میعاد سلیمی: تجربه موفق «آبادان یازده60» شاید نخستین دلیل برای دعوت هرکس به تماشای «پالایشگاه» اثر جدید مهرداد خوشبخت باشد؛ فیلمی با حال و هوایی مشابه اثر قبلی سازنده‌اش که راوی جنگ در میان زیست روزمره مردمان جنگ‌زده است. روزمرگی جنگ در ژانر دفاع‌مقدس سینمای ایران پدیده نسبتا متاخری است، با این حال در برخی آثار که دفاع‌مقدس را از این عینک به نظاره نشسته‌اند، میان جنگ و مردمان جنگ‌زده یک بیگانگی و ضدیت وجود دارد؛ گویی مردمان درگیر جنگ در دنیایی جدا از مردان میدان جنگ هستند.
1-«آبادان یازده60» خوشبخت هرچند تجربه‌ای بی‌بدیل نبود اما در از میان برداشتن این دیوار کاذب، موفقیتی مثال‌زدنی داشت. دوربین «آبادان یازده60» هیچگاه شهر را ترک نمی‌کرد اما برای مقاومت شهر جایگاهی مرکزی قائل شد. رادیو آبادان در این فیلم یک میدان کوچک جنگ بود و سنگری از مقاومت مردمی به حساب می‌آمد. استعاره فیلم به گونه‌ای بود که تا رادیو سقوط نکند، شهری سقوط نکرده و تا صدای مردم به همدیگر می‌رسد، امکان مقاومت وجود دارد. رادیو میراثی قدیمی‌تر از جنگ بود که نگه داشتن آن به مثابه حفظ تاریخ، زندگی و انسجام یک شهر بود. در این خلال رادیو صدایی واحد از یک شهر بود که جمع متکثری از مردم برای حفظ آن تلاش می‌کردند. با این مقدمه «پالایشگاه» امتداد موفقی از «آبادان یازده60» است. بار دیگر جنگ در زمین آبادان روایت می‌شود؛ مقاومت نه خارج از شهر که داخل شهر و میان زندگی روزمره جریان دارد و حفظ یکی از میراث شهر (این بار پالایشگاه) جوهر مقاومت مردمی اهالی شهر می‌شود و نهایتا اینکه شهر با همه تکثرش مظهر اتحادی مقابل یک دشمن واحد به نظر می‌آید. از همین جهت «پالایشگاه» را باید در امتداد «آبادان یازده60»، یک گونه روایی بالغ در روایت مقاومت شهری و روزمره دانست. سازنده البته خود تمایل به نشان دادن این امتداد داشته و امضای اثر قبلی‌اش یعنی جمله «اینجا آبادان است و آبادان می‌ماند» را در بخش‌هایی از فیلم جاگذاری کرده است. پس می‌توان بعد از «رادیو» و «پالایشگاه» آبادان منتظر یک میراث شهری دیگر برای یک سه‌گانه سینمایی با موضوع مقاومت آبادان ماند.
