گروه اقتصادی: یکی از اصلی‌ترین سیاست‌های دولت سیزدهم ارتباط موثر با کشورهای منطقه و همسایه است. از این بابت ترکیه به عنوان یک کشور صنعتی می‌تواند یکی از متحدان اقتصادی پررنگ برای کشورمان باشد. بر اساس گزارش گمرک جمهوری اسلامی ایران، در ۱۰ ماه نخست سال جاری ۱۰ میلیون و ۲۹۷ هزار تن به ارزش ۹ میلیارد و ۵۴۱ میلیون دلار تجارت بین ایران و ترکیه انجام شده است. بر اساس برنامه مشترک جمهوری اسلامی ایران و ترکیه قرار است حجم مبادلات اقتصادی 2 کشور به ۳۰ میلیارد دلار برسد.
به گزارش «وطن امروز»، حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدابراهیم رئیسی صبح چهارشنبه برای حضور در نشست شورای عالی همکاریهای ایران و ترکیه در صدر هیاتی اقتصادی - سیاسی عازم آنکارا شد و مورد استقبال رسمی اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه قرار گرفت. وی سپس ملاقاتی خصوصی با اردوغان داشت و در ادامه هشتمین نشست شورای عالی همکاریهای ایران و ترکیه به ریاست 2 رئیس‌جمهور برگزار شد. پس از آن روسای جمهور در نشست مطبوعاتی نتایج رایزنی‌های خود را تشریح کردند، همچنین در جریان این سفر توافقاتی اقتصادی بین 2 کشور به امضا رسید.
هدفگذاری رقم 30 میلیارد دلاری تجاری بین ایران و ترکیه مربوط به امروز و دیروز نیست و از دیرباز این 2 کشور همسایه به دنبال توسعه سطح مراودات خود تا رقمی معادل 30 میلیارد بودهاند. بررسی سنوات تجارت بین تهران - آنکارا نیز نشان می‌دهد این رقم آنچنان خارج از دسترس نیست به طوری که پس از آنکه تجارت ایران و ترکیه در سال ۲۰۱۲، ۲۲ میلیارد دلار شد 2 کشور تصمیم گرفتند تجارت را به ۳۰ میلیارد دلار افزایش دهند. با این حال روابط تجاری 2 کشور در سال ۲۰۲۲، ۶,۴ میلیارد دلار شد. حالا توافقاتی در سطح عالی بین 2 کشور شده است که می‌تواند در مسیر تحقق این مهم تاثیرگذار باشد.
* تحقق تجارت ۳۰ میلیارد دلاری، نیازمند اهتمام بخش خصوصی 2 کشور
رئیس اتاق ایران هم که همراه رئیس‌جمهوری به ترکیه سفر کرده بود، در نشست فعالان اقتصادی 2 کشور بر لزوم اهتمام ویژه بخش خصوصی برای تحقق هدف‌گذاری‌های تجاری دوجانبه تاکید کرد. در سفر رئیس‌جمهوری و هیات همراه به ترکیه، نشست مشترک فعالان اقتصادی 2 کشور با حضور سیدابراهیم رئیسی رئیس دولت سیزدهم، رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهوری ترکیه، صمد حسن‌زاده رئیس اتاق ایران و جمعی از فعالان اقتصادی و مسؤولان 2 کشور در کاخ آق‌سرای آنکارا برگزار شد. رئیس اتاق بازرگانی، صنایع، معادن و کشاورزی ایران، در این نشست ضمن ابراز خرسندی از حضور در جمع مسؤولان و فعالان اقتصادی 2 کشور گفت: روابط عمیق، فرهنگی، دینی و تاریخی ایران و ترکیه و حسن همجواری 2 کشور بخوبی توانسته است همکاری دوجانبه در تمام زمینه‌ها به‌خصوص در حوزه‌های تجاری و اقتصادی را تقویت کند. حسن‌زاده افزود: همچنان حجم روابط ایران و ترکیه در مقایسه با ظرفیت و توانمندی‌های 2 طرف پایین است اما با تلاش مسؤولان بلندپایه هر 2 کشور برای تقویت مناسبات بر اساس اصول محکم و قابل اعتماد، امکان ارتقا و توسعه سطح همکاری‌ها وجود دارد.
وی با اشاره به تعیین هدف 30 میلیارد دلاری برای مبادلات آتی ایران - ترکیه اظهار کرد: این رقم بیش از 2 برابر حجم فعلی تجارت 2 کشور است که برای تحقق آن باید سخت تلاش شود و ما نیز به عنوان نمایندگان بخش خصوصی لازم است مصمم‌تر از قبل، گام‌های جدی برداریم و بهترین اقدامات را در توسعه روابط 2 کشور انجام بدهیم. رئیس اتاق ایران با تاکید بر اینکه ظرفیت‌های موجود همکاری میان 2 کشور بیش از این میزان است، ابراز امیدواری کرد طی یک سال آینده، مقدمات دسترسی به این هدف فراهم شود.
