با توجه به اینکه نزدیک به یک دهه از فعالیت شما در حیطه ترجمه می‌گذرد، درباره وجوه افتراق ترجمه در 2دهه اخیر بگویید.
بیشتر مایل هستم پاسخ شما را بنا به تجربه‌ای که به عنوان یک خواننده در دهه‌های گذشته داشته‌ام، بدهم. به‌طور مشخص در دهه‌های 60 و اوایل 70، ترجمه آثار به شیوه مغلقی ارائه می‌شد، یعنی ترجمه‌ها در عین زیبا بودن اساسا دشوار بود و درک آن برای مخاطب عام ساده نبود. در نتیجه بیشتر آثاری که در دهه‌های گذشته ترجمه می‌شد به‌رغم داشتن زیبایی‌های منحصر به خود، کارهای خشکی بودند. البته منظور من فقط درباره رمان و داستان است. به بیان ساده‌تر، تا 20 سال پیش اگر ترجمه‌ای از یک اثر می‌خواندم به دلیل مواجه شدن با جملات رسمی به جای جملات ساده و محاوره‌ای و دور از واقعیت اذیت می‌شدم.
فکر می‌کنم این مساله که شما به آن اشاره می‌کنید یعنی این مغلق‌‌بودن و به هر حال تقیدی که در بطن ترجمه چشم می‌خورد، بیشتر مختص به ترجمه آثار کلاسیک بود، درست است؟
بله، بویژه در ترجمه آثار کلاسیک این اتفاق بیشتر مشاهده می‌شد. بعدها كه من وارد دانشگاه شدم و در رشته مترجمی زبان انگلیسی به تحصیل پرداختم، مشاهده کردم که اغلب متون انگلیسی دارای چنین دشواری‌هایی نیستند و برداشت ترجمه مشکل از آنها به نوعی متاثر از برداشت مترجم بوده است. البته به هیچ‌وجه قصد توهین به گذشتگان در حیطه ترجمه را ندارم زیرا اگر آنها در دهه‌های گذشته به فعالیت نمی‌پرداختند امروز ما نمی‌توانستیم راه آنها را ادامه دهیم. اما خب این مسائل نیز اشکالاتی بودند که در ساختار ترجمه دهه‌های پیش به چشم می‌خورد. شاید به این خاطر که ادبیات همواره به عنوان مقوله لطیفی مورد بحث بوده است و وجود این دشواری‌ها از این لطافت‌ها می‌کاست. به هرحال، زمانی که وارد دانشگاه شدم سعی کردم به همراه استادانم جسارت به خرج دهم و بین متن نوشتاری و نوشتاری محاوره‌ای فاصله‌ای قرار دهم.
موفق هم شدید؟
بله، البته این فاصله‌گذاری تنها مختص به ترجمه نماند و دامنه آن به صدا و سیما و رسانه‌ها هم کشیده شد. منظورم اتکا به جملات محاوره‌ای و عامیانه است. این مساله کمک می‌کند تا یک اثر با این خصوصیات ضمن تاثیرگذاری از پیچیدگی‌ها هم فاصله بگیرد.
ما در دهه فعلی در حیطه ترجمه با چه گرایش‌هايی مواجه هستیم؟
آنچه در ذهن من نسبت به سوال شما وجود دارد، این است که مترجم در حال حاضر باید بیش از هر چیز به معنا و مفهوم و اصولا پیام نویسنده بپردازد. در واقع از کیفیت متن اصلی گرفته تا انتخاب متن باید مورد توجه مترجم هنگام برگرداندن یک اثر واقع شود.
البته این امر مشروط به اثر نویسنده هم هست که الزاما پیام را در کار خود منعکس کرده باشد.
درست است. به نظر من فقط باید جوینده بود تا بتوان آثاری با این ویژگی را یافت و به فارسی ترجمه کرد. کما اینکه امروز نویسندگان خارجی خیلی به روایت در اثر خود توجه دارند.
