الف. م. نیساری: انتشارات گویا در یک حرکت نوگرایانه دست به انتشار اشعار شاعرانی زده که در حوزه شعر نوجوان فعالند یا اینکه بخشی از اشعارشان را می‌توان در ردیف اشعار نوجوان قرار داد. این ظاهر کار است اما اصل کار بر مبنای «شعر شباب» است؛ یعنی شعرهای جوانی، شعرهایی برای نوجوانان و جوانان دبیرستانی و حتی فراتر از آن، شعرهایی ساده و روان برای عموم مردم، از این رو عنوان 14+ سال را داخل شناسنامه کتاب قید کرده است. این ناشر برای هر شاعر این حوزه کتابی مستقل در نظر گرفته که هر کتاب نیز به‌طور تقریبی بین 60 تا 120 صفحه است.
بیشتر این مجموعه شعرها حاوی اشعار نیمایی، سپس اشعار سپید و کلاسیکند که طبعا این موضوع در بعضی از مجموعه‌ها فرق کرده و از توازن دیگری برخوردارند.
احساس می‌شود این یک حرکت رو به جلو برای نزدیک‌تر کردن و حتی به‌نوعی آشتی مردم یا مردم کتابخوان با شعر و شعر نو است و شاید هم حرکتی به‌دنبال حرکت و جریان «ساده‌نویسی در شعر» که در یکی دو دهه اخیر رواج پیدا کرده، از پس دشوارنویسی‌ها و پیچیده‌نویسی‌هایی که در شعر امروز، خاصه در شعر نو وجود داشته است. از طرفی با توجه به اینکه اغلب اشعار نوجوانان به شیوه نیمایی سروده شده‌اند، این حرکت، خواسته یا ناخواسته به‌نوعی در احیای «شعر نیمایی» نیز حرکت می‌کند، از پس تسلط و فراگیری شعر سپید.
یکی از این مجموعه‌ها، مجموعه شعر «دریاچه‌ای در استکان» نام دارد، از هادی خورشاهیان.
هادی خورشاهیان متولد 1352 است، با 3-2 دهه سابقه شاعری؛ شاعری که در چند حوزه شعری فعال است؛ از شعر کلاسیک تا شعر نو، همچنین در شعر طنز (و شاید هم نثر طنز و شعر کودک و نوجوان).
این مجموعه، به احتمال قوی انتخاب و گزیده‌ای است از اشعار مختلف هادی خورشاهیان که به زبان شعر نوجوان یا شعر ساده نزدیک بوده است؛ مجموعه‌ای در 112 صفحه، حاوی شعرهای چهارپاره، مثنوی، غزل، دوبیتی و شعر نو نیمایی و سپید.
موضوع و مضمون مجموعه شعر «دریاچه‌ای در استکان» هادی خورشاهیان تقریبا به تمامی بر پایه و اساس واقعیت بنا شده است؛ خاصه بر اساس واقعیت‌های ملموس و روزمره و امروزی؛ همان واقعیت‌هایی که مردم و جوانان کم‌وبیش هر روز یا هرازگاهی با آن مواجهند و گاه نیز با با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. از اسم شعرها می‌توان به مضامین و مفاهیم و موضوعاتی که هادی خورشاهیان آنها را ساخته و به آنها پرداخته پی برد؛ نام‌هایی چون «حال زمین خوب است»، «کنکور جدی»، «اغتشاش صلح و جنگ»، «نام خانوادگی»، «درس تاریخ»، «فیلم هندی»، «دروغ مصلحتی»،
«لباس پاره‌پوره» و...
حال باید دید شاعر در این راه تازه و گامِ اول که گامِ اولِ هم‌عصرِ خود بودن است، حرف‌های تازه‌ای هم دارد یا فقط حرفش را زده و اسمش را آورده است.
در نگاه نخست به اولین شعر با نام «حال زمین خوب است»، شاعر در ۳ بند اول دچار مطول‌گویی است؛ یعنی شاعر باید کل حرف این ۳ بند را در همان یک بند می‌زد و آن را موجز بیان می‌کرد:
حال زمین خوب است
امروز خوشبخت است
گاهی خیال او
از هرجهت تخت است
پرسیده‌ام هر روز
حال و هوایش را
نشنیده‌ام گاهی
اما صدایش را
گاهی که خوشبخت است
از کارهای ماست
در فکر او هستیم
زیرا برای ماست...