***
موافقتنامه اتصال شبکه‌های برق ایران و ترکیه امضا شد
مزیت تولید انرژی و نیرو در ایران به عنوان کشوری که به منابع فسیلی دسترسی دارد بر کسی پوشیده نیست. در سال‌های اخیر گام‌هایی در راستای صادرات گاز در کنار نفت برداشته شده است اما هیچگاه به صورت قطعی صادرکننده برق نبوده‌ایم. اینطور که پیداست در سفر رئیسی به ترکیه گام اولیه در راستای تحقق این اتفاق برداشته است که در صورت عملی شدن می‌تواند حتی باعث ورود برق ایران به اروپا باشد. سرپرست شرکت مدیریت شبکه برق ایران اعلام کرد: قرارداد بهره‌برداری خط ۴۰۰ کیلوولت خوی (ایران) - وان (ترکیه) با ظرفیت ۶۰۰ مگاوات بین شرکت مدیریت شبکه برق ایران و شرکت تیاش ترکیه امضا شد. مهدی مقیم‌زاده و اورهان کالدیریم به منظور بهره‌برداری از خط ۴۰۰ کیلوولت BtB HVDC خوی (ایران) - وان (ترکیه)، قرارداد بهره‌برداری این خط میان شرکت مدیریت شبکه برق ایران و شرکت تیاش ترکیه را در آنکارا امضا و مبادله کردند. مقیم‌زاده با بیان اینکه این قرارداد در ۳۱ بند و ۲۷ پیوست تنظیم شده است، گفت: بهره‌برداری خط با اتصال BtB HVDC در پست وان از تجهیزات با فناوری روز استفاده می‌کند که نخستین تجربه اتصال برون‌مرزی ایران از طریق زیرساخت HVDC است. وی افزود: به منظور بهره‌برداری مطمئن خط، همه ابعاد فنی این قرارداد اعم از بهره‌برداری، کنترل، برنامه‌ریزی تبادل، تعمیرات، حفاظت، سنجش انرژی، مخابرات، تبادل داده، شرایط اضطراری، حوادث، بازیابی و استانداردها در قالب موافقتنامه بهره‌برداری تنظیم شده است. وی ادامه داد: ایستگاه‌های BtBHVDC به منظور بهره‌برداری و اتصال شبکه 2 کشور با استانداردها یا کمیت‌های متفاوت فرکانس، ولتاژ و فاز مورد استفاده قرار می‌گیرند و به این نوع اتصال، آسنکرون گفته می‌شود. سرپرست مدیریت شبکه برق ایران خاطرنشان کرد: بهره‌برداری آزمایشی این ایستگاه سال گذشته با موفقیت انجام شد و با امضای این سند آماده بهره‌برداری دائم است که امکان تبادل و تجارت برق با ترکیه و سایر کشورهای اروپایی را فراهم می‌کند.
در همین باره وزیر نیرو از امکان اتصال برق بین ایران و ترکیه و از آن طریق با اتحادیه اروپایی خبر داد و گفت: تولیدکنندگان برق تجدیدپذیر هم می‌توانند برق صادر کنند. علی‌اکبر محرابیان افزود: خطوط لازم بین ایران و ترکیه احداث شده و آزمایش‌های لازم را با موفقیت طی کرده است. وی ادامه داد: بر این اساس از این به بعد امکان صادرات برق ایران به بازار ترکیه و از آن طریق اتحادیه اروپایی فراهم شده است. وزیر نیرو از فراهم شدن امکان صادرات برق تجدیدپذیر خبر داد و گفت: تولیدکنندگان برق تجدیدپذیر هم می‌توانند برق صادر کنند.
***
پیشنهاد تکمیل کریدور ریلی ایران - ترکیه در منطقه چشمه ثریا به مرند
ترکیه طی سال‌های گذشته از شرکای مهم تجاری ایران محسوب شده به گونه‌ای که مطابق آمار منتشر شده توسط گمرک ایران، این کشور طی ۱۰ سال گذشته همواره جزو ۵ کشور نخست در عمده مبادی وارداتی ایران بوده است و از سال ۱۳۹۵ توانسته در صادرات هم جایگاه خودش را به عنوان ۵ مقصد مهم صادراتی ایران تثبیت کند. پس از آن نیز از سال ۱۳۹۸ تا ۵ ماهه نخست ۱۴۰۲ همواره سومین شریک تجاری ایران پس از چین و امارات عربی متحده بوده است.
مهرداد بذرپاش، وزیر راه و شهرسازی کشورمان که رئیس کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و ترکیه هم است در تشریح جزئیات 10 سند همکاری امضاشده بین ایران و ترکیه گفت: در این سفر هشتمین شورای عالی همکاریهای اقتصادی 2 کشور برگزار شد و رؤسای جمهوری 2 کشور جلسه خصوصی داشتند که این جلسه به اتفاق چند مقام از 2 کشور انجام شد. وی افزود: توافق‌های خوبی نیز در حوزه هوایی به سرانجام رسیده است و یکی از سندهایی که به امضا رسید در این بخش بود.
رئیس کمیسیون مشترک همکاریهای اقتصادی ایران و ترکیه گفت: قرارداد پیشین ایران با ترکیه در حوزه انرژی تمدید شد، همچنین برای احداث خط جدید انتقال گاز توافق شد تا هرچه سریع‌تر قرارداد جدید برای احداث خط جدید نهایی شود.
بذرپاش خاطرنشان کرد: همچنین مقرر شد ترکیه در میدان‌های گازی ایران سرمایه‌گذاری کند که توافق اولیه انجام شد.
وی ادامه داد: یکی از سندهای همکاری ایران و ترکیه به حوزه علم و فناوری اختصاص یافت. موافقت شد پارک‌های علم و فناوری در 2 کشور توسعه یابد و 2 کشور در این زمینه سرمایه‌گذاری انجام دهند. رئیس کمیسیون مشترک همکاریهای اقتصادی ایران و ترکیه از دیگر محورهای گفت‌وگو را به حوزه فرهنگی و رسانه‌ای مرتبط دانست و افزود: سندی برای توسعه همکاری رسانه‌ای 2 کشور امضا شد. بذرپاش خاطرنشان کرد: 2 کشور توافق کردند هر چه سریع‌تر کمیسیون مشترک اقتصادی ایران و ترکیه در اسفندماه برگزار شود و وزیر تجارت کشور ترکیه با دستور رئیس‌جمهور این کشور به‌عنوان مسؤول طرف ترکیه معرفی شد، همچنین برای مشکلاتی که تجار و فعالان اقتصادی 2 کشور دارند توافق شد با همکاری مقام‌ها این مشکلات به حداقل برسد. وزیر راه و شهرسازی همچنین گفت: یکی از محورهای گفت‌وگوی مقام‌های 2 کشور در موضوع حمل‌ونقلی بود. در حوزه ریلی، پیشنهاد جدید ایران، اتصال ریلی منطقه چشمه ثریا به مرند بود که بتوانیم راه‌آهن را متصل کنیم و شبکه کریدوری جدیدی به شبکه کریدوری شرقی - غربی ایران افزوده شود.
