با توجه به هفته کتاب و کتابخوانی، سوال اولم را با بحث درباره طرح «طعم کتاب» که در انتشارات سوره مهر در حال انجام است و گسترش فرهنگ کتابخوانی شروع می‌کنم، هدف از این طرح چیست و چرا شما معتقد هستید کتاب باید به مدارس ورود پیدا کند؟
ورود کتاب به مدارس پیرو طرح «طعم کتاب» است. موضوعی که درباره کتاب در طرح طعم کتاب مطرح کردیم تاکید بر این بحث پایه‌ای است که ترویج هر محصول و کالایی در اجتماع انسانی یک مسیر ثابت را طی می‌کند. فرض کنید محصول برای مصرف باشد، برای آشنایی مردم با محصولی که تازه به بازار وارد شده است، در ابتدا از تحریک ذائقه شروع می‌کنند؛ یا آن را به شکل رایگان در اختیار مردم قرار می‌دهند یا به قیمت ارزان در دسترس می‌گذارند تا مردم براحتی به آن محصول دست یابند و بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند، در این صورت مردم می‌توانند تشخیص دهند که آیا محصول مورد نظر همسو با سلایق آنان هست یا خیر! پس از اینکه مردم با آن محصول خوراکی به طور کامل آشنا شدند و ذائقه‌شان تحریک شد، تولیدکنندگان براحتی محصولات مشابه آن را هم معرفی می‌کنند. این اتفاق باید درباره کتاب هم رخ دهد اما مطالعه کتاب در جامعه ما تابع «تحریک ذائقه، ایجاد علاقه و ایجاد عادت» است. تحریک ذائقه در جامعه ما عمدتا دچار اشکالاتی است، یعنی یا ذائقه مخاطبان درباره کتاب تحریک نمی‌شود یا گرایش‌ها به طعم‌های دیگری آلوده می‌شود که مخاطبان به آن علاقه‌مند نیستند. سیستم آموزشی ما کتاب‌محور است و موضوعات خاصی در مدارس ما حاکم است، پس ذائقه‌ای که ما در مدارس تحریک می‌کنیم و به دانش‌آموزان می‌چشانیم، بحث آموزشی است. نخستین برخورد بچه‌های جامعه ما با کتاب، پیرامون مباحث علمی است، همین مساله موجب می‌شود ذائقه آنها به‌خوبی تحریک نشود، یعنی با نوعی از محصول تحریک می‌شود که همه محصول نیست. اگر انواع کتاب به داخل مدارس راه پیدا کند دانش‌آموز هم براحتی می‌تواند، تشخیص دهد که به چه سطحی علاقه‌مند شده است؛ اگر علاقه به داستان است باید دید در کدام حیطه است، اگر به رمان است از کدام نوع و... متاسفانه در جامعه به این نیاز مخاطب پاسخ داده نشده است. باز هم به عنوان مثال دیگر اگر قرار است در جامعه مصرف لبنیات ترویج شود، در چندین طعم مختلف معرفی می‌شود، اما در بحث کتاب، جامعه ناشران و تولیدکنندگان به سلایق مخاطبان بی‌اعتنا هستند.
در محصولات دیگر علاوه بر طعم‌های مختلف، بسته‌بندی‌های شیک هم موجب جذب مشتری می‌شود که متاسفانه این خلأ درباره کتاب دیده می‌شود.
بعد از مرحله ایجاد علاقه، اگر مسیر درست طی شده باشد، مصرف‌کننده به عادت می‌رسد. همانطور که وقتی به غذاهای موجود در رستورانی عادت کنیم، عوض کردن آن محل برایمان دشوار می‌شود. درباره کتاب هم همین‌طور است. ابتدا باید علاقه را به نحوه درست در مخاطب ایجاد کنیم و بعد به مرور زمان او به عادت می‌رسد و ترک عادت هم کاری بسیار دشوار است، مثل توصیه‌هایی که درباره نوشابه‌های گازدار می‌شود؛ با وجود اینکه بیشتر مردم معایب نوشابه را می‌دانند اما همچنان به مصرف ادامه می‌دهند چرا که درباره استفاده کردن از آن به یک عادت رسیده‌اند. درباره کتاب هم مسیر علاقه و ایجاد عادت به‌خوبی طی نشده است، به صورت قطع و یقین توسعه کتابخوانی حتی تا 10 سال آینده هم مختل است؛ مگر اینکه تغییر روش دهیم و برنامه‌ریزی را از سنین کودکی شروع کنیم. یکی از روش‌هایی که می‌تواند به ما کمک کند، این است که اگر تا به امروز بچه‌ها از سن 7 سالگی با کتاب آشنا می‌شدند این مطالعه را به سن 3 سالگی برسانیم تا آنها با طعم کتاب آشنا شوند و زمانی که به سن
7 سالگی می‌رسند بدرستی با دسته‌بندی در ذهن خود، علاقه‌مندی خود را تشخیص دهند. اما یکی از نکاتی که بسیار حائز‌اهمیت است، ظاهر محصول است یعنی رنگ‌بندی، شکل فیزیکی، بسته‌بندی، انتخاب قلم، چاپ، تصویرسازی و... تمام این موارد جزئیات یک بسته‌بندی کامل است که متاسفانه عده‌ای عنوان کتاب را بسته‌بندی تلقی می‌کنند، اما اگر قطع یک کتاب بدرستی انتخاب نشده، تصویر مناسب در آن تعبیه نشده باشد و نویسنده ادبیات مناسبی را به کار نبرده باشد، بسته‌بندی دچار اشکال است که امروز می‌توان گفت تقریبا صنعت نشر ما حرفهای نشده و مشکل دارد یا بهتر است بگوییم به طور کلی ما صنعت نشر نداریم. صنعت نشر باید از نیازسنجی شروع شود، یعنی از علاقه‌های مخاطبان شروع و بعد به تولید برسد. پیمودن این مسیر اشتباه موجب می‌شود به طریقی یا تا حدودی ذائقه مخاطب را تحریک کنیم، اما او بعد از چندین بار مطالعه متوجه می‌شود کتاب مورد نظر نیاز او را برآورده نکرده است، بنابراین کنار می‌کشد.