خانم اسلامیه! وقتی حرف ترجمه در ایران به میان می‌آید، یک پیش‌زمینه ذهنی ناخودآگاه مطرح می‌شود و آن به عضویت درنیامدن ما به قانون کنوانسیون ژنو است. در این ارتباط من به عنوان خبرنگار پای صحبت خیلی‌ها نشسته‌ام و شما و دیگر مترجمان در این باره صحبت‌های زیادی کرده‌اید. اگر بخواهیم واقعگرا باشیم، باید فکر کنیم حالا که با وجود گذشت سال‌ها ما نتوانسته‌ایم این حقوق را رعایت کنیم،آیا راهی برای دریافت مجوز رسمی از نویسنده یا ناشر خارجی
کتاب داریم؟
فقط یک راه و آن هم توافق دوستانه است؛ کاری که ما در عرصه ترجمه سعی کرده‌ایم به آن پایبند باشیم و آن را انجام دهیم. هرچند من معتقدم در این زمینه ضرورت دارد کارهای اساسی انجام شود، یعنی ما حتما به عضویت قانون کپی‌رایت دربیاییم، اما تا زمانی که این مساله در کشور ما وجود ندارد، می‌توان از راه‌های دیگری آن را نهادینه کرد. در حال حاضر هم من شاهد انجام این کار توسط برخی مترجمان هستم، از طرق مختلف؛ حالا یا شخصا با نویسنده یا ناشر اثر ارتباط برقرار می‌کنند و قراردادی میان آنها امضا می‌شود یا از آنها برای ترجمه اجازه می‌گیرند.
شما پیش از اینکه مترجمی خود را به شکل رسمی شروع کنید، تجربه‌هایی در زمینه ویراستاری داشته‌اید. فکر می‌کنید اشراف به ویراستاری چقدر می‌تواند در ارائه یک ترجمه شسته رفته موثر باشد؟
به نظر من آگاهی به ویراستاری خیلی مهم است. مسلما اگر مترجم به این وادی اشراف نداشته باشد، ویراستار دیگری در نهایت به ویرایش کتاب می‌پردازد و همان‌طور که خودتان می‌دانید اغلب نویسندگان و مترجمان در ایران با ویرایش شخص دیگر بر کتاب مشکل دارند، شاید به این خاطر که بیشتر این ویرایش‌ها راضی‌کننده از آب در‌نمی‌آید.
شما علاوه بر مجلدهای«هری‌پاتر» چند اثر را نیز در حوزه روانشناسی به فارسی برگردانده‌اید. اگر ممکن است درباره اقبال عمومی نسبت به این آثار بگویید.
ببینید، کتاب‌هایی که شما به آنها اشاره می‌کنید فقط نامی از روانشناسی داشته‌اند، اما عملا کتاب‌های تخصصی روانشناسی نبوده‌اند بلکه به مسائلی چون خودشناسی، خداشناسی یا جهان‌بینی‌های انسان مربوط می‌شده‌اند. درباره کتاب‌های روانشناسی باید گفت مردم مدتی نسبت به این کتاب‌ها علاقه‌مندی نشان می‌دادند ولی متاسفانه آثار روانشناسی در بازار زیاد شد و مردم به تدریج نسبت به آنها بدبین و در نهایت زده شدند. در عین اینکه مخاطبان کتاب‌های روانشناسی همیشه و در هر برهه‌ای تعقیب‌کننده این آثار هستند.
با توجه به اینکه چیزی حدود 8 یا 9 جلد از مجموعه هری پاتر به وسیله شما به فارسی برگردانده شده، فکر می‌کنید کدام جلد آن در ایران توانست موفقیت بیشتری نزد مخاطب و منتقدان ادبی
کسب کند؟
مقوله ترجمه هری پاتر در ایران یک زمانی بحث‌برانگیز شد و 17 ناشر و مترجم همزمان به ترجمه و انتشار هر چه زودتر مجلدها پرداختند. تقریبا در چهارمین جلد بود که هری پاتر دیگر کاملا در ایران شناخته شده بود یعنی هری پاتر و جام آتش. در این برهه اقبال‌ها نسبت به اين کتاب اوج گرفت، از این رو می‌توانیم بگوییم چهارمین جلد هری پاتر توانست عملکرد موفقیت‌آمیزتری داشته باشد بویژه اینکه این جلد با تنوعی از ترجمه‌ها و کیفیت‌های مختلف منتشر شده بود و طبعا برای مخاطبان هم جذابيت داشت.
