کاظم برآبادی: آنچه با ساخت ساختمان، شهر و... در ارتباط است در ظرف بزرگی به نام طراحی شهری مظروف شده؛ معماری یک پدیده پیشاشهرنشینی است و به‌طور قطع در نظر صاحبنظران هم این مطلب هست که از اجتماع تک‌ساختمان‌های ساخته شده به دست نخستین معماران، شهرها به وجود آمده‌اند اما همین کنش فردگرایانه و خودمحور معمار در تولید یک جزء(ساختمان) در مقابل یک کل (شهر) است که معماری را در پله‌ای پایین‌تر از طراحی شهری قرار می‌دهد. معمار در طراحی ساختمان می‌کوشد کاری دیگرگون و چشمگیرتر از ساختمان‌های دیگر بیافریند. در این فرآیند، تنها بنای ساخته شده است که در کانون دید و توجه قرار دارد و بس! درست مانند کسی که در میان دیگران زندگی میکند، اما تنها به خود و خواسته‌های خود می‌اندیشد، بی‌آنکه به پیامدهای خواسته‌های خود از دید دیگران بیندیشد.
جایگاه طراحی شهری درست در همین‌جاست: طراحی بنپاره(عنصر)های شکل‌دهنده بافت شهری با نگاه به اطراف. بدینسان طراحی ساختمان، با گرامیداشت آنچه در اطراف هستی دارد (خواه ساختمان‌های دیگر، محیط طبیعی یا...)، گوهر راستین معماری آمیخته با انگاره طراحی شهری است. از همین‌جاست که به ژرفای معنایی طراحی شهری می‌توان پی برد: زندگی شهری، زندگی در میان دیگران و با دیگران! طراحی شهری، دستاورد و نیز معیار فرهنگ شهرنشینی در شهر است. شهرنشینی یک پدیده فرهنگی است. جامعه باید به تراز معینی از پیشرفت فرهنگی برسد تا پا در گستره شهرنشینی بگذارد.
اما اگر به طور خلاصه از ما سوال شود نخستین چیزی که از شنیدن کلماتی چون «شهر»، «اجتماع» و «جامعه» به ذهنمان خطور میکند چیست، چه پاسخی داریم؟
از نتایج آمارگیری یک موسسه پژوهشی- اجتماعی در استرالیا این‌طور برمی‌آید که «ساختمان‌ها » و «ازدحام جمعیت» بیشترین پاسخ‌های سوال‌شونده‌ها بوده است که البته با کنار گذاشتن مورد دوم که در واقع به مبحث ما مربوط نمی‌شود، اهمیت سازه‌های دست انسان برایمان شفاف‌تر می‌شود. پر واضح است که منظور سوال‌شوندگان از ساختمان، تزئینات متفاوت داخل هر ساختمان مجزا نبوده است، بلکه آنها درباره ظاهر(نمای)یک فضای ساخته شده به دست انسان صحبت می‌کردند. از دید جامعه‌شناسانه، معماری در نما خلاصه می‌شود چرا که در واقع آنچه سوال‌شونده‌های آزمایش مذکور به آن نظر داشته‌اند، تنها تصویر نمای ساختمان‌هایی بوده است که هر روز از کنار آن می‌گذرند و در خاطرشان ثبت شده است و درست در همین‌جاست که ما با تلاقی 3 مفهوم به ظاهر متنافر ولی ادغام شده در هم مواجه هستیم؛ «شهر»، «ساختمان» و «نما»!