طرح شما در انتشارات سوره مهر با عنوان بسته‌بندی ویفری و پیتزایی اگر اجرای کلی و میان تمام ناشران باشد، تا چه حد به این امر کمک می‌کند؟
طرحی را که ما در انتشارات سوره مهر انجام دادیم، به نبود سیستم فروشگاهی در کشور برمی‌گردد، به دلیل اینکه شبکه توزیع در کشور ضعیف است، ناشر هم مستقیما با مصرف‌کننده مواجه است. در جاهایی که قرار است بسته‌ای به دست مصرف‌کننده برساند، صدماتی به کتاب وارد می‌شود. زمانی که کسی در شهرستان به کتاب دسترسی ندارد و به یک موسسه انتشاراتی سفارش کتاب مورد نظر را می‌دهد، توقع دارد کتاب را همانگونه تحویل بگیرد که از کتابفروشی می‌توانست تهیه کند، نه کتابی را که مسیر‌های اشتباه را طی کرده و آسیب‌دیده است. ما عمدتا برای مشترکانی که از ما کتابی را خریداری می‌کنند، شرایطی را ایجاد می‌کنیم تا همانگونه که می‌خواهند کتاب به دستشان برسد، یعنی همان‌طوری باشد که انگار از چاپخانه گرفته‌اند. در کنار تمام اینها معتقد هستیم بسته‌بندی در تحریک سلیقه مخاطب بسیار تاثیرگذار است، ضمن اینکه کسی که کتابی را در بسته‌بندی زیبا و مناسب تحویل می‌گیرد، متوجه می‌شود ما به آنچه تولید کرده‌ایم، احترام گذاشته‌ایم و برایمان ارزش داشته است. در نتیجه کتاب برای او هم ارزشمند می‌شود. در انتخاب رنگ و بسته‌بندی کتاب دقت می‌کنیم؛ بسته را با یک کاتالوگ و یک هدیه کوچک ارسال می‌کنیم و همین مسائل موجب مراجعه دوباره آنها می‌شود. بسته‌بندی‌هایمان برای تمام مصرف‌کنندگان اعم از خواننده، کتابفروشی‌ها و... جداگانه است و این کار موجب می‌شود خریدار از خرید احساس رضایت کند و در نتیجه مشتری دائم ما شود.
در مقابل کسانی که معتقدند این نوع بسته‌بندی‌ها به اقتصادشان لطمه وارد می‌کند، چه جوابی دارید؟
این فکر کاملا اشتباه است، لطمه که وارد نمی‌کند هیچ! بلکه برای آنها سود هم دارد. نخستین سودی که می‌تواند داشته باشد، این است که موجب کم‌شدن ضایعات می‌شود. تصور کنید در یک بسته 10 تایی کتاب نخ‌پیچ شده در حال ارسال است، اگر فقط به یک کتاب به هر دلیل آسیب وارد شود، به طور متوسط در حدود 3 هزار تا 4 هزار تومان ضرر وارد می‌شود، این در صورتی است که ما برای بسته‌بندی کتاب‌هایمان زیر یکهزار تومان هزینه می‌کنیم. درباره کم‌شدن ضایعات این کمترین دستاورد این کار است. قیمتی که در پشت کتاب درج شده است، حدود 30 درصد آن مربوط به هزینه‌های توزیع است. یعنی مربوط به پخش‌کننده اول و فروشنده کتاب در کتابفروشی است. اگر کتابی مستقیم از دست ناشر به مخاطب برسد، این 30 درصد در جیب ناشر می‌ماند. اما در طرح ما، به طور کلی فقط بخشی از این 30 درصد هزینه پست می‌شود. به طور کلی زیانی در این مورد وجود ندارد و اگر بدرستی انجام شود برای ناشران با هر گردش کاری سود دارد.
نظرتان درباره کتاب اتوبوس و کتاب مترو چیست؟
این کار محصول این فکر است که کتاب در تمام شرایط در دسترس باشد اما معتقدم مردم نمی‌توانند در هر فضا و هر شرایطی کتاب بخوانند، عده‌ای دیگر معتقد هستند کتاب باید به اتاق‌های انتظار بعضی از مکان‌ها ورود یابد اما این درست نیست، زیرا شأن کتاب زیر سوال می‌رود. کتاب باید در زمان خودش و در جای مناسب مطالعه شود و اگر شرایط مطالعه درست باشد، یکی از آداب ایجاد علاقه و عادت در میان مخاطبان است.
متروها و اتوبوس‌های ما شرایط مطالعه برای کتاب را ندارند زیرا مسیر‌ها آنقدر طولانی نیست که خوانندگان بتوانند کتابی را تا انتها مطالعه کنند. این ایده از کشورهای خارجی آمده است؛ در آنجا حداقل مسافت بین 2 شهر حدود 2 ساعت است و قطار خیلی فراگیر است و سفر هواپیمایی داخل کشوری هم تعدادش کم است، فرد در یک مسیر 2 ساعته دست‌کم می‌تواند یک کتاب را بخواند اما شرایط اینجا به گونه‌ای است که مسافر نمی‌تواند کتابی را حتی در صفحات کم هم مطالعه کند. من موافق این شکل از مطالعه که اسمش ترویج و فرهنگ کتابخوانی است، نیستم. به نظرم جز اینکه به شأن کتاب و کتابخوانی لطمه وارد کند فایده دیگری ندارد. با قرار دادن کتاب‌هایی هم که ضمیمه روزنامه‌های کثیرالانتشار است مخالف هستم زیرا کمکی به فرهنگ کتابخوانی نمی‌کند، ضمن اینکه دلیلی ندارد متنی که می‌توان در یک ستون یک روزنامه گنجاند را به عنوان کتاب نام‌گذاری کنیم چرا که هم ذائقه مخاطبان را خراب می‌کند و هم به خوانندگان ذهنیت غلط می‌دهد.
مردم طبق عادتی که در خرید دارند، هنگام خرید کتاب هم تخفیف می‌گیرند، نظرتان در این‌باره چیست؟
تخفیف، یک تدبیر در توزیع اقتصادی یک محصول است. زمانی که شما محصولی را از فروشگاه خریداری می‌کنید، قیمت همان قیمتی نیست که فروشنده در قبالش پول پرداخت کرده است. قیمت برای مصرف‌کننده و توزیع‌کننده قطعا فرق می‌کند. متاسفانه به دلیل اینکه شرکت‌های پخش‌کننده در ایران ضعیف هستند و گاهی کتاب به طور مستقیم از ناشر به دست مصرف‌کننده می‌رسد، بحث تخفیف پیش می‌آید. ما در قبال کتاب تخفیف نمی‌دهیم، اما در ازای آن خدماتی که به مشتری ارائه می‌کنیم، کتاب را با پیک رایگان در اختیارشان قرار می‌دهیم و فقط هزینه کتاب را دریافت می‌کنیم. تخفیف درباره کتاب، خوار کردن محصولی به این باارزشی است، اعتقاد دارم صحبت درباره مصرف کتاب نباید از تخفیف شروع شود زیرا تخفیف به مشتری ارتباطی پیدا نمی‌کند.