بذرپاش افزود: همچنین با تکمیل این کریدور ریلی، ترکیه می‌تواند به آب‌های آزاد دسترسی یابد که موضوع در حال پیگیری است و به صورت تخصصی این پیشنهاد در تهران ادامه خواهد یافت. وی از دیگر محورهای گفت‌وگوی 2 کشور ایران و ترکیه را موضوع حملونقل جاده‌ای عنوان کرد و گفت: مرزهای مشترک ایران و ترکیه مرزهای بازرگان، سرو و رازی است. مرز بازرگان حدود 2 سال است که در بخش ترکیه در حال تکمیل عملیات زیرساختی و عمرانی است که کامیون‌ها در این مرز معطل می‌شوند. قول مساعد داده شده است در چند ماه آینده این عملیات به اتمام برسد و تردد در این مرز آسان‌تر شود.
***
توافق برای استفاده از منابع ارزی ایران در ترکیه
همیشه در کنار نام کره‌جنوبی و بازگشت ارزهای بلوکه در این کشور، نام ترکیه هم به میان می‌آید. با وجود اینکه رقم دقیقی در این رابطه هیچگاه از سوی مسؤولان ترکیه‌ای و ایرانی مطرح نشده است اما وجود این منابع قطعی به نظر می‌رسد. شهریور سال جاری نیز داوود منظور، رئیس سازمان برنامه و بودجه در یک اظهارنظر رسانه‌ای گفته بود منابع ارزی در 4 کشور کره جنوبی، عراق، ژاپن و ترکیه وجود دارد. سفر رئیس‌جمهور و هیات همراه فرصت مناسبی برای پیگیری این موضوع بود که اخبار واصله حاکی از آن است که اتفاقات مثبتی در این زمینه رخ داده است.
یکی از سیاست‌های دولت، افزایش ارتباطات تجاری و پولی با کشورهای همسایه و جایگزینی ارزهای محلی و ملی به جای دلار است. در این زمینه و به منظور افزایش همکاریهای پولی و بانکی، محمدرضا فرزین، رئیس‌کل بانک مرکزی در سفر رئیس‌جمهور به ترکیه با همتای ترکیه‌ای خود ملاقات و درباره افزایش همکاری پولی و بانکی تهران - آنکارا به رایزنی و گفت‌وگو پرداخت. فرزین با بیان اینکه در ترکیه منابع ارزی خوبی داریم، از توافق با مقامات بانکی ترکیه برای استفاده از منابع ارزی ایران در این کشور خبر داد. رئیس کل بانک مرکزی که همراه رئیس‌جمهور به ترکیه سفر کرده بود، گفت: ایران در ترکیه منابع ارزی خوبی دارد که خواهان استفاده بیشتری از این منابع است. وی گفت: درباره نحوه استفاده از این منابع، همچنین نحوه استفاده از منابع ناشی از صادرات گاز ایران به ترکیه، با رئیس بانک مرکزی و وزیر اقتصاد و دیگر مسؤولان ترکیه مذاکره کردیم و به نتایج خوبی هم دست یافتیم.
******
تأکید رؤسای جمهوری ایران و ترکیه بر گسترش همکاریهای تجاری طرفین تا حجم 30 میلیارد دلار
سوغات سفر به آنکارا
رئیسی: قطع شریان‌های حیاتی رژیم صهیونیستی به توقف جنایت علیه مردم مظلوم غزه کمک می‌کند
گروه سیاسی: رئیس‌جمهور صبح چهارشنبه به دعوت همتای ترکیه‌ای خود به منظور انجام سفر رسمی، در رأس یک هیات عالی‌رتبه سیاسی و اقتصادی عازم آنکارا، پایتخت ترکیه شد؛ سفر مهمی که به گفته حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدابراهیم رئیسی با اهدافی همچون افزایش سطح تجارت 2 کشور تا 30 میلیارد دلار در دستور کار قرار گرفت. رئیس‌جمهور کشورمان در محل کاخ ریاست‌جمهوری «آق‌سرای» از سوی «رجب طیب اردوغان» رئیس‌جمهور این کشور مورد استقبال رسمی قرار گرفت. در حین نواخته شدن سرود ملی 21 گلوله توپ به مناسبت حضور رئیس‌جمهور کشورمان و هیات عالی همراه شلیک شد.
ملاقات اردوغان مهم‌ترین برنامه این سفر بود. بعد از این دیدار مقامات 2 کشور پس از حضور در هشتمین نشست شورای‌عالی همکاریهای ایران و ترکیه، در حضور روسای جمهور، 10 سند همکاری در زمینه‌های فرهنگی، رسانه و ارتباطات، حملونقل ریلی و هوایی، برق، انرژی و اقتصادی و مناطق آزاد تجاری امضا کردند. این اسناد همکاری از سوی وزرای امور خارجه، راه و شهرسازی، نفت، کشور، فرهنگ و ارشاد اسلامی، دبیر شورای‌عالی مناطق آزاد تجاری - صنعتی و رئیس شرکت توانیر جمهوری اسلامی ایران و وزرای صنعت و فناوری، حملونقل و زیرساخت، انرژی و منابع طبیعی، کشور، فرهنگ و گردشگری، رئیس سازمان ارتباطات ریاست‌جمهوری و معاون وزیر تجارت ترکیه به امضا رسید.