در سال‌های اخیر هر وقت صحبت از هری پاتر و اصولا جی‌کی رولینگ به میان می‌آید جبهه‌گیری‌های متفاوتی نسبت به آن صورت می‌گیرد؛ عده‌ای درباره آن معتقدند رولینگ یکی از معدود نویسندگانی است که موفقیت خود را وامدار استفاده از ادبیات عامیانه و اساسا افسانه‌ها و مثل‌های انگلستان است و برخی او را اشاعه‌دهنده خرافات می‌دانند، نظر شما چیست؟
ببینید، این برداشت شخصی من است. من هرچند از شخصیت رولینگ اطلاعی ندارم و جز از طریق اینترنت و مصاحبه‌هایی که از او خوانده‌ام اطلاعات بیشتری درباره شخص او در دست ندارم، اما باید بگویم رمز موفقیت او به صداقتی برمی‌گشت که در اصول داستانی و اخلاقی آثارش پیاده کرده بود. ضمن اینکه او در مجموعه هری پاتر به روایت داستان همیشگی خیر و شر می‌پردازد؛ موضوعی که از دیرباز تا امروز برای بشر قابل توجه بوده است، منتها با این تفاوت که در بخش‌هایی از کتاب‌هایش، لحن طنزآمیز را چاشنی این درونمایه می‌کرده و در بعضی دیگر دلهره و وحشت می‌آفریده است. به هر حال نمی‌توان منکر این مساله شد که کارهای او تماما از یک هوشمندی و سنجیدگی برخوردارند و همین است که کار را پخته‌تر و نزد مخاطب جذاب‌تر کرده است.
و فارغ از این مولفه‌هایی که شما برشمردید او ادبیات سنتی انگلستان را به مدد هری پاتر احیا کرد.
دقیقا. علاوه بر اینها او ضمن احیای به قولی ادبیات سنتی کشور خود توانست استفاده جدیدی هم از آن به عمل بیاورد. فرض کنید در افسانه‌های گذشته انگلستان اسب بالدار وجود داشته است. رولینگ با خلق هری پاتر، فضای فانتزی صرف را شکست و عناصر تازه‌تری را در معرض دید مخاطب گذاشت، به این معنی که در تمام جلدها، عناصر فانتزی به خودی خود دارای شخصیت‌های مستقلی هستند. او حتی دامنه این شخصیت‌پردازی را به اساطیر نیز کشانده است. اما راجع به اینکه شما در پرسش‌های پیشین خود به برخورد مردم درباره طرح مساله جادوگری در کتاب‌های هری پاتر اشاره کردید، باید بگویم من هم این مساله را به نوعی تجربه کرده‌ام، اما نظر کلی من این است كه آنهایی که تمام جلدهای هری پاتر را خوانده‌اند نظر خوبی نسبت به این اثر دارند و این تفکر به آنهایی برمی‌گردد که اساسا کتاب را نخوانده‌اند. در این زمینه از آنها پرسیدم آیا شما کتاب را خوانده‌اید و مسلما با جواب منفی آنها مواجه شدم.
بعد هم به آنها توضیح دادم مدرسه جادوگری نباید در تیررس اتهام قرار گیرد زیرا جادو یکی از ابزار ادبیات فانتزی در جهان است، یعنی یک عنصر بدیهی. با این توضیحات بود که توانستم برخی از مخالفان را متقاعد کنم.
می‌توانیم بگوییم به‌طور مشخص کدام جلد سکوی پرتاب رولینگ برای موفقیت در عرصه جهانی شد؟
فکر می‌کنم این مساله از همان ابتدا یعنی در جلد نخست اتفاق افتاد و منجر به شناخته شدن رولینگ در حیطه داستانی دنیا شد. من به جرات می‌گویم هری پاتر تنها مجموعه‌ای است که توانست از جلد اول تا آخر به خوبی پیش رود بی‌آنکه مخاطب را خسته و دلزده کند. به زعم من نخستین جلد بهترین جلد بود. قسمت‌های دوم و سوم هم مطلوب بود. به طور مشخص می‌توان گفت این مجموعه تا پنجمین جلد خوب پیش رفت اما جلد پنجم آن مقداری نسبت به دیگر جلدها ضعیف بود و انگار آب تویش بسته بودند. نظر من این است كه اگر جلد پنجم کتاب در قطعی نه‌چندان قطور ارائه می‌شد، بهتر بود. در این صورت از خسته شدن مخاطب هم جلوگیری می‌شد اما در جلد ششم ما شاهد بهتر شدن روند داستان بودیم و جلد هفتم از همه مجلدها بهتر بود.