امروز در هر مکانی که باشیم براحتی می‌توانیم غذای مورد علاقه خود را پیدا کنیم اما درباره کتاب این امکان نیست، نظرتان در این باره چیست؟
در این زمینه کارهایی انجام شده است، به طور مثال انتشارات سوره مهر در حدود 10هزار مشترک در تهران و شهرستان‌ها دارد که برای آنها کتاب ارسال می‌کند اما نکته‌ای درباره کتاب‌ها وجود دارد که درباره غذا مطرح نمی‌شود و آن تنوع محصول است. اگر غذای تمام رستوران‌ها را فهرست کنیم، تنوع آن به 200 نوع غذا بیشتر نمی‌رسد، اما کتاب‌ها با 50 هزار عنوان در حال توزیع هستند، حتی اگر بخواهیم بگوییم 40هزار عنوان آن جزو دسته کتاب‌هایی است که برای فروش عمومی نیست، 10 هزار عنوان کتاب باقی می‌ماند که اگر وارد هر سیستمی شود، نیازمند ساز و کار خیلی وسیعی است و علاوه بر آن به همکاری شبکه‌های واسطه‌ای و شرکت‌های پخش و فروشگاه‌های بزرگ نیازمند است که باید ایجاد شده باشد تا از طریق آن فروشگاه‌ها امکان پاسخگویی به تقاضای تلفنی و اشتراک‌های شهری و غیرشهری وجود داشته باشد.
این زیرساخت‌ها تا چه حد وجود دارد؟
هنوز وجود ندارد و به گونه‌ای هم نیست که بتوان گفت فراهم شدن آن از عهده ناشر برمی‌آید. امروز حداکثر عناوین موجود در کتابفروشی‌های ما زیر یکهزار عنوان است در صورتی که این تعداد باید بیش از اینها باشد، حالا اگر هر سال 10 هزار عنوان به این مقدار اضافه شود چه اتفاقی می‌افتد. شبکه اشتراک در تهران و شهرستان می‌تواند وجود داشته باشد اما این در صورتی امکانپذیر است که به جای اینکه یک یا 2 ناشر در این زمینه کار کنند، چندین ناشر به صورت سازمانی و متمرکز روی کتاب فعالیت کنند. اگر چنین طرحی عملی شود، ما به یک تنوع خوب خواهیم رسید، این سیستم باید تا جایی پیش برود که نیاز مشتری از طریق اشتراک برآورده شود تا دیگر نیازی به این نباشد که مشتری سفر کند. زیر‌ساخت‌های حوزه مصرف مواد خوراکی با غذای روح که همان کتاب است کاملاً متفاوت است. زمانی که یک کتابفروشی می‌تواند یکهزار نسخه کتاب را به شکل فیزیکی ارائه کند، حتما می‌تواند اطلاعات یکهزار نسخه کتاب را هم در شبکه مجازی خود جا دهد. اگر این سیستم ایجاد شود، مشتری در صورتی که نتواند کتاب مورد نظر خود را از کتابفروشی تهیه کند با مراجعه به شبکه مجازی براحتی می‌تواند به کتاب موردنظر خود دست یابد. تمام کتابفروشی‌های بزرگ دنیا وصل به خزانه‌هایی هستند که سقف ندارد و شما با مراجعه به یک کتابفروشی می‌توانید هر تعداد کتابی را که می‌خواهید سفارش دهید تا در اسرع وقت برای شما ارسال شود و دلیل این سرعت هم وصل بودن به شبکه مجازی است وگر نه حتی اگر تمام زیر‌ساخت‌های شما هم حاضر باشد و فقط یک پست غیرقابل اعتماد داشته باشید، سفارش شما را در زمانی بسیار طولانی و شاید آسیب‌دیده به مقصد می‌رساند. برای جلوگیری از پیش نیامدن چنین مسائلی مجبور خواهید شد هزینه زیادی را صرف کنید و این روند اصلا صحیح نیست. با همه این تفاسیر، ما ناامید نیستیم و با توجه به تجربه‌هایی که وجود دارد ما می‌توانیم امیدوارانه نگاه کنیم تا بالاخره به مراحل خوب کار برسیم و تجربه‌های شهر را به استان و جاهای دیگر منتقل کنیم.
به نظر می‌رسد وقتی سازمان صدا و سیما کتابی را به صورت رسمی معرفی کند، اثرگذاری چندانی ندارد. به نظر شما ساخت برنامه‌ای مانند باغ کتاب شبکه 5 می‌تواند مفید واقع شود؟
برای اینکه یک خواننده بخواهد طعم یک کتاب را بچشد حتما نباید خودش به سراغ آن برود، بلکه این کار می‌تواند توسط یک مجری توانمند تلویزیون در قالب یک توضیح کوتاه انجام شود. رسانه ملی این ظرفیت را دارد که در تیراژ بالا، طعم کتاب را به مخاطب بچشاند. البته گرایش به کتاب و کتابخوانی نسبت به گذشته بیشتر شده است، اما باید این مساله را قبول کنیم که اگر محصولی اطلاع‌رسانی نشود همانند آن است که منتشر نشده است. مردم توانایی این را ندارند که تمام موارد را خودشان رصد کنند، آنها از طریق اطلاع‌رسانی می‌توانند از تمام آنها مطلع شوند. اطلاع‌رسانی نکته مهمی است که یکی از راس‌های مثلث ما را تشکیل می‌دهد.
شما تبلیغ را با عنوان اطلاع‌رسانی بیان می‌کنید.
اطلاع‌رسانی با تبلیغ کاملا متفاوت است؛ تبلیغ صحبت کردن از یک موضع بالاست اما اطلاع‌رسانی قرار دادن آگاهی در اختیار مخاطب است. در تبلیغ ما از میان تعدادی محصول، یک مورد را بالا می‌بریم اما زمانی که صحبت از اطلاع‌رسانی می‌شود ما درباره همان محصول و مقایسه با دیگر محصولات صحبت می‌کنیم.
کتاب‌هایی مانند «من او»، «آنک آن یتیم نظر کرده»، «شطرنج با ماشین قیامت» و... به زبان‌های دیگر ترجمه شد، در این‌باره بگویید.
