. کیمیایی بر خوش‌نشینی مد خود بر قامت مردان هنوز مصرانه پافشاری می‌کند اما گویی از در بازاریابی برای این «مد» در جامعه امروز دچار تردید شده‌است. درباره «محاکمه در خیابان» بیست و هفتمین فیلم مسعود کیمیایی
او هنوز از مُد نیفتاده اما...
فیلمنامه‌ای وام‌دار طرح اولیه
«محاکمه در خیابان» قبل از هر چیز فیلمی روایت‌‌محور است و همین شاید بزرگ‌ترین چرخش در کارنامه سال‌های اخیر مسعود کیمیایی باشد. کارگردانی که پس از فیلم «سربازان جمعه» گام در مسیر ذبح داستان گذاشته و در هر گام گویی بیشتر مجذوب «آدم‌هایش» می‌شود.
کیمیایی بی‌تردید با «رئیس» و «حکم» امیدهای بسیاری را در میان طرفدارانش ناامید کرد و منتقدان بسیاری را به صف منتقدان همیشگی‌اش فراخواند؛ فیلم‌هایی که کارگردانشان تأکید بسیاری بر «آدم‌ها» و شخصیت‌های «خاص» دارد، اما داستان دغدغه‌ای برای همراهی مخاطب با آنها ندارد و گویی مخاطب به‌واسطه علاقه کارگردان، ناگزیر از تماشای برشی از زندگی این شخصیت‌هاست. این به نوعی سه‌گانه، در کارنامه کیمیایی کمتر رمقی را برای امیدواران تماشای فیلمی دیگر از خالق «گوزن‌ها» باقی گذاشته بود، اما بازهم کیمیایی،کیمیایی بود و خاطره «قیصر»، «ضیافت» و «اعتراض» بهترین توجیه برای تهیه بلیت و تماشای «محاکمه در خیابان». فیلم به نسبت کارهای پیش از خود متفاوت است و همین اولین واکنش مخاطبان را در نگاهی رضایتمندانه خلاصه می‌کند. نگاهی که با ته‌نشین شدن «داستان» فیلم، آمیخته به تردید در اعلام نظر می‌شود. داستان «محاکمه در خیابان» داستانی سرراست و فاقد پیچیدگی است.
یک خبر، شکی را برمی‌انگیزد و شک هم آتش کینه‌ای را شعله‌ور می‌کند. کسی در آتش خشم نمی‌سوزد اما «قضاوت» و «داوری»های بسیاری به چالش کشیده و سرانجام هم تلخی «حقیقت» عاید مخاطب می‌شود. این مسیر اما کمتر نشانی از دنیای نوستالژیک کیمیایی دارد و باید رد آن را در جای دیگری جست؛ طرح و فیلمنامه اولیه کار که حاصل نگاه و دنیای اصغر فرهادی است. فیلمنامه «محاکمه در خیابان» تا انتهای مسیر و تبدیل به یک فیلم سینمایی هنوز وام‌دار طرح اولیه است و بزرگ‌ترین امتیازش را از همین معبر نصیب خود می‌کند. مخاطب آشنای سینمای فرهادی براحتی می‌تواند رد پای دغدغه‌های او را در داستان فیلم رصد کند و پربیراه نیست اگر مدعی شویم که سرانجام هم با حسرت اینگونه تصویر شدن آن، سالن سینما را ترک می‌کند.
فیلمنامه فیلم در عبور از دنیای مردانه کیمیایی بشدت از صورت اولیه خود رنگ باخته است و برای درک این هم چندان نیازی به دسترسی به نسخه اولیه نیست، چراکه کیست نداند پایبندی به این «مد» دهه 50 و 60 سینمای ایران و تأکید بر قیصرانه‌ها را؛ چیزی جز محصول نگاه خالق «قیصر» نیست، اتفاقی که گویی کیمیایی اصراری هم بر تکذیب آن ندارد و با نگارش دیالوگی برای حبیب(با بازی درخشان حامد بهداد) نیمه اعترافی هم به آن می‌کند؛ «...تکلیف مایی که هنوز از مد نیفتادیم چیه!؟» با این همه فیلم سرسلامت از این نشانه‌ها گذشته و باوجود اصرار بر پایبندی به آنها اسیرشان نشده و به نسبت تجربه‌های پیشین آقای کارگردان، امروزی‌تر از کار درآمده است.