با توجه به اینکه خود شما هم صاحب یک دختر نوجوان هستید، فکر می‌کنید خط فکری نوجوانان در ایران نسبت به هری پاتر چگونه بوده است؟ بویژه اینکه نوجوانان ما با نوجوانان کشورهای دیگر به لحاظ اجتماعی و فرهنگی دارای فاصله‌های زیادی هستند اما اینکه چطور با این فاصله هری پاتر توانست به برقراری رابطه بپردازد، نکته‌ای است که جای بحث دارد.
به نکته خوبی اشاره کردید. در پاسخ باید بگویم نوجوانان خیلی تنوع‌طلب هستند و این تفاوت‌ها به جای آنکه آنها را دفع کند، جذب می‌کند. برای همین است که ما خیلی در قبال ترجمه این آثار مسؤول هستیم. در واقع این مترجم است که می‌تواند زمینه‌ساز فکری نوجوانان باشد یا به مدد ترجمه‌ای که انجام می‌دهد، یک اثر صرفا تجاری ارائه دهد. به نظر من مترجم باید واقعا این مولفه‌ها را در نظر بگیرد تا مبادا منجر به کجروی مخاطب شود.
به نظر شما برداشت‌های نادرستی که پیش‌تر نسبت به مقوله ادبیات فانتزی ارائه می‌شد و از آن به عنوان ادبیاتی دم‌دستی با سوژه‌های تکراری و تخیلی صرف نام برده می‌شد امروز تصحیح شده است؟
من فکر می‌کنم هر اثر فانتزی که خلق می‌شود بسترساز به وجود آمدن اثر فانتزی بهتری است. به‌عنوان مثال پیش از اینکه هری پاتر در ایران گل کند، اثری به نام«نارنيا» وجود داشت که خواندن آن هم خالي از لطف نبوده است. انگار نویسندگان جهان به این نتیجه رسیده‌اند که می‌شود تنوع بیشتری را در این حیطه انجام داد. برای همین است که ما در آثار فانتزی فعلی از تکرار همیشگی به وادی‌های نو‌تری رسیده‌ایم. کما اینکه پیش‌تر هر نویسنده‌ای می‌خواست دنیای فانتزی را تصویر کند، شخصیت اصلی داستان را با سفر به زمان به دنیای دیگری می‌برد. خب، خیلی از نویسندگان سعی کردند از این مساله در آثارشان استفاده کنند. یا خاطرم هست چون رولینگ در کارهای خود از جادو و مدرسه جادوگری استفاده می‌کرد بعد از او خیلی از نویسنده‌های دیگر از او تقلید کردند اما به هرحال خلاقیت در جریان است.
ترجمه ادبیات کودک و نوجوان به تبع نوشتن در این ژانر دانش، معلومات و روانشناسی منحصر به خود را می‌طلبد. فکر می‌کنید در درجه نخست این ویژگی چقدر در ایران رعایت می‌شود و خود شما چقدر نسبت به این مساله پایبند هستید؟
اینکه در ایران چقدر این مساله رعایت می‌شود واقعا گفتنش سخت است، چون من تمام کارهایی که در حوزه کودک و نوجوان نوشته یا ترجمه می‌شود را نخوانده‌ام، اما خود من به شخصه سعی کرده‌ام پایبند باشم، یعنی وقتی به ترجمه می‌پردازم خودم را جای کودکان و نوجوانان قرار می‌دهم و فکر می‌کنم در این مسیر تا حدودی موفق به برقراری ارتباط شده‌ام. با ویدا اسلامیه، درباره وضعيت ترجمه
بايد در قبال ترجمه مسؤول بود
با توجه به اینکه نزدیک به یک دهه از فعالیت شما در حیطه ترجمه می‌گذرد، درباره وجوه افتراق ترجمه در 2دهه اخیر بگویید.