در ایران و در کشورهای دیگر، هدفمان توسعه ادبیات و فرهنگ انقلاب و دفاع مقدس است و زمانی که اولویت‌ها را نگاه کنیم به این سیاست می‌رسیم که اگر قرار است سرمایه‌گذاری درباره کتاب انجام دهیم، بهتر است در این زمینه باشد.
آقای حمزه‌زاده! نگاه شما به بعضی از کتاب‌ها بسیار خاص است. به طور مثال برای کتاب عزت‌شاهی رونمایی قرار دادید و همچنین کتاب «دا»، دلیلش چه بود؟
انتشارات سوره مهر یک وظیفه اصلی و کلی دارد و آن هم ترویج ادبیات و هنر انقلاب و دفاع مقدس است. ما درباره کتاب‌هایی که در حوزه انقلاب و دفاع مقدس بوده به طور خاص‌تری اطلاع‌رسانی کرده‌ایم. درباره بعضی کتاب‌ها ناگزیر هستیم اینگونه باشیم تا از این طریق بتوانیم اهمیت بقیه کتاب‌ها را بالا ببریم. بعضی کتاب‌ها زمینه جذب مخاطب را دارد. اگر من بتوانم به عنوان یک ناشر ذائقه مخاطب را با یکی از کتاب‌هایم آشنا کنم، این امید را دارم که او در آینده به سراغ دیگر کتاب‌های من خواهد آمد. برای اینکه با مخاطب ارتباط برقرار کنم، ترجیح می‌دهم با یکی، دو محصول او را آشنا کنم تا بتوانم بقیه کتاب‌هایم را به او معرفی کنم. کتاب «دا» یکی از کتاب‌های پر‌فروش ما در نمایشگاه کتاب بود به حدی که ما در پاسخگویی به مشتری دچار مشکل شده بودیم، اما در کنار «دا» فهرستی از کتاب‌های مشابه آن را هم به مخاطب معرفی می‌کردیم. در واقع با این کار مخاطب به ما اعتماد می‌کند و دیگر کتاب‌های ما را هم می‌خواند. یکی دیگر از دلایلی که ما برای یک کتاب تبلیغ می‌کنیم این است که کتاب در ذات خود ظرفیت‌های لازم را دارد. بنابراین بعضی از کتاب‌ها که این ظرفیت همه‌گیری را دارند، نوک پیکان ما قرار می‌گیرند. بعضی کتاب‌های ما همانند لکوموتیوی هستند که واگن دیگر کتاب‌ها را می‌کشند، مانند کتاب «دا».
با وجود اینکه می‌دانم این سوال خود به نوعی تبلیغ برای کتاب «دا» است اما به نظرم کتاب «دا» روی یک موج تبلیغاتی بود. شاید یکی از دلایلی که بشدت مشهور شد، تبلیغات شما بود.
ما اطلاع‌رسانی کرده‌ایم، اما اگر فرض بر این باشد که ما تبلیغ کرده‌ایم، اصلا بد نیسـت. نکته‌ای که لازم است بگویم این است که یک کبریت تا یک مدت زمان خاصی روشن است و تا زمانی که شعله دارد، می‌تواند موجب آتش زدن انبار کاغذ شود، ولی وقتی شعله‌اش خاموش شد دیگر این توانایی را ندارد. درباره کتاب «دا» هم همین گونه است، اگر حرف شما باشد، ما مدتی است که دیگر تبلیغمان را از روی کتاب «دا» برداشته‌ایم. اما فروش آن نه‌تنها کم نشده بلکه بیشتر هم شده و به نظرم تازه اول راه است و بیشتر این فروش به تبلیغات سینه به سینه و مردمی مربوط است. ظرفیت و موضوع کتاب «دا» این قابلیت را داشت که مردم آن را به یکدیگر معرفی کردند. کتاب «دا» تازه وارد اوج فروش خود شده است و در حال حاضر ما به چاپ نود و سوم این کتاب رسیده‌ایم. اما به طور کلی می‌توان گفت سهم عمده در فروش را ظرفیت خود کتاب ایفا کرد نه تبلیغات ما.
انتشارات سوره مهر در سال 87 به عنوان ناشر برگزیده انتخاب شد، چه مساله‌ای موجب رقم خوردن این انتخاب شد؟جوایزی که کتاب‌های شما گرفت، تعداد کتاب‌های منتشر شده یا...
نخستین مرحله همان کمیت کتاب‌هاست. ما بیشترین کتاب را در بخش ناشران دولتی داشتیم، اما تا آنجایی که من از نحوه داوری وزارت ارشاد اطلاع دارم فهرست کتاب‌های برگزیده سال را داشتند. همچنین نشریه اطلاع‌رسانی مختص کتاب و چندین طرح اجرایی در حوزه نشر و چند طرح دیگر مورد توجه قرار گرفته است.
درباره طرح «پاتوق کتاب» که در انتشارات سوره مهر است کمی توضیح دهید.
ایجاد پاتوق دائمی برای نویسندگان و مخاطبان یکی از طرح‌های جدی ما است. این پاتوق شعبه‌های مختلفی در تهران و شهرستان خواهد داشت.
در حال حاضر وضعیت کتاب و کتابخوانی در کشور چگونه است؟
در حال حاضر با توجه به تمرکز صدا و سیما و وزارت ارشاد، درباره این موضوع وضعیت کتابخوانی در کشور بهتر شده است. با این توجه، ناشران کم‌کم به حرفهای شدن نزدیک می‌شوند. برای بهتر شدن هم باید اطلاع‌رسانی و تبلیغ در زمینه کتاب را افزایش دهیم.