رئیسی در هشتمین نشست شورای‌عالی همکاری اقتصادی 2 کشور با بیان اینکه انتظار از نتایج برگزاری این جلسه ایجاد جهش در توسعه روابط 2 کشور است، افزود: با توجه به ظرفیت‌های موجود در 2 کشور، تحقق هدف رسیدن به حجم 30 میلیارد دلاری در همکاری‌ها و تبادلات تجاری را کاملا قابل دسترس می‌دانیم. رئیس‌جمهور با تاکید بر بازنگری در سند همکاریهای تجاری 2 کشور به منظور رفع موانع توسعه تبادلات تجاری، به آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای توسعه همکاریهای 2 کشور در زمینه انرژی اشاره کرد و گفت: مشکلات فنی گذشته در زمینه تبادلات انرژی میان 2 کشور با پیش‌بینی و برنامه‌ریزی دقیق قابل برطرف شدن است. رئیسی در ادامه با بیان اینکه توسعه و تقویت روابط با همسایگان سیاست محوری جمهوری اسلامی ایران در عرصه دیپلماسی است، اظهار داشت: ایران با همه همسایگان خود روابط خوب، دوستانه و سازنده‌ای دارد که این روابط تداوم و گسترش خواهد یافت اما مساله مقابله با تروریسم موضوعی جدا از همسایگی است و جمهوری اسلامی ایران برای برخورد با هر عامل برهم‌زننده امنیت خود اراده قاطعی دارد.
اردوغان نیز در این نشست با ابراز خرسندی از برگزاری دیدارهای پربار امروز خود و مقامات دولتش با رئیس‌جمهور و مقامات دولت ایران گفت: ابتدا خدمت رهبر و مردم ایران عرض سلام دارم و امیدوارم این نشست‌ها و رایزنی‌ها برای 2 کشور مایه برکت باشد. رئیس‌جمهور ترکیه با تسلیت حادثه تروریستی کرمان به دولت و ملت ایران افزود: گفتوگوهای مفصلی برای توسعه تبادلات تجاری داشتیم و توافق کردیم همه تلاش خود را برای رساندن حجم مبادلات به عدد 30 میلیارد دلار به کار بگیریم. اردوغان در ادامه به گفتوگوهای صورت‌گرفته میان مقامات 2 کشور درباره رخدادهای غزه اشاره کرد و گفت: ظلم و جنایات گسترده اسرائیل نسبت به فلسطینی‌ها استانداردهای دوگانه سازمان‌های جهانی را به نمایش گذاشت.
* ایران و ترکیه در حمایت از فلسطین توافق دارند
رئیسی در نشست مطبوعاتی مشترک با رجب طیب اردوغان رئیس‌جمهور ترکیه، ضمن ابراز رضایت از برگزاری هشتمین نشست شورای عالی همکاریهای ایران و ترکیه، بر اراده مقامات 2 کشور برای ارتقا و جهش روابط در بخش‌های مختلف بویژه در بخش تجاری و اقتصادی تأکید کرد و گفت: معتقدیم 2 کشور ایران و ترکیه با برخورداری از ظرفیت‌های بسیار بالا می‌توانند در مسیر توسعه و جهش در روابط گام‌های مهمی بردارند و در این راستا در مرحله اول برای افزایش همکاریهای تجاری و اقتصادی به میزان 30 میلیارد دلار هدفگذاری شده که با تلاش مسؤولان و فعالان اقتصادی 2 کشور کاملا امکان تحقق آن وجود دارد. وی در ادامه اراده جدی کشورهای منطقه در زمینه مبارزه با تروریسم را تنها راه ایجاد ثبات و امنیت در منطقه عنوان کرد و افزود: جمهوری اسلامی ایران امنیت ترکیه و دیگر کشورهای منطقه را امنیت خود می‌داند، کوچک‌ترین ناامنی در گوشه‌ای از منطقه بر ثبات و امنیت کل منطقه اثرگذار خواهد بود لذا همکاری کشورهای منطقه در این زمینه و در راستای خنثی‌سازی توطئه نظام سلطه برای اختلاف‌افکنی میان ملت‌های منطقه، تجزیه‌طلبی و ایجاد ناامنی بسیار موثر خواهد بود. رئیس‌جمهور در ادامه به موضوع فلسطین و ظلم و جنایات رژیم غاصب صهیونیستی در غزه به عنوان یکی از مهم‌ترین مسائل مبتلا به جهان اسلام بلکه جهان بشریت اشاره کرد و گفت: امروز کدام وجدان بیداری از این میزان از ظلم و جنایت بر علیه زنان و کودکان مظلوم غزه متاثر نیست؟ امروز فلسطین به مساله اول جهان اسلام و جهان بشریت تبدیل شده و همه ملت‌های آزاده تحت تأثیر مظلومیت مردم غزه قرار گرفته‌اند. رئیسی همچنین محدودسازی ارتباط و قطع شریان‌های حیاتی رژیم صهیونیستی از سوی کشورهای مرتبط با این رژیم را در وادار ساختن صهیونیست‌ها به توقف جنایت علیه مردم مظلوم غزه مؤثر و حائز اهمیت دانست و گفت: جمهوری اسلامی ایران و ترکیه بر حمایت از فلسطین، مقاومت اسلامی، احقاق حقوق ملت فلسطین، رفع اشغال 75 ساله و مواخذه اشغالگران توافق دارند و معتقدند استمرار جنایت نه مشروعیت‌ساز است و نه مالکیت خواهد آورد.
* گسترش روابط با همسایگان اولویت دولت سیزدهم
حضور در نشست مشترک فعالان اقتصادی 2 کشور دیگر برنامه رئیسی در سفر فشرده به ترکیه بود. رئیس‌جمهور در این نشست با اشاره به اینکه افزایش حجم تبادلات تجاری و همکاریهای اقتصادی میان ایران و ترکیه در منطقه و عرصه بین‌المللی نیز تأثیرات سازنده و مثبتی خواهد داشت، خاطرنشان کرد: جمهوری اسلامی ایران همانگونه که گسترش روابط با کشورهای همسایه و مسلمان را به عنوان محور دیپلماسی خود انتخاب کرده، در حوزه گسترش روابط اقتصادی نیز برای کشورهای همسایه و مسلمان اولویت قائل است.