بیشتر مایل هستم پاسخ شما را بنا به تجربه‌ای که به عنوان یک خواننده در دهه‌های گذشته داشته‌ام، بدهم. به‌طور مشخص در دهه‌های 60 و اوایل 70، ترجمه آثار به شیوه مغلقی ارائه می‌شد، یعنی ترجمه‌ها در عین زیبا بودن اساسا دشوار بود و درک آن برای مخاطب عام ساده نبود. در نتیجه بیشتر آثاری که در دهه‌های گذشته ترجمه می‌شد به‌رغم داشتن زیبایی‌های منحصر به خود، کارهای خشکی بودند. البته منظور من فقط درباره رمان و داستان است. به بیان ساده‌تر، تا 20 سال پیش اگر ترجمه‌ای از یک اثر می‌خواندم به دلیل مواجه شدن با جملات رسمی به جای جملات ساده و محاوره‌ای و دور از واقعیت اذیت می‌شدم.
فکر می‌کنم این مساله که شما به آن اشاره می‌کنید یعنی این مغلق‌‌بودن و به هر حال تقیدی که در بطن ترجمه چشم می‌خورد، بیشتر مختص به ترجمه آثار کلاسیک بود، درست است؟
بله، بویژه در ترجمه آثار کلاسیک این اتفاق بیشتر مشاهده می‌شد. بعدها كه من وارد دانشگاه شدم و در رشته مترجمی زبان انگلیسی به تحصیل پرداختم، مشاهده کردم که اغلب متون انگلیسی دارای چنین دشواری‌هایی نیستند و برداشت ترجمه مشکل از آنها به نوعی متاثر از برداشت مترجم بوده است. البته به هیچ‌وجه قصد توهین به گذشتگان در حیطه ترجمه را ندارم زیرا اگر آنها در دهه‌های گذشته به فعالیت نمی‌پرداختند امروز ما نمی‌توانستیم راه آنها را ادامه دهیم. اما خب این مسائل نیز اشکالاتی بودند که در ساختار ترجمه دهه‌های پیش به چشم می‌خورد. شاید به این خاطر که ادبیات همواره به عنوان مقوله لطیفی مورد بحث بوده است و وجود این دشواری‌ها از این لطافت‌ها می‌کاست. به هرحال، زمانی که وارد دانشگاه شدم سعی کردم به همراه استادانم جسارت به خرج دهم و بین متن نوشتاری و نوشتاری محاوره‌ای فاصله‌ای قرار دهم.
موفق هم شدید؟
بله، البته این فاصله‌گذاری تنها مختص به ترجمه نماند و دامنه آن به صدا و سیما و رسانه‌ها هم کشیده شد. منظورم اتکا به جملات محاوره‌ای و عامیانه است. این مساله کمک می‌کند تا یک اثر با این خصوصیات ضمن تاثیرگذاری از پیچیدگی‌ها هم فاصله بگیرد.
ما در دهه فعلی در حیطه ترجمه با چه گرایش‌هايی مواجه هستیم؟
آنچه در ذهن من نسبت به سوال شما وجود دارد، این است که مترجم در حال حاضر باید بیش از هر چیز به معنا و مفهوم و اصولا پیام نویسنده بپردازد. در واقع از کیفیت متن اصلی گرفته تا انتخاب متن باید مورد توجه مترجم هنگام برگرداندن یک اثر واقع شود.
البته این امر مشروط به اثر نویسنده هم هست که الزاما پیام را در کار خود منعکس کرده باشد.
درست است. به نظر من فقط باید جوینده بود تا بتوان آثاری با این ویژگی را یافت و به فارسی ترجمه کرد. کما اینکه امروز نویسندگان خارجی خیلی به روایت در اثر خود توجه دارند.