به عنوان آخرین سوال بهترین کاری که می‌توان برای گسترش کتابخوانی در هفته کتاب انجام داد، چیست؟
حرفهای نامربوط درباره کتاب زده نشود و نمایشگاه کتاب به شکلی که هست تعطیل شود. به جای هزینه‌هایی که برای برگزاری نمایشگاه صرف می‌شود، بهتر است فروشگاه‌هایی دائمی برای فروش کتاب دایر شود. اگر کسی این جرات را پیدا کرد و سوءتفاهمی مانند برگزاری نمایشگاه کتاب را از بین برد، آن وقت است که موثر‌ترین گام در جهت کتابخوانی برداشته شده است. در آخر باید بگویم مقام کتاب و مخاطبان کتاب خیلی بالاتر از این است که در شنبه‌بازار‌ها به همدیگر برسند. محمد حمزه‌زاده، مدیرعامل انتشارات سوره مهر در گفت‌وگو با «وطن امروز»:
فروش«دا» هنوز به اوج نرسیده است
با توجه به هفته کتاب و کتابخوانی، سوال اولم را با بحث درباره طرح «طعم کتاب» که در انتشارات سوره مهر در حال انجام است و گسترش فرهنگ کتابخوانی شروع می‌کنم، هدف از این طرح چیست و چرا شما معتقد هستید کتاب باید به مدارس ورود پیدا کند؟
ورود کتاب به مدارس پیرو طرح «طعم کتاب» است. موضوعی که درباره کتاب در طرح طعم کتاب مطرح کردیم تاکید بر این بحث پایه‌ای است که ترویج هر محصول و کالایی در اجتماع انسانی یک مسیر ثابت را طی می‌کند. فرض کنید محصول برای مصرف باشد، برای آشنایی مردم با محصولی که تازه به بازار وارد شده است، در ابتدا از تحریک ذائقه شروع می‌کنند؛ یا آن را به شکل رایگان در اختیار مردم قرار می‌دهند یا به قیمت ارزان در دسترس می‌گذارند تا مردم براحتی به آن محصول دست یابند و بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند، در این صورت مردم می‌توانند تشخیص دهند که آیا محصول مورد نظر همسو با سلایق آنان هست یا خیر! پس از اینکه مردم با آن محصول خوراکی به طور کامل آشنا شدند و ذائقه‌شان تحریک شد، تولیدکنندگان براحتی محصولات مشابه آن را هم معرفی می‌کنند. این اتفاق باید درباره کتاب هم رخ دهد اما مطالعه کتاب در جامعه ما تابع «تحریک ذائقه، ایجاد علاقه و ایجاد عادت» است. تحریک ذائقه در جامعه ما عمدتا دچار اشکالاتی است، یعنی یا ذائقه مخاطبان درباره کتاب تحریک نمی‌شود یا گرایش‌ها به طعم‌های دیگری آلوده می‌شود که مخاطبان به آن علاقه‌مند نیستند. سیستم آموزشی ما کتاب‌محور است و موضوعات خاصی در مدارس ما حاکم است، پس ذائقه‌ای که ما در مدارس تحریک می‌کنیم و به دانش‌آموزان می‌چشانیم، بحث آموزشی است. نخستین برخورد بچه‌های جامعه ما با کتاب، پیرامون مباحث علمی است، همین مساله موجب می‌شود ذائقه آنها به‌خوبی تحریک نشود، یعنی با نوعی از محصول تحریک می‌شود که همه محصول نیست. اگر انواع کتاب به داخل مدارس راه پیدا کند دانش‌آموز هم براحتی می‌تواند، تشخیص دهد که به چه سطحی علاقه‌مند شده است؛ اگر علاقه به داستان است باید دید در کدام حیطه است، اگر به رمان است از کدام نوع و... متاسفانه در جامعه به این نیاز مخاطب پاسخ داده نشده است. باز هم به عنوان مثال دیگر اگر قرار است در جامعه مصرف لبنیات ترویج شود، در چندین طعم مختلف معرفی می‌شود، اما در بحث کتاب، جامعه ناشران و تولیدکنندگان به سلایق مخاطبان بی‌اعتنا هستند.
در محصولات دیگر علاوه بر طعم‌های مختلف، بسته‌بندی‌های شیک هم موجب جذب مشتری می‌شود که متاسفانه این خلأ درباره کتاب دیده می‌شود.
بعد از مرحله ایجاد علاقه، اگر مسیر درست طی شده باشد، مصرف‌کننده به عادت می‌رسد. همانطور که وقتی به غذاهای موجود در رستورانی عادت کنیم، عوض کردن آن محل برایمان دشوار می‌شود. درباره کتاب هم همین‌طور است. ابتدا باید علاقه را به نحوه درست در مخاطب ایجاد کنیم و بعد به مرور زمان او به عادت می‌رسد و ترک عادت هم کاری بسیار دشوار است، مثل توصیه‌هایی که درباره نوشابه‌های گازدار می‌شود؛ با وجود اینکه بیشتر مردم معایب نوشابه را می‌دانند اما همچنان به مصرف ادامه می‌دهند چرا که درباره استفاده کردن از آن به یک عادت رسیده‌اند. درباره کتاب هم مسیر علاقه و ایجاد عادت به‌خوبی طی نشده است، به صورت قطع و یقین توسعه کتابخوانی حتی تا 10 سال آینده هم مختل است؛ مگر اینکه تغییر روش دهیم و برنامه‌ریزی را از سنین کودکی شروع کنیم. یکی از روش‌هایی که می‌تواند به ما کمک کند، این است که اگر تا به امروز بچه‌ها از سن 7 سالگی با کتاب آشنا می‌شدند این مطالعه را به سن 3 سالگی برسانیم تا آنها با طعم کتاب آشنا شوند و زمانی که به سن
7 سالگی می‌رسند بدرستی با دسته‌بندی در ذهن خود، علاقه‌مندی خود را تشخیص دهند. اما یکی از نکاتی که بسیار حائز‌اهمیت است، ظاهر محصول است یعنی رنگ‌بندی، شکل فیزیکی، بسته‌بندی، انتخاب قلم، چاپ، تصویرسازی و... تمام این موارد جزئیات یک بسته‌بندی کامل است که متاسفانه عده‌ای عنوان کتاب را بسته‌بندی تلقی می‌کنند، اما اگر قطع یک کتاب بدرستی انتخاب نشده، تصویر مناسب در آن تعبیه نشده باشد و نویسنده ادبیات مناسبی را به کار نبرده باشد، بسته‌بندی دچار اشکال است که امروز می‌توان گفت تقریبا صنعت نشر ما حرفهای نشده و مشکل دارد یا بهتر است بگوییم به طور کلی ما صنعت نشر نداریم. صنعت نشر باید از نیازسنجی شروع شود، یعنی از علاقه‌های مخاطبان شروع و بعد به تولید برسد. پیمودن این مسیر اشتباه موجب می‌شود به طریقی یا تا حدودی ذائقه مخاطب را تحریک کنیم، اما او بعد از چندین بار مطالعه متوجه می‌شود کتاب مورد نظر نیاز او را برآورده نکرده است، بنابراین کنار می‌کشد.