در پایان سفر رئیس‌جمهور اسلامی ایران به ترکیه، 2 کشور با صدور بیانیه‌ای مشترک ضمن تاکید بر ضرورت تلاش برای ارتقای حداکثری حجم تجارت فی‌مابین، جنایات رژیم غاصب صهیونیستی علیه مردم مظلوم غزه را محکوم کردند و خواستار توقف فوری حملات رژیم اسرائیل، رفع فوری و بدون قید و شرط محاصره ظالمانه نوار غزه و ارسال فوری، کافی و بدون مانع کالاها و خدمات ضروری به مردم فلسطین شدند.
***
نگاهی به پرونده‌های منطقهای که تهران و آنکارا را در قالب رقابت و همکاری به یکدیگر نزدیک می‌کند
گفت‌وگو در سایه روزهای داغ منطقه
سمیرا کریمشاهی: نخستین سفر حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدابراهیم رئیسی به عنوان رئیس دولت سیزدهم به ترکیه چهارشنبه هفته گذشته انجام شد. برنامه سفر رئیس‌جمهوری به آنکارا در طول چند ماه گذشته حداقل ۲ بار لغو شده بود که مورد اخیر آن به دلیل حادثه تروریستی کرمان بود. با حضور رئیس‌جمهوری و هیات همراه در آنکارا و دیدار رجب طیب اردوغان، همتای ترکیه‌ای، هشتمین نشست شورای عالی همکاری ۲ کشور برگزار شد. مهم‌ترین خروجی سفر ترکیه امضای 10 سند همکاری در بخش‌های مختلف همچون انرژی، فناوری اطلاعات، گردشگری و... بود. از محتوای سخنان ۲ رئیس‌جمهور می‌توان دریافت طرفین از وضعیت همکاری اقتصادی دوجانبه ناراضی‌اند و میزان تبادلات تجاری - اقتصادی تهران - آنکارا به نسبت ظرفیت‌های موجود، وضع قابل قبولی ندارد. در یک دوره 10 ساله حجم تبادلات تجاری طرفین از 22 میلیارد دلار به 7 میلیارد دلار در سال 2023 رسیده است. اکنون ایران و ترکیه چشم‌انداز تبادلات با ارزش 30 میلیارد دلاری را به منظور ارتقای روابط در نظر گرفته‌اند. در کنار روابط دوجانبه، دغدغه مبارزه با تروریسم و امنیت منطقهای موضوع مهمی بود که در گفتوگوهای چهارشنبه مطرح شد. تقابل و همکاری ایران و ترکیه به عنوان ارکان غرب آسیا در میزان پیشبرد پرونده‌های منطقهای نقش حیاتی ایفا می‌کند. در این یادداشت، مهم‌ترین مسائل منطقه را که در عین رقابت، ظرفیت تقویت همکاری میان ۲ کشور را دارد بررسی می‌کنیم:
* توفان الاقصی و مواجهه با رژیم صهیونیستی
جنایت‌های رژیم صهیونیستی در 100 روز اخیر علیه مردم فلسطین مانند نبردهای گذشته این جبهه، سروصدای زیادی را از سوی دولت رجب طیب اردوغان بویژه شخص او بلند کرده است. اردوغان همواره تلاش کرده خود را حامی اصلی فلسطین در جهان اسلام معرفی کند که البته به لطف مهارت ترکیه در دیپلماسی عمومی و کمک‌های مالی، تلاش‌های او چندان بی‌ثمر نبوده است اما مساله رغبت دولت ترکیه و اسرائیل در همکاری و بهبود روابط دوجانبه هیچگاه از دیدگان غیر دور نمانده است. در تنش‌های فلسطین، دولت اردوغان و رژیم صهیونیستی حتی اگر ناچار به پرداخت هزینه سیاسی شوند، روابط خود را در سطح مبادلات تجاری حفظ می‌کنند. توفان الاقصی تازه‌ترین شاهد این مدعاست. همزمان که می‌توان در اکثر روزها شاهد درگیری شدید لفظی میان مقامات آنکارا و رژیم صهیونیستی بود، مسیرهای تجاری طرفین مانند قبل از 7 اکتبر فعال است، حتی روزنامه «کرار» ترکیه در هفته نخست ژانویه، در گزارشی مدعی شد حجم مبادلات بین ترکیه و رژیم در ماه دسامبر 35 درصد رشد داشته است. وزارت بازرگانی ترکیه با رد این ادعا دلیل افزایش میزان حجم تجارت را محاسبه کالاهایی که برای فلسطین ارسال می‌شود دانست که باید از گمرک و بنادر تحت نام رژیم اسرائیل عبور کند. با وجود اینکه آمار مشخص و تفکیکی ارائه نشده اما واضح است که از قطع روابط و عدم تامین نیازهای اسرائیل از سوی آنکارا خبری نیست. هرچند ننگ عدم اراده قطع روابط با رژیم در بحبوحه نبرد غزه صرفا بر پیشانی اردوغان ننشسته است و حکام متعددی در جهان اسلام را در بر می‌گیرد اما شاید هیچ‌کدام از آنها به اندازه اردوغان ادعای حمایت از مردم فلسطین را مطرح نکرده باشند. برای نشان دادن اینکه اقدام برای فلسطین در چنین سطح و کیفیتی بار معنایی «حمایت عملی» را ادا نمی‌کند، ایران ایده‌ای منطقی مطرح کرده است. در طول 100 روز گذشته رهبر انقلاب در سخنرانی‌های‌شان بارها تاکید کرده‌اند حمایت جدی از فلسطین، کشورهای اسلامی را به اقدام عملی موثر وامی‌دارد. در سخنرانی اخیر ایشان، صرف صحبت آتش‌بس در غزه را موضع‌گیری اشتباه کشورهای اسلامی دانستند که از اختیار آنها خارج و در دست دشمن یعنی رژیم صهیونیستی است. تاکید رهبر انقلاب بر قطع شریان‌های حیاتی رژیم صهیونیستی است و کشورهای اسلامی باید ارتباط سیاسی و اقتصادی خود را با رژیم قطع کنند. این موضع صریح و شفاف جمهوری اسلامی ایران، در گفتوگوهای دوجانبه تهران - آنکارا در چهارشنبه گذشته به مقامات ترکیه‌ای ابلاغ شد. تبیین مسؤولیت حکام جهان اسلام به عنوان اقدام واقعی و تحت اختیار دولت‌های مسلمان نه به منظور تغییر رفتار آنها، بلکه برای آشکار شدن بیش از پیش توخالی بودن مواضع لفظی و رفتارهای دوگانه در قبال مساله فلسطین ضروری است. آنجا که این مقامات خود را حامی مردم ستمدیده فلسطین معرفی می‌کنند اما از طرف دیگر روند انتقال احتیاجات رژیم صهیونیستی از خاک کشورهای اسلامی تسهیل می‌شود. تاکید ایران بر موضع اعلام‌شده از سوی رهبر انقلاب اسلامی در دیدار مقامات کشورهای اسلامی بویژه ترکیه و شیوخ جنوب خلیج‌فارس، می‌تواند به خوبی تفاوت نوع حضور در مبارزه سرنوشت‌ساز با رژیم صهیونیستی را برای ملل اسلامی روشن کند، چنانکه نشانه‌هایی از این آگاهی در افزایش محبوبیت عناصر محور مقاومت از جمله یمن و حزب‌الله لبنان در میان ملت‌های مسلمان بعد از آغاز نبرد غزه به خوبی واضح است.
