پویانمایی در ایران از اواخر دهه 30 شمسی وارد عرصه شد. نخستین تلاش‌ها برای ساخت پویانمایی در ایران توسط اشخاصی مانند اسفندیار احمدیه، جعفر تجارتچی، پرویز اصانلو، نصرت‌الله کریمی، پترس پالیان و اسدالله کفافی بین سال‌های ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۰ و در اداره کل فرهنگ و هنرهای زیبای تهران انجام شد. نخستین فیلم کوتاه پویانمایی نیز توسط اسفندیار احمدیه با عنوان «ملانصرالدین» سال ۱۳۳۶، با امکانات بسیار محدودی ساخته شد. اگر چه اسفندیار احمدیه نخستین فیلم پویانمایی کوتاه را با امکانات بسیار محدود ساخت اما بنا بر شواهد تاریخی، تاریخچه انیمیشن‌سازی در ایران به 5 هزار سال پیش در نقش‌هایی که روی سفالینه‌های شهر سوخته ترسیم شده، بازمی‌گردد؛ ایرانیانی که توانستند نخستین تصویر متحرک جهان را پدید آورند. پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی و در پی آن 8 سال دفاع مقدس، وضعیت انیمیشن یا پویانمایی در ایران از رشد خاصی برخوردار نبود که یکی از مهم‌ترین دلایلش عدم دغدغه‌مندی مردم نسبت به این «هنر - صنعت» به شمار می‌رفت اما طی دهه‌های گذشته این هنر - صنعت از جهشی باورنکردنی برخوردار شد تا جایی که امروز به یکی از مهم‌ترین گونه‌های هنری در جامعه بدل شده است. «تهران ۱۵۰۰»، «رستم و سهراب»، «جمشید و خورشید»، «شاهزاده روم»، «فیلشاه»، «بچه زرنگ»، «پهلوانان»، «شکرستان»، «فرزندان آفتاب»، «خداوند لک‌لک‌ها را دوست دارد» و «خلیج فارس» از جمله آثار سینمایی و تلویزیونی هستند که نه تنها با اقبال و استقبال مردم مواجه شدند، بلکه در جشنواره‌های مهم داخلی و خارجی نیز عناوین بسیار مهم و متعددی را کسب کردند. از همین رو در چهل‌ودومین جشنواره بین‌المللی فیلم فجر برای نخستین‌بار شاهد حضور چند انیمشن قابل توجه هستیم؛ آثاری که هر کدام به نوعی می‌توانند در جلب اقبال عمومی بسیار موفق ظاهر شوند. یکی از آثار حاضر در این دوره فیلم سینمایی «شمشیر و اندوه» به کارگردانی عماد رحمانی و مهرداد محرابی و تهیه‌کنندگی مهدی جعفری‌جوزانی است؛ روایتی از تاریخ اسلام و واقعه کربلا. انیمیشن «شمشیر و اندوه» اثری ۹۲ دقیقه‌ای است که برهه تاریخی بعد از شهادت امام حسن مجتبی(ع) تا ورود امام حسین(ع) به کربلا را روایت می‌کند. روایت این اثر از زاویه دید یک ایرانی است که در شهر مدائن زندگی می‌کند و به قافله امام حسین(ع) می‌پیوندد. مخاطب این انیمیشن نوجوان و جوان در نظر گرفته شده و در خلاصه داستان آن آمده است: «برای تحقق رویایی که داری مبارزه کن...». این پویانمایی برای نخستین‌بار در تاریخ انیمیشن ایران با استفاده از اسکن انسانی (MetaHuman) تولید شده است. از جمله ویژگی‌های منحصر به فرد این انیمیشن ایرانی می‌توان به استفاده از سیستم صدای دالبی 3 بعدی برای نخستین‌بار در ایران، انجام رندر دو زبانه در داخل کشور، همراهی و مشارکت بیش از 200 نفر و صرف زمان 3 سال و نیم برای تولید آن اشاره کرد. در این فیلم زهره شکوفنده، مهبد قناعت‌پیشه، تورج نصر، غلامرضا صادقی، سعید مقدم‌منش، میثم نیکنام، سعید غفارمنش، حسام صادقی‌نیکو، محسن سرشار، محسن زرآبادی، اعظم حبیبی، کورش زارع‌پناه، مهرداد معمارزاده، مریم خلقتی، شیدا زینی، عالم‌تاج خیری‌نیا، ابراهیم ربیعی، جوانه برهانی، میلاد مبینی، شهره روحی و مسیحا شهیدی‌اصل به عنوان صداپیشه به ایفای نقش پرداخته‌اند. درباره انیمیشن «شمشیر و اندوه» و چگونگی تولید آن با عماد رحمانی کارگردان این انیمیشن به گفت‌وگو نشستیم.