«نما» در این میان از اهمیت بصری اجتماعی‌تری برخوردار است. نمای یک ساختمان در حقیقت وجه اجتماعی آن ساختمان و زبان دیالوگ و تعامل آن با فضای اطرافش است. ایده‌های یک معمار در طراحی یک بنا تنها در نمای آن بناست که رخ می‌نمایاند و اگر خوب طراحی شده باشد، ما را با زبان بصری خود به درون دعوت میکند. این بعد از معماری البته در طراحی شهری نیز اهمیت دوچندانی دارد؛ زیبا شدن جلوه ظاهری و بیرونی ساختمان و در نتیجه ایجاد دورنمای مناسب برای محلی که ساختمان در آن واقع شده است، یکی از این دلایل است. از طرفی می‌توان از نگاه مهندسی سازه هم دلایل قانع‌کننده‌ای برای توجه به نمای یک ساختمان عنوان کرد:
کاهش اتلاف انرژی در تمام طول سال، چرا که نما در ساختمان نقش یک عایق حرارتی و برودتی را ایفا میکند که مانع از هدر رفتن انرژی تولیدی سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی می‌شود، همچنین می‌تواند موجب دفع و انعکاس گرما در تابستان، خاصه در مناطق گرمسیری شود و عکس همین عملکرد را در فصل زمستان برای جذب انرژی خورشیدی و گرم شدن ساختمان‌ها در مناطق سردسیری ایفا کند.
نمای ساختمان به عنوان یک عایق صوتی ایده‌آل و مناسب عمل میکند. کاملا واضح است که نمای ساختمان نقش بسیار مهمی در کاهش ورود آلودگی‌های صوتی و صداهای آزاردهنده محیط بیرون به فضای داخلی ساختمان ایفا میکند. این موضوع در ابرشهرهای با آلودگی صوتی بالا، بیشتر نمود پیدا میکند. در ساخت و سازهای عصر حاضر، این عایق‌کاری صوتی با استفاده از نماهای شیشه‌ای و با به‌کارگیری شیشه‌های چندلایه به نتایج بهتر با بازده بیشتری رسیده است، زیرا هم با بهره‌گیری از نور بیرون تامین روشنایی داخل ساختمان سهل‌تر است و هم از ورود صداهای ناهنجار به داخل جلوگیری می‌شود.
کمک به افزایش دوام و پایداری ساختمان‌ها در برابر شرایط نامساعد جوی و محیطی و در نتیجه افزایش عمر مفید ساختمان. شهر مانند یک موجود زنده است، چرا که هم حیات قابل اعتنایی دارد و هم مدام در حال تغییر چهره است. گروهی از کارشناسان این تغییرات را در عرصه شهری، پوست‌اندازی بناها می‌دانند که مانند مد لباس‌های ما همواره در حال تغییر و به‌روز شدن است. جالب است در کشور ما هم همان‌طور که درباره البسه، چشم به آن سوی مرزها دوخته‌ایم برای نماسازی هم محصولات آنها را ترجیح می‌دهیم؛ محصولاتی چون رنگ‌های لعابی، سنتی و دیگر انواع رنگ‌ها و نیز استفاده از روکش‌های ساخته شده با مواد رزینی مثل رزین‌های اکریلیک، الکید، پلی‌استر، فنولیک، نیتروسلولز و پانل‌های آلومینیومی و...
این روزها به این محصولات، نماهای مدرن می‌گویند و این البته از فرهنگ ماست که هرچیز تازه‌ای را مدرن می‌نامیم! و بسیار هم با استقبال مواجه شده‌اند؛ استقبالی که نیاز به رعایت 2 اصل مهم دارد:
1- توجهات سازهای و اقتصادی در نصب:
نحوه و میزان دسترسی سازندگان و مالکان ساختمان‌ها به مصالح ساختمانی
نوع و شیوه اجرایی که در احداث ساختمان به کار گرفته می‌شود.
نوع کاربری ساختمان یا فضای موردنظر (اداری، مسکونی، آموزشی و...)
شرایط و وضعیت محلی یا منطقه احداث ساختمان (آب و هوا، میزان رطوبت و...)