* شمال سوریه و ادلب
تثبیت جایگاه دولت بشار اسد در سوریه و سرعت گرفتن روند عادی‌‌سازی روابط حکام جهان عرب با دمشق که در روزگاری نه‌چندان دور تمام قدرت مالی و لجستیکی خود را برای سقوط اسد به میدان جنگ سوریه آورده بودند، دولت اردوغان را به سمت پیوستن به صف آشتی با دمشق متمایل کرد. هرچند این رغبت تا رسیدن به سطحی از روابط حداقلی مقدمات زیادی را می‌طلبد اما در 6 سال اخیر با میانجی‌گری ایران و روسیه به طور نهان و آشکار جلسات رایزنی میان هیات‌های ترکی - سوری انجام شده که جدی‌ترین آن دیدار چهارجانبه وزرای خارجه ایران، روسیه، ترکیه و سوریه پیش از انتخابات 2023 ریاست‌جمهوری ترکیه بود.
معضل جمعیت 4 میلیونی پناهندگان سوری در ترکیه، دولت این کشور را با فشار افکار عمومی مواجه کرده و در ایام انتخابات نیازمند ارائه چشم‌اندازی برای رای‌دهندگان از آشتی با دمشق و تسریع در روند انتقال سوری‌ها به موطن‌شان بود اما دولت اسد هرگونه پیشرفت در مذاکرات را منوط به خارج شدن کامل نیروهای نظامی ترکیه از شمال سوریه می‌داند. با توجه به میزان نفوذ ترکیه در مناطق شمالی و وابستگی عمدی به ترکیه که برای ساکنان آن مناطق ایجاد شده، عملی شدن این امر چندان آسان نیست، حتی اگر چنین تصمیمی از سوی دولت ترکیه اتخاذ شود، با توجه به دغدغه‌های امنیتی آنکارا انجام آن زمان‌بر خواهد بود. ترکیه به‌رغم مخالفت‌های تهران و مسکو اما همچنان مایل به انجام عملیات نظامی در شمال سوریه علیه گروهک‌های کرد است. تابستان 1401 اردوغان عزم جدی برای یک عملیات سنگین در شمال حلب داشت اما با حضور در تهران و هشدار صریحی که در سطح عالی‌ترین مقامات گرفت، همچنین پاسخ منفی طرفین نشست آستانه، عملیات چندجانبه را به چند حمله پهپادی تقلیل داد. دوشنبه گذشته در آستانه سفر رئیس‌جمهور به ترکیه، روزنامه «ترکیه» این کشور در مطلبی مدعی شد اردوغان همچنان برنامه عملیات نظامی در حلب را در سر دارد. او در دیدار با رئیسی سپس با سفر قریب‌الوقوع پوتین به ترکیه، به دنبال کسب رضایت دو رئیس‌جمهور از اقدام نظامی ترکیه در سوریه خواهد بود. این روزنامه پیش‌بینی می‌کند عملیات مذکور بعد از انتخابات شهرداری‌های ترکیه در فروردین‌ماه انجام خواهد شد. حتی با فرض اینکه ایران و روسیه بتوانند با به‌کارگیری ظرفیت‌های چارچوب آستانه بدون جبهه‌گشایی، اردوغان را مجاب به صدور دستور خروج ارتش ترکیه از شمال سوریه کنند، همچنان پرونده ادلب به عنوان مساله حیاتی بحران سوریه باز می‌ماند. با توجه به کنترل این منطقه به دست تروریست‌های هیات تحریر الشام، پاکسازی ادلب بدون در نظر گرفتن آتش جنگ و صرفا از راه دیپلماتیک غیرممکن خواهد بود. در هفته‌های اخیر همزمان با اوج‌گیری تنش در غزه، تبادل آتش در شمال حلب و جنوب ادلب میان ارتش سوریه و همپیمانانش با تروریست‌های مستقر در ادلب در جریان است. در جبهه ادلب از سال 2020 صرفا تبادل آتش مقطعی جریان دارد و عملیات نظامی جدیدی به منظور آزادسازی آن برنامه‌ریزی نشده است. البته لازم به ذکر است که تجربه عملیات پاکسازی ادلب در 2020 ثابت کرد آزادسازی این منطقه به عنوان آخرین پناهگاه تروریست‌های باقیمانده از جنگ سوریه کاری بس دشوار است. اگر نظری را که معتقد است ادلب بازوی رژیم صهیونیستی در سوریه است نادیده بگیریم، با توجه به درگیری روسیه در جبهه اوکراین و محور مقاومت در جبهه فلسطین، طرح‌ریزی عملیات جدید برای ادلب در آینده نزدیک بعید به نظر می‌رسد اما برای مسکو و تهران مهم است که در قبال میانجی‌گری میان آنکارا - دمشق آیا ترکیه حاضر به عقب‌نشینی از جبهه ادلب و اتخاذ رفتاری متفاوت از عملیات 2020 خواهد بود یا خیر. حمله موشکی اخیر سپاه پاسداران به ادلب هرچند با توجه به برد 1300 کیلومتری موشک، پیامی به تل‌آویو تلقی شد اما نباید از این نکته غفلت کرد همزمان این پیام می‌تواند دریافت‌کنندگان دیگری همچون ترکیه و تروریست‌های تحریرالشام داشته باشد که ادلب تا ابد استخوان لای زخم بحران سوریه باقی نمی‌ماند.