شخصیت‌ها؛ خوب، بد، زشت
اما کیمیایی برای بازگشت به دنیای قصه‌گویی، پرداخت برخی شخصیت‌های داستانش را از قلم انداخته و همین یکی از نقاط ضعف قابل طرح فیلم شده است. فیلم داستان 3 رابطه است که در فرمتی اپیزودیک با هم تداخل پیدا كرده و البته از هم عبور می‌‌کنند. امیر و مرجان (با بازی متوسط پولاد کیمیایی و شبنم درويش) شخصیت‌های اول داستان هستند که در روز ازدواجشان اسیر تردیدی نسبت به گذشته می‌شوند و داستان آغاز می‌شود. دایره اصلی روایت حول همین محور شکل می‌گیرد و 2 داستان دیگر در مواجهه با این خط اصلی وارد فیلم می‌شوند. اما در شکل دادن و عمق‌بخشی به این 2 داستان فیلمنامه ناتوان عمل می‌کند و کارگردان هم در ورود و خروج منطقی به دنیای شخصیت‌های مرتبط با این 2 داستان ناکام می‌ماند و همین سبب می‌شود مخاطب در پاره‌ای از لحظه‌های فیلم احساس ناخوشی از تماشای صحنه‌های بی‌ربط تنهایی کاراکترهای ناآشنا داشته باشد و درپی حس کنجکاوی خود برای اطلاع از سرانجام امیر و مرجان از فیلم فاصله بگیرد. هر چند بازی واقعاً جالب توجه محمدرضا فروتن و نیز کارگردانی و فیلمبرداری پر‌ایده صحنه‌های مربوط به دفتر کار سابق او، اندکی کاراکتر او را نجات داده است اما این اتفاق درباره نیکی کریمی، حمید افشار و (از همه اسف‌انگیزتر) شقایق فراهانی رخ نمی‌دهد و مخاطب تا پایان فیلم در توجیه خود برای تماشای آنها برپرده هم ناکام می‌ماند! به یاد بیاورید صحنه بشدت تعجب‌برانگیز مواجهه پولاد کیمیایی با شقایق فراهانی را که در کنار بازی گل‌درشت و اغراق شده فراهانی، بشدت از کارگردانی رنج می‌برد و نه‌تنها از منطقی جلوه دادن ترش‌رویی کاراکترها بازمی‌ماند که در انتخابی تقریباً منسوخ، با فراخواندن عده‌ای سیاهی‌لشکر زل زده به ماجرا موجبات لبخند مخاطب را فراهم می‌آورد!! (بیراه نیست اگر این سکانس را اصلی‌ترین پاشنه آشیل «محاکمه در خیابان» بدانیم)...
برگ برنده‌ای به نام تورج منصوری
اما فارغ از شخصیت‌پردازی (که هم در فیلمنامه و هم در کارگردانی می‌توان دلایل ضعف آن را رصد کرد) «محاکمه در خیابان» لحظه‌های بکری هم دارد که ورای داستان فیلم، مخاطب را مجذوب خود می‌کند. هوشمندی کیمیایی در انتخاب فضای تصویری خاکستری برای روایت داستان و نشان دادن تلخی حاکم بر آدم‌های شهر، زمینه‌ساز خلق این لحظه‌هاست؛ اتفاقی که در تحقق آن بی‌تردید نمی‌توان حضور تورج منصوری در مقام مدیرفیلمبرداری را نادیده گرفت. کیمیایی برای اولین بار و در انتخابی تأثیرگذار در نتیجه کارش، سراغ دوربین دیجیتال و به‌روزترین نوع آن یعنیSI-2K رفته است و این بهره‌گیری زیبایی بصری فیلم را چندین برابر کرده است. نماهای منصوری از شهر تهران و خیابان‌های بی‌‌در و پیکر آن چنان بر فیلم نشسته است که «شهر» در برخی صحنه‌ها به کاراکتری مجزا از شخصیت‌های فیلم بدل می‌شود و باید اذعان داشت که «محاکمه در خیابان» بیشتر سهم رضایتمندی مخاطبانش را مدیون تصویربرداری تورج منصوری و البته انتخاب درست کیمیایی برای اینگونه نمایاندن