مسائل اقتصادی از نظر میزان بودجه و اعتبار اختصاص یافته برای احداث سازه مورد نظر (در پروژه‌های دولتی) و میزان توان مالی افراد در ساخت منازل شخصی
رعایت اصول زیبایی شهری یا روستایی و مدنظر قراردادن هماهنگی ظاهری ساختمان با سازه و ساختمان‌های مجاور
جهت وزش بادهای زمستانی و نیز جهت و نحوه تابش آفتاب بر سطح نما.
2- توجهات فرهنگی، زیباشناسانه و معمارانه: حقیقت این است که در ساخت و سازهای چند دهه اخیر در کشور رعایت 3 اصل طراحی شهری، معماری و هویتی از بین رفته است. اگر به نماهای ساختمان‌ها محصولات جدید و گونا‌گون می‌چسبند، برای پنهان کردن ایرادات معمارانه بناست، برای چشم و هم‌چشمی با دیگر ساختمان‌های شهر است و... و در نهایت این معماری ماست که در سطح پوسته می‌ماند و فراتر نمی‌رود. از آن تحقیق مطروحه در بالا استفاده می‌کنم و به طرح این سوال می‌پردازم که نتیجه این حرکت در درازمدت آیا به ضرر روحیه اجتماعی مردم و ساکنان شهرهای ما نخواهد بود و آیا چهره شهرهای ما به نوعی در خود ما منعکس نشده و مهم‌تر اینکه آیا ما نیز به تبع فضای مکانی که در آن زندگی می‌کنیم(یعنی همان شهرهایمان) به انسان‌های ظاهری و به اصطلاح آب زیر کاه تبدیل نشده‌ایم؟ در نهایت باید گفت هنگامی که از شهر به عنوان یک کلیت جامعه‌شناسانه حرف می‌زنیم، باید بپذیریم نوعی رابطه پنهان ولی اثرگذار میان ما و محل زندگیمان وجود دارد که تنها با کنترل و تبدیل به احسن شدن این رابطه قادر به حفظ هویت خودمان و شهرهایمان هستیم. همه‌چیز درباره رابطه نماهای شهری و جامعه انسانی
پلی میان ظاهر و باطن خانه‌ها
کاظم برآبادی: آنچه با ساخت ساختمان، شهر و... در ارتباط است در ظرف بزرگی به نام طراحی شهری مظروف شده؛ معماری یک پدیده پیشاشهرنشینی است و به‌طور قطع در نظر صاحبنظران هم این مطلب هست که از اجتماع تک‌ساختمان‌های ساخته شده به دست نخستین معماران، شهرها به وجود آمده‌اند اما همین کنش فردگرایانه و خودمحور معمار در تولید یک جزء(ساختمان) در مقابل یک کل (شهر) است که معماری را در پله‌ای پایین‌تر از طراحی شهری قرار می‌دهد. معمار در طراحی ساختمان می‌کوشد کاری دیگرگون و چشمگیرتر از ساختمان‌های دیگر بیافریند. در این فرآیند، تنها بنای ساخته شده است که در کانون دید و توجه قرار دارد و بس! درست مانند کسی که در میان دیگران زندگی میکند، اما تنها به خود و خواسته‌های خود می‌اندیشد، بی‌آنکه به پیامدهای خواسته‌های خود از دید دیگران بیندیشد.
جایگاه طراحی شهری درست در همین‌جاست: طراحی بنپاره(عنصر)های شکل‌دهنده بافت شهری با نگاه به اطراف. بدینسان طراحی ساختمان، با گرامیداشت آنچه در اطراف هستی دارد (خواه ساختمان‌های دیگر، محیط طبیعی یا...)، گوهر راستین معماری آمیخته با انگاره طراحی شهری است. از همین‌جاست که به ژرفای معنایی طراحی شهری می‌توان پی برد: زندگی شهری، زندگی در میان دیگران و با دیگران! طراحی شهری، دستاورد و نیز معیار فرهنگ شهرنشینی در شهر است. شهرنشینی یک پدیده فرهنگی است. جامعه باید به تراز معینی از پیشرفت فرهنگی برسد تا پا در گستره شهرنشینی بگذارد.