2- «پالایشگاه» از جایی آغاز می‌شود که شهر در حال خالی شدن از ساکنان خود است و به علت تعطیلی پالایشگاه، بنزین به کالایی کمیاب تبدیل شده است. این شروع هوشمندانه هرچند در نسبت با داستان اصلی فیلم نیست اما پیوندی منطقی میان شهر و پالایشگاه برقرار می‌کند. شهر برای آنکه حتی از ساکنان خود تخلیه شود، نیازمند زنده ماندن پالایشگاهی است که هدف حمله نیروهای متجاوز قرار گرفته است. از همین منظر فعال نگه داشتن پالایشگاه استعاره‌ای از استمرار زندگی در یک فضای مورد تهاجم است. در این مسیر اما پالایشگاه صرفا اهمیت درون‌شهری ندارد و عملیات تخلیه انبارهایش شرط زنده ماندن و استمرار فعالیت باقی پالایشگاه‌های کشور است و همین نقطه اهمیت پالایشگاه را برای یک کشور نشان می‌دهد. داستان از این قسمت وارد چالش اصلی خود یعنی محاصره آبادان و مسیر شکستن این حصار می‌شود. در این مسیر، آشنازدایی فیلم از سوژه جنگی آغاز می‌شود. گره اصلی در عمده درام‌های دفاع مقدس حول فرماندهی نظامی است اما اینجا «مدیریت جنگی»، جای فرماندهی نظامی را می‌گیرد و این همان سوژه کمتر پرداخت شده در روایت‌های دفاع مقدس سینمای ایران است. در مدیریت جنگ، منابع محدود، بروکراسی آزاردهنده و مدل پیگیری امورات اجتماعی نااستاندارد می‌شود. تعلیق «پالایشگاه» به تعادل رساندن این تضادها در دل یک محدودیت تحمیل شده از خارج، یعنی محاصره شهر است. از این منظر سوژه فیلم را در عصر ایران تحریم شده می‌توان مساله زمان خود دانست.
3- مهم‌ترین نقطه ضعف فیلم اما ناکامی در شخصی‌سازی روایت اصلی برای شخصیت اصلی فیلم یعنی کیان (پانیبال شومون) است. عملیات نجات پالایشگاه یک شخصیت محوری دارد اما در تمام فیلم کمتر شناختی از او پیدا می‌کنیم. کیان مانند یک منجی دارای ابتکار عمل وارد داستان می‌شود و نیازهای شهر و ارتش را با فداکاری و ذکاوت تامین می‌کند، تقریبا هیچ تصمیم غلطی نمی‌گیرد، تشکیلات‌ساز و انتظام‌بخش است، قدرت اجماع‌آفرینی دارد و... اما تا پایان روایت برای مخاطب فاقد وجه و شناسه شخصیتی می‌شود. مهرداد خوشبخت در هر 2 اثر خود با موضوع آبادان به دنبال نمایش یک تکثر فرهنگی در دل مقاومت شهری بوده که در نوع خود می‌تواند به موفقیت نیز برسد اما گنجاندن این تکثر در دل شخصیت اصلی (آن هم در برهه زمانی سال‌های پس از انقلاب که الگوهای رفتاری و هنجاری در افراد تثبیت می‌شد) باعث شده قهرمان «پالایشگاه» جورچینی به هم ریخته از کدهای شناختی کارگردان شود. در بخشی از فیلم او رویای زندگی آرامش را با آهنگی خارجی مرور می‌کند، در بخشی دیگر مشخص می‌شود عضو پرشور انجمن اسلامی دانشگاه بوده و در قسمت‌های دیگر یک چهره مورد اعتماد برای همه است. حاصل جمع اینها بدون اینکه وجه هویتی روشنی پیدا کند، فیلم را از خلق یک قهرمان الهام‌بخش محروم کرده است.
4- مقاومت 8 ساله ایرانیان مقابل دشمن خارجی در سال‌های دفاع مقدس کماکان معتبرترین و اجماع‌آفرین‌ترین سوژه تاریخی برای بسط و قوام روایت‌های ملی به حساب می‌آید. بلوغ ژانر دفاع مقدس در آثاری همچون «پالایشگاه» این فرصت را برای سینمای ایران به وجود آورده تا با قاب بزرگ‌تری رنج‌های ایران ماندن ایران و «آبادان ماندن آبادان» را تصویر کند. در یک دهه گذشته آثاری همچون «روزهای زندگی»، «ویلایی‌ها»، «منصور» و... هر کدام تلاش کردند دفاع ملی ایران را از منظری دور از میدان جنگ روایت کنند. «پالایشگاه» در این فضا تلاشی امیدوارکننده برای ساخت روایت ملی دفاع است؛ روایتی که تکثر اجتماعی را می‌پذیرد اما مقاومتی یکپارچه را رقم می‌زند.