طرح شما در انتشارات سوره مهر با عنوان بسته‌بندی ویفری و پیتزایی اگر اجرای کلی و میان تمام ناشران باشد، تا چه حد به این امر کمک می‌کند؟
طرحی را که ما در انتشارات سوره مهر انجام دادیم، به نبود سیستم فروشگاهی در کشور برمی‌گردد، به دلیل اینکه شبکه توزیع در کشور ضعیف است، ناشر هم مستقیما با مصرف‌کننده مواجه است. در جاهایی که قرار است بسته‌ای به دست مصرف‌کننده برساند، صدماتی به کتاب وارد می‌شود. زمانی که کسی در شهرستان به کتاب دسترسی ندارد و به یک موسسه انتشاراتی سفارش کتاب مورد نظر را می‌دهد، توقع دارد کتاب را همانگونه تحویل بگیرد که از کتابفروشی می‌توانست تهیه کند، نه کتابی را که مسیر‌های اشتباه را طی کرده و آسیب‌دیده است. ما عمدتا برای مشترکانی که از ما کتابی را خریداری می‌کنند، شرایطی را ایجاد می‌کنیم تا همانگونه که می‌خواهند کتاب به دستشان برسد، یعنی همان‌طوری باشد که انگار از چاپخانه گرفته‌اند. در کنار تمام اینها معتقد هستیم بسته‌بندی در تحریک سلیقه مخاطب بسیار تاثیرگذار است، ضمن اینکه کسی که کتابی را در بسته‌بندی زیبا و مناسب تحویل می‌گیرد، متوجه می‌شود ما به آنچه تولید کرده‌ایم، احترام گذاشته‌ایم و برایمان ارزش داشته است. در نتیجه کتاب برای او هم ارزشمند می‌شود. در انتخاب رنگ و بسته‌بندی کتاب دقت می‌کنیم؛ بسته را با یک کاتالوگ و یک هدیه کوچک ارسال می‌کنیم و همین مسائل موجب مراجعه دوباره آنها می‌شود. بسته‌بندی‌هایمان برای تمام مصرف‌کنندگان اعم از خواننده، کتابفروشی‌ها و... جداگانه است و این کار موجب می‌شود خریدار از خرید احساس رضایت کند و در نتیجه مشتری دائم ما شود.
در مقابل کسانی که معتقدند این نوع بسته‌بندی‌ها به اقتصادشان لطمه وارد می‌کند، چه جوابی دارید؟
این فکر کاملا اشتباه است، لطمه که وارد نمی‌کند هیچ! بلکه برای آنها سود هم دارد. نخستین سودی که می‌تواند داشته باشد، این است که موجب کم‌شدن ضایعات می‌شود. تصور کنید در یک بسته 10 تایی کتاب نخ‌پیچ شده در حال ارسال است، اگر فقط به یک کتاب به هر دلیل آسیب وارد شود، به طور متوسط در حدود 3 هزار تا 4 هزار تومان ضرر وارد می‌شود، این در صورتی است که ما برای بسته‌بندی کتاب‌هایمان زیر یکهزار تومان هزینه می‌کنیم. درباره کم‌شدن ضایعات این کمترین دستاورد این کار است. قیمتی که در پشت کتاب درج شده است، حدود 30 درصد آن مربوط به هزینه‌های توزیع است. یعنی مربوط به پخش‌کننده اول و فروشنده کتاب در کتابفروشی است. اگر کتابی مستقیم از دست ناشر به مخاطب برسد، این 30 درصد در جیب ناشر می‌ماند. اما در طرح ما، به طور کلی فقط بخشی از این 30 درصد هزینه پست می‌شود. به طور کلی زیانی در این مورد وجود ندارد و اگر بدرستی انجام شود برای ناشران با هر گردش کاری سود دارد.
نظرتان درباره کتاب اتوبوس و کتاب مترو چیست؟
این کار محصول این فکر است که کتاب در تمام شرایط در دسترس باشد اما معتقدم مردم نمی‌توانند در هر فضا و هر شرایطی کتاب بخوانند، عده‌ای دیگر معتقد هستند کتاب باید به اتاق‌های انتظار بعضی از مکان‌ها ورود یابد اما این درست نیست، زیرا شأن کتاب زیر سوال می‌رود. کتاب باید در زمان خودش و در جای مناسب مطالعه شود و اگر شرایط مطالعه درست باشد، یکی از آداب ایجاد علاقه و عادت در میان مخاطبان است.
متروها و اتوبوس‌های ما شرایط مطالعه برای کتاب را ندارند زیرا مسیر‌ها آنقدر طولانی نیست که خوانندگان بتوانند کتابی را تا انتها مطالعه کنند. این ایده از کشورهای خارجی آمده است؛ در آنجا حداقل مسافت بین 2 شهر حدود 2 ساعت است و قطار خیلی فراگیر است و سفر هواپیمایی داخل کشوری هم تعدادش کم است، فرد در یک مسیر 2 ساعته دست‌کم می‌تواند یک کتاب را بخواند اما شرایط اینجا به گونه‌ای است که مسافر نمی‌تواند کتابی را حتی در صفحات کم هم مطالعه کند. من موافق این شکل از مطالعه که اسمش ترویج و فرهنگ کتابخوانی است، نیستم. به نظرم جز اینکه به شأن کتاب و کتابخوانی لطمه وارد کند فایده دیگری ندارد. با قرار دادن کتاب‌هایی هم که ضمیمه روزنامه‌های کثیرالانتشار است مخالف هستم زیرا کمکی به فرهنگ کتابخوانی نمی‌کند، ضمن اینکه دلیلی ندارد متنی که می‌توان در یک ستون یک روزنامه گنجاند را به عنوان کتاب نام‌گذاری کنیم چرا که هم ذائقه مخاطبان را خراب می‌کند و هم به خوانندگان ذهنیت غلط می‌دهد.
مردم طبق عادتی که در خرید دارند، هنگام خرید کتاب هم تخفیف می‌گیرند، نظرتان در این‌باره چیست؟
تخفیف، یک تدبیر در توزیع اقتصادی یک محصول است. زمانی که شما محصولی را از فروشگاه خریداری می‌کنید، قیمت همان قیمتی نیست که فروشنده در قبالش پول پرداخت کرده است. قیمت برای مصرف‌کننده و توزیع‌کننده قطعا فرق می‌کند. متاسفانه به دلیل اینکه شرکت‌های پخش‌کننده در ایران ضعیف هستند و گاهی کتاب به طور مستقیم از ناشر به دست مصرف‌کننده می‌رسد، بحث تخفیف پیش می‌آید. ما در قبال کتاب تخفیف نمی‌دهیم، اما در ازای آن خدماتی که به مشتری ارائه می‌کنیم، کتاب را با پیک رایگان در اختیارشان قرار می‌دهیم و فقط هزینه کتاب را دریافت می‌کنیم. تخفیف درباره کتاب، خوار کردن محصولی به این باارزشی است، اعتقاد دارم صحبت درباره مصرف کتاب نباید از تخفیف شروع شود زیرا تخفیف به مشتری ارتباطی پیدا نمی‌کند.