بعد می‌گوید «دریا و رود و کوه و... از ماست و باید مراقب و مواظب‌شان بود و...» از این حرف‌های شعاری. چرا شعاری؟! برای اینکه شاعر باید این مفاهیم و پیام‌ها را غیرمستقیم و به‌شکلی خاص نشان دهد و آنها را با غنای عاطفی بیان کند. پایان شعر هم انگار با تصمیم‌گیری شاعر انجام شده است و حالت تعلیمی و ایران‌دوستی‌اش شعاری‌تر:
بهتر کنیم امروز
حال گیاهان را
از باد می‌پرسیم
احوال ایران را
زبان شاعر در این شعر نیز بیشتر به کار شعر کودک می‌آید؛ وزن شعر هم به این کودکانه‌تر شدن کمک کرده است.
همچنین ایجاز در شعر یک اصل مهم است و باید رعایت شود، اگرچه در شعر کودک می‌توان ایجاز را به‌شکلی دیگر در شعر پیاده کرد و گاه هم حرفی را برای القای کودکان، کمی کش داد اما شعر نوجوان یا اشعاری که عموم مردم بیشتر طالب آنند، مطول‌گویی را برنمی‌تابد.
اگر بخواهیم برای نوجوانان و جوانان کم‌سال انگیزه ایجاد کنیم برای شعرخواندن یا نزدیک‌تر شدن‌شان به آن و در کل به ادبیات، بی‌شک یکی از راه‌ها ایجاد جذابیت‌های متناسب با سن و سال ایشان است، نه اینکه بخواهیم ابرو را درست کنیم، بزنیم چشم را هم کور کنیم. شعر «کنکور جدی» هیچ جذابیتی ندارد، زیرا هیچ ارزش ادبی ندارد، اگر داشت، می‌شد به نشانه‌هایش اشاره کرد. بیان یک مشت حرف معمولی در حد اینکه «مادربزرگ گفته درس‌خواندن کاری ندارد و کارِ خانه سخت‌تر از کنکور است و...»، برای جوان امروزی مفت نمی‌ارزد، حال اگر همین حرف هنرمندانه و باظرافت و غیرمستقیم بیان می‌شد، نه با کنایه‌ای پرداخت نشده و حتی به‌نوعی تکراری و مستعمل، طبعا نتیجه فرق می‌کرد، نه این‌گونه مطول و سست و کم‌مایه:
کنکور خواهم داد امسال
روز و شبم شد درس خواندن
اصلا ندارم طاقتش را
در پشت این کنکور ماندن
«کاری ندارد درس خواندن»
این جمله مادربزرگ است
تا سال پنجم درس خوانده‌ست
پرونده‌اش در خاطرم هست
مادربزرگم گفت دیشب:
دختر نگیر امشب بهانه
من مطمئنم درس‌خواندن
ساده‌تر است از کارِ خانه
در پایان هم با یک جوان کنکوری آن‌گونه صحبت می‌کند که انگار کودک است. از طرفی، یک حرف معمولی و محاوره‌ای را وزن دادن آیا جذابیت ایجاد می‌کند؟!
...مادربزرگ نازنیم
هر کار خوبی، سخت هم هست
باید برای درس‌خواندن
یک لحظه هم از پای ننشست
حرف شما خوب و درست است
مادربزرگ بی‌نظیرم
باید در این ایام حتما
کنکور را جدی بگیرم
با این همه، هادی خورشاهیان که از طنازان است، در شعر «دریاچه را در استکان کردم»، به شیرینی و زیبایی از پس این کار که مثل ۲ اثر قبلی چهارپاره نیست و غزل است، برآمده است:
من کارهای جاودان کردم
دریاچه را در استکان کردم
یک شیر را در بیشه بوسیدم
یک اژد‌ها را مهربان کردم
رویای من دندان‌پزشکی بود
هر کار دیگر جز همان کردم
وقتی پلنگ از روی کوه افتاد
زخم تنش را پانسمان کردم
با رنگ موی مادرم، گاهی
مادربزرگم را جوان کردم
وقتی تقلب راه خوبی داشت
آن راه را هم امتحان کردم
آدم شدم، افسوس ناظم را
در این میانه نصف‌جان کردم
همان‌گونه که در مقدمه گفتم، بسیاری از اشعاری که با نام «شعر شباب» منتشر شده‌اند، اشعار ساده‌ای هستند که برای عموم مردم قابل درک و هضم و جالبند و شعر اختصاصی برای نوجوانان و جوانان نیستند، مثل غزل «برف شرمسار»:
درخت، روی سرش، چادر بهار انداخت
لباس برفی خود را شبی کنار انداخت
بهار آمد و در باغ، هفت‌سین را چید
دوباره ساعت نوروز را به‌کار انداخت
پرنده آمد و بر روی شاخه‌ها خندید
نگاه شاد خودش را به کشتزار انداخت...