خانم اسلامیه! وقتی حرف ترجمه در ایران به میان می‌آید، یک پیش‌زمینه ذهنی ناخودآگاه مطرح می‌شود و آن به عضویت درنیامدن ما به قانون کنوانسیون ژنو است. در این ارتباط من به عنوان خبرنگار پای صحبت خیلی‌ها نشسته‌ام و شما و دیگر مترجمان در این باره صحبت‌های زیادی کرده‌اید. اگر بخواهیم واقعگرا باشیم، باید فکر کنیم حالا که با وجود گذشت سال‌ها ما نتوانسته‌ایم این حقوق را رعایت کنیم،آیا راهی برای دریافت مجوز رسمی از نویسنده یا ناشر خارجی
کتاب داریم؟
فقط یک راه و آن هم توافق دوستانه است؛ کاری که ما در عرصه ترجمه سعی کرده‌ایم به آن پایبند باشیم و آن را انجام دهیم. هرچند من معتقدم در این زمینه ضرورت دارد کارهای اساسی انجام شود، یعنی ما حتما به عضویت قانون کپی‌رایت دربیاییم، اما تا زمانی که این مساله در کشور ما وجود ندارد، می‌توان از راه‌های دیگری آن را نهادینه کرد. در حال حاضر هم من شاهد انجام این کار توسط برخی مترجمان هستم، از طرق مختلف؛ حالا یا شخصا با نویسنده یا ناشر اثر ارتباط برقرار می‌کنند و قراردادی میان آنها امضا می‌شود یا از آنها برای ترجمه اجازه می‌گیرند.
شما پیش از اینکه مترجمی خود را به شکل رسمی شروع کنید، تجربه‌هایی در زمینه ویراستاری داشته‌اید. فکر می‌کنید اشراف به ویراستاری چقدر می‌تواند در ارائه یک ترجمه شسته رفته موثر باشد؟
به نظر من آگاهی به ویراستاری خیلی مهم است. مسلما اگر مترجم به این وادی اشراف نداشته باشد، ویراستار دیگری در نهایت به ویرایش کتاب می‌پردازد و همان‌طور که خودتان می‌دانید اغلب نویسندگان و مترجمان در ایران با ویرایش شخص دیگر بر کتاب مشکل دارند، شاید به این خاطر که بیشتر این ویرایش‌ها راضی‌کننده از آب در‌نمی‌آید.
شما علاوه بر مجلدهای«هری‌پاتر» چند اثر را نیز در حوزه روانشناسی به فارسی برگردانده‌اید. اگر ممکن است درباره اقبال عمومی نسبت به این آثار بگویید.
ببینید، کتاب‌هایی که شما به آنها اشاره می‌کنید فقط نامی از روانشناسی داشته‌اند، اما عملا کتاب‌های تخصصی روانشناسی نبوده‌اند بلکه به مسائلی چون خودشناسی، خداشناسی یا جهان‌بینی‌های انسان مربوط می‌شده‌اند. درباره کتاب‌های روانشناسی باید گفت مردم مدتی نسبت به این کتاب‌ها علاقه‌مندی نشان می‌دادند ولی متاسفانه آثار روانشناسی در بازار زیاد شد و مردم به تدریج نسبت به آنها بدبین و در نهایت زده شدند. در عین اینکه مخاطبان کتاب‌های روانشناسی همیشه و در هر برهه‌ای تعقیب‌کننده این آثار هستند.
با توجه به اینکه چیزی حدود 8 یا 9 جلد از مجموعه هری پاتر به وسیله شما به فارسی برگردانده شده، فکر می‌کنید کدام جلد آن در ایران توانست موفقیت بیشتری نزد مخاطب و منتقدان ادبی
کسب کند؟
مقوله ترجمه هری پاتر در ایران یک زمانی بحث‌برانگیز شد و 17 ناشر و مترجم همزمان به ترجمه و انتشار هر چه زودتر مجلدها پرداختند. تقریبا در چهارمین جلد بود که هری پاتر دیگر کاملا در ایران شناخته شده بود یعنی هری پاتر و جام آتش. در این برهه اقبال‌ها نسبت به اين کتاب اوج گرفت، از این رو می‌توانیم بگوییم چهارمین جلد هری پاتر توانست عملکرد موفقیت‌آمیزتری داشته باشد بویژه اینکه این جلد با تنوعی از ترجمه‌ها و کیفیت‌های مختلف منتشر شده بود و طبعا برای مخاطبان هم جذابيت داشت.