امروز در هر مکانی که باشیم براحتی می‌توانیم غذای مورد علاقه خود را پیدا کنیم اما درباره کتاب این امکان نیست، نظرتان در این باره چیست؟
در این زمینه کارهایی انجام شده است، به طور مثال انتشارات سوره مهر در حدود 10هزار مشترک در تهران و شهرستان‌ها دارد که برای آنها کتاب ارسال می‌کند اما نکته‌ای درباره کتاب‌ها وجود دارد که درباره غذا مطرح نمی‌شود و آن تنوع محصول است. اگر غذای تمام رستوران‌ها را فهرست کنیم، تنوع آن به 200 نوع غذا بیشتر نمی‌رسد، اما کتاب‌ها با 50 هزار عنوان در حال توزیع هستند، حتی اگر بخواهیم بگوییم 40هزار عنوان آن جزو دسته کتاب‌هایی است که برای فروش عمومی نیست، 10 هزار عنوان کتاب باقی می‌ماند که اگر وارد هر سیستمی شود، نیازمند ساز و کار خیلی وسیعی است و علاوه بر آن به همکاری شبکه‌های واسطه‌ای و شرکت‌های پخش و فروشگاه‌های بزرگ نیازمند است که باید ایجاد شده باشد تا از طریق آن فروشگاه‌ها امکان پاسخگویی به تقاضای تلفنی و اشتراک‌های شهری و غیرشهری وجود داشته باشد.
این زیرساخت‌ها تا چه حد وجود دارد؟
هنوز وجود ندارد و به گونه‌ای هم نیست که بتوان گفت فراهم شدن آن از عهده ناشر برمی‌آید. امروز حداکثر عناوین موجود در کتابفروشی‌های ما زیر یکهزار عنوان است در صورتی که این تعداد باید بیش از اینها باشد، حالا اگر هر سال 10 هزار عنوان به این مقدار اضافه شود چه اتفاقی می‌افتد. شبکه اشتراک در تهران و شهرستان می‌تواند وجود داشته باشد اما این در صورتی امکانپذیر است که به جای اینکه یک یا 2 ناشر در این زمینه کار کنند، چندین ناشر به صورت سازمانی و متمرکز روی کتاب فعالیت کنند. اگر چنین طرحی عملی شود، ما به یک تنوع خوب خواهیم رسید، این سیستم باید تا جایی پیش برود که نیاز مشتری از طریق اشتراک برآورده شود تا دیگر نیازی به این نباشد که مشتری سفر کند. زیر‌ساخت‌های حوزه مصرف مواد خوراکی با غذای روح که همان کتاب است کاملاً متفاوت است. زمانی که یک کتابفروشی می‌تواند یکهزار نسخه کتاب را به شکل فیزیکی ارائه کند، حتما می‌تواند اطلاعات یکهزار نسخه کتاب را هم در شبکه مجازی خود جا دهد. اگر این سیستم ایجاد شود، مشتری در صورتی که نتواند کتاب مورد نظر خود را از کتابفروشی تهیه کند با مراجعه به شبکه مجازی براحتی می‌تواند به کتاب موردنظر خود دست یابد. تمام کتابفروشی‌های بزرگ دنیا وصل به خزانه‌هایی هستند که سقف ندارد و شما با مراجعه به یک کتابفروشی می‌توانید هر تعداد کتابی را که می‌خواهید سفارش دهید تا در اسرع وقت برای شما ارسال شود و دلیل این سرعت هم وصل بودن به شبکه مجازی است وگر نه حتی اگر تمام زیر‌ساخت‌های شما هم حاضر باشد و فقط یک پست غیرقابل اعتماد داشته باشید، سفارش شما را در زمانی بسیار طولانی و شاید آسیب‌دیده به مقصد می‌رساند. برای جلوگیری از پیش نیامدن چنین مسائلی مجبور خواهید شد هزینه زیادی را صرف کنید و این روند اصلا صحیح نیست. با همه این تفاسیر، ما ناامید نیستیم و با توجه به تجربه‌هایی که وجود دارد ما می‌توانیم امیدوارانه نگاه کنیم تا بالاخره به مراحل خوب کار برسیم و تجربه‌های شهر را به استان و جاهای دیگر منتقل کنیم.
به نظر می‌رسد وقتی سازمان صدا و سیما کتابی را به صورت رسمی معرفی کند، اثرگذاری چندانی ندارد. به نظر شما ساخت برنامه‌ای مانند باغ کتاب شبکه 5 می‌تواند مفید واقع شود؟
برای اینکه یک خواننده بخواهد طعم یک کتاب را بچشد حتما نباید خودش به سراغ آن برود، بلکه این کار می‌تواند توسط یک مجری توانمند تلویزیون در قالب یک توضیح کوتاه انجام شود. رسانه ملی این ظرفیت را دارد که در تیراژ بالا، طعم کتاب را به مخاطب بچشاند. البته گرایش به کتاب و کتابخوانی نسبت به گذشته بیشتر شده است، اما باید این مساله را قبول کنیم که اگر محصولی اطلاع‌رسانی نشود همانند آن است که منتشر نشده است. مردم توانایی این را ندارند که تمام موارد را خودشان رصد کنند، آنها از طریق اطلاع‌رسانی می‌توانند از تمام آنها مطلع شوند. اطلاع‌رسانی نکته مهمی است که یکی از راس‌های مثلث ما را تشکیل می‌دهد.
شما تبلیغ را با عنوان اطلاع‌رسانی بیان می‌کنید.
اطلاع‌رسانی با تبلیغ کاملا متفاوت است؛ تبلیغ صحبت کردن از یک موضع بالاست اما اطلاع‌رسانی قرار دادن آگاهی در اختیار مخاطب است. در تبلیغ ما از میان تعدادی محصول، یک مورد را بالا می‌بریم اما زمانی که صحبت از اطلاع‌رسانی می‌شود ما درباره همان محصول و مقایسه با دیگر محصولات صحبت می‌کنیم.
کتاب‌هایی مانند «من او»، «آنک آن یتیم نظر کرده»، «شطرنج با ماشین قیامت» و... به زبان‌های دیگر ترجمه شد، در این‌باره بگویید.