اما اگر به طور خلاصه از ما سوال شود نخستین چیزی که از شنیدن کلماتی چون «شهر»، «اجتماع» و «جامعه» به ذهنمان خطور میکند چیست، چه پاسخی داریم؟
از نتایج آمارگیری یک موسسه پژوهشی- اجتماعی در استرالیا این‌طور برمی‌آید که «ساختمان‌ها » و «ازدحام جمعیت» بیشترین پاسخ‌های سوال‌شونده‌ها بوده است که البته با کنار گذاشتن مورد دوم که در واقع به مبحث ما مربوط نمی‌شود، اهمیت سازه‌های دست انسان برایمان شفاف‌تر می‌شود. پر واضح است که منظور سوال‌شوندگان از ساختمان، تزئینات متفاوت داخل هر ساختمان مجزا نبوده است، بلکه آنها درباره ظاهر(نمای)یک فضای ساخته شده به دست انسان صحبت می‌کردند. از دید جامعه‌شناسانه، معماری در نما خلاصه می‌شود چرا که در واقع آنچه سوال‌شونده‌های آزمایش مذکور به آن نظر داشته‌اند، تنها تصویر نمای ساختمان‌هایی بوده است که هر روز از کنار آن می‌گذرند و در خاطرشان ثبت شده است و درست در همین‌جاست که ما با تلاقی 3 مفهوم به ظاهر متنافر ولی ادغام شده در هم مواجه هستیم؛ «شهر»، «ساختمان» و «نما»!
«نما» در این میان از اهمیت بصری اجتماعی‌تری برخوردار است. نمای یک ساختمان در حقیقت وجه اجتماعی آن ساختمان و زبان دیالوگ و تعامل آن با فضای اطرافش است. ایده‌های یک معمار در طراحی یک بنا تنها در نمای آن بناست که رخ می‌نمایاند و اگر خوب طراحی شده باشد، ما را با زبان بصری خود به درون دعوت میکند. این بعد از معماری البته در طراحی شهری نیز اهمیت دوچندانی دارد؛ زیبا شدن جلوه ظاهری و بیرونی ساختمان و در نتیجه ایجاد دورنمای مناسب برای محلی که ساختمان در آن واقع شده است، یکی از این دلایل است. از طرفی می‌توان از نگاه مهندسی سازه هم دلایل قانع‌کننده‌ای برای توجه به نمای یک ساختمان عنوان کرد:
کاهش اتلاف انرژی در تمام طول سال، چرا که نما در ساختمان نقش یک عایق حرارتی و برودتی را ایفا میکند که مانع از هدر رفتن انرژی تولیدی سیستم‌های گرمایشی و سرمایشی می‌شود، همچنین می‌تواند موجب دفع و انعکاس گرما در تابستان، خاصه در مناطق گرمسیری شود و عکس همین عملکرد را در فصل زمستان برای جذب انرژی خورشیدی و گرم شدن ساختمان‌ها در مناطق سردسیری ایفا کند.
نمای ساختمان به عنوان یک عایق صوتی ایده‌آل و مناسب عمل میکند. کاملا واضح است که نمای ساختمان نقش بسیار مهمی در کاهش ورود آلودگی‌های صوتی و صداهای آزاردهنده محیط بیرون به فضای داخلی ساختمان ایفا میکند. این موضوع در ابرشهرهای با آلودگی صوتی بالا، بیشتر نمود پیدا میکند. در ساخت و سازهای عصر حاضر، این عایق‌کاری صوتی با استفاده از نماهای شیشه‌ای و با به‌کارگیری شیشه‌های چندلایه به نتایج بهتر با بازده بیشتری رسیده است، زیرا هم با بهره‌گیری از نور بیرون تامین روشنایی داخل ساختمان سهل‌تر است و هم از ورود صداهای ناهنجار به داخل جلوگیری می‌شود.