در سال‌های اخیر هر وقت صحبت از هری پاتر و اصولا جی‌کی رولینگ به میان می‌آید جبهه‌گیری‌های متفاوتی نسبت به آن صورت می‌گیرد؛ عده‌ای درباره آن معتقدند رولینگ یکی از معدود نویسندگانی است که موفقیت خود را وامدار استفاده از ادبیات عامیانه و اساسا افسانه‌ها و مثل‌های انگلستان است و برخی او را اشاعه‌دهنده خرافات می‌دانند، نظر شما چیست؟
ببینید، این برداشت شخصی من است. من هرچند از شخصیت رولینگ اطلاعی ندارم و جز از طریق اینترنت و مصاحبه‌هایی که از او خوانده‌ام اطلاعات بیشتری درباره شخص او در دست ندارم، اما باید بگویم رمز موفقیت او به صداقتی برمی‌گشت که در اصول داستانی و اخلاقی آثارش پیاده کرده بود. ضمن اینکه او در مجموعه هری پاتر به روایت داستان همیشگی خیر و شر می‌پردازد؛ موضوعی که از دیرباز تا امروز برای بشر قابل توجه بوده است، منتها با این تفاوت که در بخش‌هایی از کتاب‌هایش، لحن طنزآمیز را چاشنی این درونمایه می‌کرده و در بعضی دیگر دلهره و وحشت می‌آفریده است. به هر حال نمی‌توان منکر این مساله شد که کارهای او تماما از یک هوشمندی و سنجیدگی برخوردارند و همین است که کار را پخته‌تر و نزد مخاطب جذاب‌تر کرده است.
و فارغ از این مولفه‌هایی که شما برشمردید او ادبیات سنتی انگلستان را به مدد هری پاتر احیا کرد.
دقیقا. علاوه بر اینها او ضمن احیای به قولی ادبیات سنتی کشور خود توانست استفاده جدیدی هم از آن به عمل بیاورد. فرض کنید در افسانه‌های گذشته انگلستان اسب بالدار وجود داشته است. رولینگ با خلق هری پاتر، فضای فانتزی صرف را شکست و عناصر تازه‌تری را در معرض دید مخاطب گذاشت، به این معنی که در تمام جلدها، عناصر فانتزی به خودی خود دارای شخصیت‌های مستقلی هستند. او حتی دامنه این شخصیت‌پردازی را به اساطیر نیز کشانده است. اما راجع به اینکه شما در پرسش‌های پیشین خود به برخورد مردم درباره طرح مساله جادوگری در کتاب‌های هری پاتر اشاره کردید، باید بگویم من هم این مساله را به نوعی تجربه کرده‌ام، اما نظر کلی من این است كه آنهایی که تمام جلدهای هری پاتر را خوانده‌اند نظر خوبی نسبت به این اثر دارند و این تفکر به آنهایی برمی‌گردد که اساسا کتاب را نخوانده‌اند. در این زمینه از آنها پرسیدم آیا شما کتاب را خوانده‌اید و مسلما با جواب منفی آنها مواجه شدم.
بعد هم به آنها توضیح دادم مدرسه جادوگری نباید در تیررس اتهام قرار گیرد زیرا جادو یکی از ابزار ادبیات فانتزی در جهان است، یعنی یک عنصر بدیهی. با این توضیحات بود که توانستم برخی از مخالفان را متقاعد کنم.
می‌توانیم بگوییم به‌طور مشخص کدام جلد سکوی پرتاب رولینگ برای موفقیت در عرصه جهانی شد؟
فکر می‌کنم این مساله از همان ابتدا یعنی در جلد نخست اتفاق افتاد و منجر به شناخته شدن رولینگ در حیطه داستانی دنیا شد. من به جرات می‌گویم هری پاتر تنها مجموعه‌ای است که توانست از جلد اول تا آخر به خوبی پیش رود بی‌آنکه مخاطب را خسته و دلزده کند. به زعم من نخستین جلد بهترین جلد بود. قسمت‌های دوم و سوم هم مطلوب بود. به طور مشخص می‌توان گفت این مجموعه تا پنجمین جلد خوب پیش رفت اما جلد پنجم آن مقداری نسبت به دیگر جلدها ضعیف بود و انگار آب تویش بسته بودند. نظر من این است كه اگر جلد پنجم کتاب در قطعی نه‌چندان قطور ارائه می‌شد، بهتر بود. در این صورت از خسته شدن مخاطب هم جلوگیری می‌شد اما در جلد ششم ما شاهد بهتر شدن روند داستان بودیم و جلد هفتم از همه مجلدها بهتر بود.