* اقلیم کردستان عراق و مبارزه با تروریسم
به طور معمول یک تهدید امنیتی مشترک، پایه قوی‌تری نسبت به یک منفعت مشترک به منظور پیوند کشورها با اراده همکاری ایجاد می‌کند. به همین منظور چالش امنیتی گروهک‌های کرد فعال در عراق که ترکیه و ایران با آن سروکار دارند، باعث نشده اختلاف‌هایی که بر سر مواجهه با کردها با ریشه قدیمی حدودا 100 ساله میان ۲ کشور جریان داشته و دارد، درک از تهدید مشترک را از بین ببرد. مبارزه با تروریست‌هایی همچون پژاک و پ‌ک‌ک بارها روی میز گفتوگوهای طرفین قرار گرفته اما هر دو با چالش بزرگ عدم اقتدار کافی و لازم در دولت مرکزی عراق مواجهند.
پایگاه‌های متعدد نظامی ترکیه در شمال عراق و عملیات‌های نظامی در کوهستان‌های مرزی و همچنین عملیات‌های موشکی ایران در مرزهای غربی و اقلیم کردستان با واکنش منفی دولت عراق مواجه می‌شود، در حالی که تهران و آنکارا توقع دارند بغداد ملاحظات امنیتی دو کشور را در نظر بگیرد. انفعال دولت عراق و ناتوانی مدیریت بحران، می‌تواند بر واگرایی ایران و ترکیه در مقابل چالش تجزیه‌طلبی و تروریسم دامن بزند. ایران حزب دموکرات کردستان را دروازه نفوذ موساد و اسرائیل در خاک عراق می‌داند. بخشی از این همکاری با صهیونیست‌ها به منظور تحت تاثیر قرار دادن ژئواکونومیک و معادلات انرژی منطقه است که پای ترکیه هم به میان می‌آید. برای مثال مارس ۲۰۲2 با حمله موشکی سپاه پاسداران به مواضع موساد در اقلیم، رسانه‌های ترکی و غربی مدعی شدند بخش مهم این عملیات هدف قرار دادن محل اسکان شیخ باز، دلال حوزه انرژی بود که با واسطه‌گری قاچاق گاز اقلیم کردستان به اسرائیل، ترکیه آمادگی همکاری در این انتقال را داشته است.
موضوع دیگر اختلاف‌برانگیز در میدان قابل بررسی است؛ عملیات‌های نظامی ترکیه در راستای مبارزه با تروریست‌های پ‌ک‌ک به گستره‌ای از خاک عراق می‌رسد که مواضع سازمان‌های نظامی عراق از جمله حشدالشعبی در معرض تهدید قرار می‌گیرد؛ اتفاقی که منجر به شهادت پیر جکو از فرماندهان حشدالشعبی در سنجار شد. بدین ترتیب شائبه بهانه بودن مبارزه با تروریسم و ماجراجویی اردوغان به منظور اشغال یا نفوذ در بخشی از خاک عراق مطرح شده است که مانند کمربند مرزی سوریه، منطقه حائل امنیتی در مرز خود با عراق ایجاد کند. اما در دولت جدید اردوغان و حضور هاکان فیدان رئیس سابق سازمان اطلاعات و امنیت ترکیه در قامت وزیر خارجه، به نظر می‌رسد ترکیه قصد دارد با عقلانیت و تفکری واقع‌بینانه نسبت به گذشته مساله مبارزه با تروریسم در عراق را دنبال کند. فیدان دغدغه ارتقای جایگاه ترکمن‌ها (به عنوان ظرفیت ترکیه در عراق) در ساختار حشدالشعبی را دنبال می‌کند و طی 6 ماه 3 رایزنی با فالح الفیاض، رئیس حشدالشعبی داشته است. به طور قطع تلاش برای نزدیکی به یک سازمان نظامی رسمی عراقی به جای جبهه‌گشایی مقابل آن، تا جای ممکن هزینه‌های سیاسی و نظامی عملیات‌های ترکیه در خاک عراق را کاهش می‌دهد. علاوه بر این، تکاپوی هیات‌های نظامی - امنیتی ترکیه و رفت و آمد آنها به عراق به طور چشمگیری افزایش یافته و در دوره 8 ماهه دولت جدید اردوغان مذاکرات متعددی با همتایان عراقی بر سر پرونده مبارزه با تروریسم و امنیت مرزهای مشترک برگزار کرده‌اند. این تلاش‌ها تا جایی برای عناصر پ‌ک‌ک نگران‌کننده بود که بر دامنه عملیات‌های خود علیه نظامیان ترکیه از ماه گذشته افزودند و ترکیه متحمل یکی از سنگین‌ترین تلفات نظامی با از دست دادن 21 نیرو طی ۳ هفته در شمال عراق شد.