در ایران و در کشورهای دیگر، هدفمان توسعه ادبیات و فرهنگ انقلاب و دفاع مقدس است و زمانی که اولویت‌ها را نگاه کنیم به این سیاست می‌رسیم که اگر قرار است سرمایه‌گذاری درباره کتاب انجام دهیم، بهتر است در این زمینه باشد.
آقای حمزه‌زاده! نگاه شما به بعضی از کتاب‌ها بسیار خاص است. به طور مثال برای کتاب عزت‌شاهی رونمایی قرار دادید و همچنین کتاب «دا»، دلیلش چه بود؟
انتشارات سوره مهر یک وظیفه اصلی و کلی دارد و آن هم ترویج ادبیات و هنر انقلاب و دفاع مقدس است. ما درباره کتاب‌هایی که در حوزه انقلاب و دفاع مقدس بوده به طور خاص‌تری اطلاع‌رسانی کرده‌ایم. درباره بعضی کتاب‌ها ناگزیر هستیم اینگونه باشیم تا از این طریق بتوانیم اهمیت بقیه کتاب‌ها را بالا ببریم. بعضی کتاب‌ها زمینه جذب مخاطب را دارد. اگر من بتوانم به عنوان یک ناشر ذائقه مخاطب را با یکی از کتاب‌هایم آشنا کنم، این امید را دارم که او در آینده به سراغ دیگر کتاب‌های من خواهد آمد. برای اینکه با مخاطب ارتباط برقرار کنم، ترجیح می‌دهم با یکی، دو محصول او را آشنا کنم تا بتوانم بقیه کتاب‌هایم را به او معرفی کنم. کتاب «دا» یکی از کتاب‌های پر‌فروش ما در نمایشگاه کتاب بود به حدی که ما در پاسخگویی به مشتری دچار مشکل شده بودیم، اما در کنار «دا» فهرستی از کتاب‌های مشابه آن را هم به مخاطب معرفی می‌کردیم. در واقع با این کار مخاطب به ما اعتماد می‌کند و دیگر کتاب‌های ما را هم می‌خواند. یکی دیگر از دلایلی که ما برای یک کتاب تبلیغ می‌کنیم این است که کتاب در ذات خود ظرفیت‌های لازم را دارد. بنابراین بعضی از کتاب‌ها که این ظرفیت همه‌گیری را دارند، نوک پیکان ما قرار می‌گیرند. بعضی کتاب‌های ما همانند لکوموتیوی هستند که واگن دیگر کتاب‌ها را می‌کشند، مانند کتاب «دا».
با وجود اینکه می‌دانم این سوال خود به نوعی تبلیغ برای کتاب «دا» است اما به نظرم کتاب «دا» روی یک موج تبلیغاتی بود. شاید یکی از دلایلی که بشدت مشهور شد، تبلیغات شما بود.
ما اطلاع‌رسانی کرده‌ایم، اما اگر فرض بر این باشد که ما تبلیغ کرده‌ایم، اصلا بد نیسـت. نکته‌ای که لازم است بگویم این است که یک کبریت تا یک مدت زمان خاصی روشن است و تا زمانی که شعله دارد، می‌تواند موجب آتش زدن انبار کاغذ شود، ولی وقتی شعله‌اش خاموش شد دیگر این توانایی را ندارد. درباره کتاب «دا» هم همین گونه است، اگر حرف شما باشد، ما مدتی است که دیگر تبلیغمان را از روی کتاب «دا» برداشته‌ایم. اما فروش آن نه‌تنها کم نشده بلکه بیشتر هم شده و به نظرم تازه اول راه است و بیشتر این فروش به تبلیغات سینه به سینه و مردمی مربوط است. ظرفیت و موضوع کتاب «دا» این قابلیت را داشت که مردم آن را به یکدیگر معرفی کردند. کتاب «دا» تازه وارد اوج فروش خود شده است و در حال حاضر ما به چاپ نود و سوم این کتاب رسیده‌ایم. اما به طور کلی می‌توان گفت سهم عمده در فروش را ظرفیت خود کتاب ایفا کرد نه تبلیغات ما.
انتشارات سوره مهر در سال 87 به عنوان ناشر برگزیده انتخاب شد، چه مساله‌ای موجب رقم خوردن این انتخاب شد؟جوایزی که کتاب‌های شما گرفت، تعداد کتاب‌های منتشر شده یا...
نخستین مرحله همان کمیت کتاب‌هاست. ما بیشترین کتاب را در بخش ناشران دولتی داشتیم، اما تا آنجایی که من از نحوه داوری وزارت ارشاد اطلاع دارم فهرست کتاب‌های برگزیده سال را داشتند. همچنین نشریه اطلاع‌رسانی مختص کتاب و چندین طرح اجرایی در حوزه نشر و چند طرح دیگر مورد توجه قرار گرفته است.
درباره طرح «پاتوق کتاب» که در انتشارات سوره مهر است کمی توضیح دهید.
ایجاد پاتوق دائمی برای نویسندگان و مخاطبان یکی از طرح‌های جدی ما است. این پاتوق شعبه‌های مختلفی در تهران و شهرستان خواهد داشت.
در حال حاضر وضعیت کتاب و کتابخوانی در کشور چگونه است؟
در حال حاضر با توجه به تمرکز صدا و سیما و وزارت ارشاد، درباره این موضوع وضعیت کتابخوانی در کشور بهتر شده است. با این توجه، ناشران کم‌کم به حرفهای شدن نزدیک می‌شوند. برای بهتر شدن هم باید اطلاع‌رسانی و تبلیغ در زمینه کتاب را افزایش دهیم.
به عنوان آخرین سوال بهترین کاری که می‌توان برای گسترش کتابخوانی در هفته کتاب انجام داد، چیست؟
حرفهای نامربوط درباره کتاب زده نشود و نمایشگاه کتاب به شکلی که هست تعطیل شود. به جای هزینه‌هایی که برای برگزاری نمایشگاه صرف می‌شود، بهتر است فروشگاه‌هایی دائمی برای فروش کتاب دایر شود. اگر کسی این جرات را پیدا کرد و سوءتفاهمی مانند برگزاری نمایشگاه کتاب را از بین برد، آن وقت است که موثر‌ترین گام در جهت کتابخوانی برداشته شده است. در آخر باید بگویم مقام کتاب و مخاطبان کتاب خیلی بالاتر از این است که در شنبه‌بازار‌ها به همدیگر برسند. ارسال نظر
پربیننده