با توجه به اینکه خود شما هم صاحب یک دختر نوجوان هستید، فکر می‌کنید خط فکری نوجوانان در ایران نسبت به هری پاتر چگونه بوده است؟ بویژه اینکه نوجوانان ما با نوجوانان کشورهای دیگر به لحاظ اجتماعی و فرهنگی دارای فاصله‌های زیادی هستند اما اینکه چطور با این فاصله هری پاتر توانست به برقراری رابطه بپردازد، نکته‌ای است که جای بحث دارد.
به نکته خوبی اشاره کردید. در پاسخ باید بگویم نوجوانان خیلی تنوع‌طلب هستند و این تفاوت‌ها به جای آنکه آنها را دفع کند، جذب می‌کند. برای همین است که ما خیلی در قبال ترجمه این آثار مسؤول هستیم. در واقع این مترجم است که می‌تواند زمینه‌ساز فکری نوجوانان باشد یا به مدد ترجمه‌ای که انجام می‌دهد، یک اثر صرفا تجاری ارائه دهد. به نظر من مترجم باید واقعا این مولفه‌ها را در نظر بگیرد تا مبادا منجر به کجروی مخاطب شود.
به نظر شما برداشت‌های نادرستی که پیش‌تر نسبت به مقوله ادبیات فانتزی ارائه می‌شد و از آن به عنوان ادبیاتی دم‌دستی با سوژه‌های تکراری و تخیلی صرف نام برده می‌شد امروز تصحیح شده است؟
من فکر می‌کنم هر اثر فانتزی که خلق می‌شود بسترساز به وجود آمدن اثر فانتزی بهتری است. به‌عنوان مثال پیش از اینکه هری پاتر در ایران گل کند، اثری به نام«نارنيا» وجود داشت که خواندن آن هم خالي از لطف نبوده است. انگار نویسندگان جهان به این نتیجه رسیده‌اند که می‌شود تنوع بیشتری را در این حیطه انجام داد. برای همین است که ما در آثار فانتزی فعلی از تکرار همیشگی به وادی‌های نو‌تری رسیده‌ایم. کما اینکه پیش‌تر هر نویسنده‌ای می‌خواست دنیای فانتزی را تصویر کند، شخصیت اصلی داستان را با سفر به زمان به دنیای دیگری می‌برد. خب، خیلی از نویسندگان سعی کردند از این مساله در آثارشان استفاده کنند. یا خاطرم هست چون رولینگ در کارهای خود از جادو و مدرسه جادوگری استفاده می‌کرد بعد از او خیلی از نویسنده‌های دیگر از او تقلید کردند اما به هرحال خلاقیت در جریان است.
ترجمه ادبیات کودک و نوجوان به تبع نوشتن در این ژانر دانش، معلومات و روانشناسی منحصر به خود را می‌طلبد. فکر می‌کنید در درجه نخست این ویژگی چقدر در ایران رعایت می‌شود و خود شما چقدر نسبت به این مساله پایبند هستید؟
اینکه در ایران چقدر این مساله رعایت می‌شود واقعا گفتنش سخت است، چون من تمام کارهایی که در حوزه کودک و نوجوان نوشته یا ترجمه می‌شود را نخوانده‌ام، اما خود من به شخصه سعی کرده‌ام پایبند باشم، یعنی وقتی به ترجمه می‌پردازم خودم را جای کودکان و نوجوانان قرار می‌دهم و فکر می‌کنم در این مسیر تا حدودی موفق به برقراری ارتباط شده‌ام. ارسال نظر
پربیننده