در مقابل، ترکیه همچنان عملیات‌های زمینی و هوایی خود علیه گروهک‌های کرد در شمال عراق و سوریه را دنبال می‌کند. همزمانی دور جدید حملات هوایی ترکیه به شمال عراق با حمله موشکی ایران به مواضع موساد در اقلیم کردستان و تفاوت رفتار مقامات عراقی قابل تأمل است که واکنش به ترکیه تقریبا هیچ بود. می‌توان گفت ابتکار دستگاه جدید دیپلماسی ترکیه با عقبه اطلاعاتی - امنیتی توانسته در دوره کوتاه چند ماهه زمامداری، مقامات عراقی را به در نظر گرفتن ملاحظات امنیتی آنکارا با رایزنی و جلسات متعدد مجاب کند. این اقدام اقناعی می‌تواند با گسترش دامنه همکاری و پیوستن ایران، به سازوکاری کارآمد تغییر وضعیت دهد تا ترتیبات امنیتی سه‌جانبه‌ای برای مساله مبارزه با تروریسم و ممانعت از تبدیل شدن اقلیم به کانون تهدید کشورهای همسایه عراق فراهم شود.
* قفقاز و چالش زنگزور
شعله‌ور شدن آتش جنگ قره‌باغ از سال ۲۰۲۰، پای ترکیه و ایران را این بار در پرونده‌ا‌ی غیر از مسائل غرب آسیا به میان کشید. موضع ایران در قبال تنش آذربایجان و ارمنستان در ۲ گزاره شفاف بوده که ایران با احترام به تمامیت ارضی کشورهای همسایه، مخالف اشغالگری است و نسبت به آزادسازی سرزمین‌های آذربایجان نگاه مثبتی دارد اما تغییر ژئوپلیتیک منطقه با دستکاری خط مرزی را خط قرمز خود می‌داند، بویژه اینکه چنین نقشه‌ای با فتنه‌انگیزی سرویس موساد و حضور آنها در مرزهای ایران درهم آمیخته باشد.
اما بخش اعظم تقابل ایران و ترکیه در قفقاز به روند کلان نظم کریدوری بازمی‌گردد که در چشم‌انداز آینده ساختار بین‌المللی سنجه مهمی برای قدرت کشورها خواهد بود. تلاش کشورها به منظور بهبود ظرفیت ترانزیتی و کریدوری خود، به طور طبیعی رقابت‌آفرین است و ترکیه و ایران با موقعیت بکر در پهنه غرب آسیا از این قاعده مستثنا نیستند.
ترکیه در نبرد قره‌باغ دست کمی از یک شریک راهبردی برای دولت علی‌اف نداشت و اکنون می‌خواهد میوه مهم حمایت‌ها را در ارتقای جایگاه خود در چشم‌انداز کلان تبدیل شدن آناتولی به هاب کریدوری بچیند، لذا تاکید بر اجرایی شدن ابتکار کریدور زنگزور که شرق آسیا و آسیای مرکزی را از طریق آذربایجان و ترکیه به اروپا متصل می‌کند، در همین چشم‌انداز آنکارا مطرح شده است. علاوه بر این، آماده‌سازی زنگزور بخش مهمی از رویای اتصال جهان ترک اردوغان را پوشش می‌دهد. با این حال نباید چنین نکته‌ای را نادیده گرفت که زنگزور برابر با یک طراحی تمام ترکی نیست. از اظهار نظر مقامات روسیه به عنوان دیگر بازیگر مهم معادلات قفقاز به نظر می‌رسد چراغ سبز مسکو به طرح زنگزور نشان داده شده است.
در این میان، ایران با کریدوری که مرز کشورمان با ارمنستان را به طور کامل مسدود کند، به طور قاطع مخالف است. افزون بر این به اعتقاد کارشناسان داخلی، در کنار معضل مرزی، چنین کریدوری مسیرهای عبوری شرق به غرب از ایران را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.
چانه‌زنی‌های متعدد در قالب مذاکرات دوجانبه و چندجانبه، بر سر مدل اجرای این کریدور ادامه دارد. در دیدار روز چهارشنبه سران ایران و ترکیه سازوکار گفتوگوهای «3+3» بستر مناسب برای همکاری سازنده در قفقاز جنوبی ارزیابی شد. پیش از این ترکیه به منظور جلب نظر ایران پیشنهاد عبور مسیر از ایران و اتصال آن به نخجوان را مطرح کرد که هرچند مشخص نیست ترک‌ها چقدر در این راستا جدی هستند اما همه ماجرا به باکو و آنکارا ختم نمی‌شود. همان‌طور که گفته شد، مسکو از زنگزور استقبال می‌کند، ارمنستان هم با توجه به حصار و بن‌بست ژئوپلیتیکی که گرفتار خاکش شده تمایل دارد با رفع ایراداتی که بر زنگزور وارد می‌داند (مانند اختلاف بر سر تسلط مسیری که از ارمنستان می‌گذرد)، ایروان از مواجب آن بی‌بهره نماند. پاشینیان، نخست‌وزیر ارمنستان به تازگی طرح «چهارراه صلح» را ارائه کرده که در مسیر شمال به جنوب آن ایران حضور دارد اما در مسیر شرق به غرب ارمنستان پل ارتباطی آذربایجان به ترکیه خواهد بود.
می‌توان گفت میل برای افزایش قدرت بر سر رقابت راه‌ها، کشورها را به تکاپوی ارائه چشم‌اندازهای کریدوری مطابق با منافع خود انداخته است. ایران و ترکیه به طور قطع رقابت جدی برای تنوع بخشی در ظرفیت کریدوری خود دارند که گریزناپذیر است اما با توجه به معضل امنیتی منطقه غرب آسیا و مسیرهای پرخطر، طرح‌های کریدوری متعدد با بازیگری همزمان ۲ کشور اجرایی‌تر به نظر می‌رسد.