در کل، در دوبیتی‌های این دفتر نیز همین زبان عموم جاری است و به‌طور اختصاصی ربطی به جوان و نوجوان ندارد؛ اگرچه چون زبان عمومی دارد، به آنان نیز می‌تواند ربط داشته باشد و زبان آنان نیز باشد:
نوشت از مادر و دفتر کم آورد
هزاران چشم سرخ و تر کم آورد
لغت‌نامه، جهانی از لغت بود
ولی در گفتن از مادر کم آورد
در شعر «بر روی نقشه صلح می‌کارم»، اگرچه هادی خورشاهیان توان زبانی و بیانی تقریبا خوبی دارد اما موضوع شعر فقط بیان واقعیت‌های تلخ است که شاعر می‌خواهد با آبنبات ابر، دنیا را با آن شیرین کند؛ این خوش‌خیالی شاید برای کودکان (و بی‌شک شعر کودک) جالب باشد اما برای نوجوان و جوان و عموم مردم باورپذیر نیست. شاعر باید عمق و اوج واقعیت‌ها را بشناسد و با اشاره‌ای آن را نشان دهد. درست است که شاعر تحلیلگر سیاسی‌اجتماعی نیست (اگرچه در نهایت، در این امور از آنان تیزبین‌تر است) اما اینکه بگوییم «در آنجا قحطی است و در جای دیگر جنگ و...»، کار شعر پیش نمی‌رود:
در اتیوپی امسال قحطی بود
در سوریه هرروز جنگیدند
در اُزبکستان زلزله آمد
در غزه بذر مرگ پاشیدند
در گوشه‌ای یک فیل را کشتند
جنگل چهل‌شب توی آتش سوخت
یک کودک کار آن طرف لرزید
یک تاجر اما پول می‌اندوخت
دنیا کمی این‌روزها گیج است
امروز دنیا توی تب می‌گفت
ذهنش پر از تکرار هذیان بود
از جنگ و قحطی زیر لب می‌گفت
می‌آورم از دورها یک ابر
می‌آورم از آسمان باران
دنیا دوباره سبز خواهد شد
در اتیوپی، در مصر، در ایران
می‌آورم باران و می‌بینم
خاموش شد شب آتش یک جنگ
بر روی نقشه صلح می‌کارم
فرسنگ در فرسنگ در فرسنگ
اشعار نوی نیمایی این دفتر نیز استقلال زبانی ندارند و شاعر بیشتر تحت تاثیر زبان شعر نوجوان قیصر امین‌پور و سلمان هراتی است:
صلح، واژه‌ا‌ی‌ست در کتاب‌های درسی تمام بچه‌ها، واژه‌ای میان جمله‌های خوب
جمله‌های خوب ناتمام.
صلح، چیزهای ساده کنار ماست
گاه یک پرنده است
یک پرنده در تراس
در هراس....
اشعار سپید این دفتر نیز شعرهای ساده‌شده‌ای است یا شعرهای ساده‌ای است در ردیف و شبیه اشعار ساده بسیاری از شاعران که اشعارشان به وفور در مطبوعات و فضای مجازی منتشر می‌شود، در صورتی که ساده شعر گفتن هم می‌تواند در زبانی مستقل و خاص و ویژه گفته شود، چنانکه بی‌امضا هم تقریبا صاحب اثر را بتوان شناخت. مثل شعرهای سپید ساده حسین پناهی، سلمان هراتی، شمس لنگرودی، رحمت حقی‌پور، علیرضا قزوه و...؛ در صورتی که در مجموعه شعر «دریاچه‌ای در استکان»، منهای اشعار تقریبا خوب، گاه با نوشته‌هایی مواجهیم که در بیرون مطول و درون غیرموجز خود حتی یک کاریکلماتور بامزه هم نیستند:
تابستان
از اول تیر
تا نیمه‌های شهریور
کش می‌آید
درست از پانزدهم شهریور
ناگهان یکی کش را رها می‌کند
و اول مهر می‌شود