کمک به افزایش دوام و پایداری ساختمان‌ها در برابر شرایط نامساعد جوی و محیطی و در نتیجه افزایش عمر مفید ساختمان. شهر مانند یک موجود زنده است، چرا که هم حیات قابل اعتنایی دارد و هم مدام در حال تغییر چهره است. گروهی از کارشناسان این تغییرات را در عرصه شهری، پوست‌اندازی بناها می‌دانند که مانند مد لباس‌های ما همواره در حال تغییر و به‌روز شدن است. جالب است در کشور ما هم همان‌طور که درباره البسه، چشم به آن سوی مرزها دوخته‌ایم برای نماسازی هم محصولات آنها را ترجیح می‌دهیم؛ محصولاتی چون رنگ‌های لعابی، سنتی و دیگر انواع رنگ‌ها و نیز استفاده از روکش‌های ساخته شده با مواد رزینی مثل رزین‌های اکریلیک، الکید، پلی‌استر، فنولیک، نیتروسلولز و پانل‌های آلومینیومی و...
این روزها به این محصولات، نماهای مدرن می‌گویند و این البته از فرهنگ ماست که هرچیز تازه‌ای را مدرن می‌نامیم! و بسیار هم با استقبال مواجه شده‌اند؛ استقبالی که نیاز به رعایت 2 اصل مهم دارد:
1- توجهات سازهای و اقتصادی در نصب:
نحوه و میزان دسترسی سازندگان و مالکان ساختمان‌ها به مصالح ساختمانی
نوع و شیوه اجرایی که در احداث ساختمان به کار گرفته می‌شود.
نوع کاربری ساختمان یا فضای موردنظر (اداری، مسکونی، آموزشی و...)
شرایط و وضعیت محلی یا منطقه احداث ساختمان (آب و هوا، میزان رطوبت و...)
مسائل اقتصادی از نظر میزان بودجه و اعتبار اختصاص یافته برای احداث سازه مورد نظر (در پروژه‌های دولتی) و میزان توان مالی افراد در ساخت منازل شخصی
رعایت اصول زیبایی شهری یا روستایی و مدنظر قراردادن هماهنگی ظاهری ساختمان با سازه و ساختمان‌های مجاور
جهت وزش بادهای زمستانی و نیز جهت و نحوه تابش آفتاب بر سطح نما.
2- توجهات فرهنگی، زیباشناسانه و معمارانه: حقیقت این است که در ساخت و سازهای چند دهه اخیر در کشور رعایت 3 اصل طراحی شهری، معماری و هویتی از بین رفته است. اگر به نماهای ساختمان‌ها محصولات جدید و گونا‌گون می‌چسبند، برای پنهان کردن ایرادات معمارانه بناست، برای چشم و هم‌چشمی با دیگر ساختمان‌های شهر است و... و در نهایت این معماری ماست که در سطح پوسته می‌ماند و فراتر نمی‌رود. از آن تحقیق مطروحه در بالا استفاده می‌کنم و به طرح این سوال می‌پردازم که نتیجه این حرکت در درازمدت آیا به ضرر روحیه اجتماعی مردم و ساکنان شهرهای ما نخواهد بود و آیا چهره شهرهای ما به نوعی در خود ما منعکس نشده و مهم‌تر اینکه آیا ما نیز به تبع فضای مکانی که در آن زندگی می‌کنیم(یعنی همان شهرهایمان) به انسان‌های ظاهری و به اصطلاح آب زیر کاه تبدیل نشده‌ایم؟ در نهایت باید گفت هنگامی که از شهر به عنوان یک کلیت جامعه‌شناسانه حرف می‌زنیم، باید بپذیریم نوعی رابطه پنهان ولی اثرگذار میان ما و محل زندگیمان وجود دارد که تنها با کنترل و تبدیل به احسن شدن این رابطه قادر به حفظ هویت خودمان و شهرهایمان هستیم. ارسال نظر
پربیننده