فضای داستان است. اما همین بهره‌گیری از فضای شهر و تبدیل آن به برگ‌برنده فیلم، در مواردی برای آشنایان به شهر تهران صورت پاشنه‌آشیل به‌خود می‌گیرد و عدم حفظ راکورد در برخی صحنه‌ها هیچ توجیهی برای کارگردانی چون کیمیایی ندارد. صحنه انتظار نیکی کریمی در خیابان که نماهای داخل ماشین آن با تأکید در میدان فردوسی و نام‌های خارجی آن بازهم باتأکید در میدان ولیعصر تهران ضبط شده است یکی از گل‌درشت‌ترین این موارد است که برای مخاطبی که حداقل آشنایی به فضای بشدت متفاوت این
2 نقطه پرتردد در شهر تهران را دارد، بشدت آزاردهنده جلوه می‌کند. این تضاد در جاده انتخابی برای عزیمت کاراکترها به فرودگاه امام خمینی(ره) هم تکرار می‌شود. البته در برخورد اول شاید این ایرادی بنی‌اسرائیلی به فیلم باشد اما حتی اگر این دوگانگی‌ها را ناشی از انتخاب‌های ناگزیر گروه تولید بدانیم، عدم بهره‌گیری از قابلیت‌های تدوین (بویژه درباره دوربینSI-2K ) برای کمرنگ کردن این دوگانگی در نسخه نهایی بی‌توجیه است.
یادش به‌خیر... قیصر!
با تمام این نقاط قوت و ضعف (که بیشتر ناظر به وجه ساختاری فیلم بود) «محاکمه در خیابان» حائز نکته‌ای قابل تأمل در کارنامه مسعود کیمیایی هم محسوب می‌شود و آن اتفاقی است که می‌توان از آن به «محاکمه قیصر» تعبیر کرد. کیمیایی که نزدیک به 3 دهه در سینمای خود بالیدن اسطوره‌ای چون «قیصر» را مصرانه دنبال می‌کرد، چندی پیش و در نشست بازخوانی کارنامه‌اش به صراحت پایان دوران قیصر را خبر داده بود اما کمتر کسی فکر می‌کرد این اعتراف بزودی در قالب فیلمی با امضای کیمیایی برپرده سینما هم ظاهر شود. «محاکمه در خیابان» اصراری بر نمایاندن این وجه از تغییر در نگاه کیمیایی ندارد اما اگر «امیر» را تازه‌ترین قیصر دنیای کیمیایی بدانیم(که پربیراه هم نیست)، آنگاه باید پذیرفت که قیصر این بار تسلیم شرایط حاکم است و هرچند خود مفتخر به کشف «حقیقت» (!!) است اما در نگاه مخاطب شکست خورده‌ای بیش نیست و باید برایش دل سوزاند. داستان فرعی رابطه محمدرضا فروتن و نیکی کریمی (که به سختی مخاطب می‌تواند برای حضور آن در روند اصلی داستان توجیهی دست‌وپا کند) را شاید بتوان نمایشی از آینده ارتباط تحکیم شده امروز امیر و مرجان دانست. زندگی مرجان اگرچه با خوشی و اعتماد اما عاری از صداقت شکل می‌گیرد و چه عجب اگر آن را سرانجامی تلخ چون زندگی «نسیم» (با بازی نیکی کریمی) باشد. کیمیایی هر چند در آغاز برگ برنده قیصرش را پایبندی بر مد رفاقت و مردانگی ترسیم می‌کند اما در پایان داستان چنان سرانجامی برای او رقم می‌زند که انگار دیگر نه مردانگی سودی دارد، نه غیرتمندی ارزشی. کیمیایی در 30 سالگی قیصر، مرثیه‌سرای او شده و این نه درصورت عدول او از ارزش‌های قیصری که در قامت تصاویر عاری از آرمان او از جامعه امروز روایت شده‌است. کیمیایی بر خوش‌نشینی مد خود بر قامت مردان هنوز مصرانه پافشاری می‌کند اما گویی از در بازاریابی برای این «مد» در جامعه امروز دچار تردید شده‌است. ارسال نظر
پربیننده