***
* آقای رحمانی! ابتدا بفرمایید ایده این پویانمایی از کجا آمد؟
ایده این انیمیشن حدود ۳ سال پیش توسط مهدی جعفری‌جوزانی به من ارائه شد، برای اینکه یک پویانمایی بلند سینمایی بسازیم. کار نوشتن داستان را آغاز کردم و در ادامه چندین‌بار بازخوانی و بازنویسی شد، چون دوست داشتیم اثری ایجاد شود که علاوه بر اینکه اکشن و درام را در خود جا داده باشد، پیوند تاریخی مناسبی با کشور داشته باشد. فضای تاریخ اسلام و هویت اسلامی - ایرانی یکی از محورهایی بود که در نوشتن فیلمنامه اهمیت داشت، از این رو مدائن را انتخاب کردیم. بنابراین یک چالش خوب و فضای مناسب بین تاریخ و روایت داستانی را مد نظر قرار دادیم، در عین حال و مهم‌تر از همه فرآیند و ریتم مناسب کار بود تا مخاطب را در طول فیلم با خود همراه و درگیر کند.
* چند سال برای این پروژه زمان صرف شده و چه تعداد انیماتور برای تولید این اثر فعالیت کردند؟
از اسفند ۹۹ کار آغاز شد و چیزی نزدیک به 3.5 سال درگیر این پروژه بودیم. در این کارمجموعا ۲۴ انیماتور فعالیت کردند به علاوه «موشن کپچر» ضبط و همراه آن حجم زیادی از انیمیت‌های دستی به کار گرفته شد و اصلاح جدی روی انیمیشن‌ها انجام شد.
* آیا این تکنیک قبلا هم در ایران اجرا شده یا برای نخستین‌بار توسط تیم شما این اتفاق افتاد؟ در ضمن چرا این سبک را انتخاب کردید؟
این تکنیک یک کار«تری دی» در قالب رئال محسوب می‌شود که درگذشته نیز ساخته شده بود اما هیچ‌کدام از آثار که تا به حال به نمایش درآمده، در این سطح کیفی‌سازی نشده بود. این کار حجم قابل توجهی از «هایپر رئال‌ها» را با خود همراه دارد. بنابراین می‌توان گفت در تاریخ پویانمایی ایران چنین کاری کم‌سابقه یا بی‌سابقه است. امیدوارم کار خوبی از نظر تکنیکی در حوزه انیمیشن شکل گرفته باشد. دانش خوب ایرانیان در حوزه بازی‌های ویدئویی مورد بهره‌برداری قرار گرفته شد. بنابراین با تکنیک «ان جی» و تکنیک‌های سنگین از پس کار برآمدیم. این کار کاملا بومی است و هیچ مشاوره‌ای توسط مشاوران خارجی به ما ارائه نشد. بدون تردید استفاده از متریال‌ها و محیط‌ها و فضاپردازی‌ها که همگی در داخل ایران بوده، کار را منحصر به فرد کرده، بنابراین تاکید دارم این اثر رنگ و بوی تولیدات خارجی را ندارد.
* نظرتان درباره حضور پویانمایی در جشنواره فجر چیست؟
حضور در جشنواره فجر برای هر فردی باعث افتخار است. فجر قطعاً بزرگ‌ترین جشن داخلی عرصه هنر در ایران محسوب می‌شود که در حوزه سینما بازتاب بیشتری داشته است. همچنین نگاه اذهان عمومی به این جشنواره قابل توجه است. اهمیت این جشنواره همانند خیلی از فستیوال‌های مهم دنیاست، بنابراین با افتخار در این جشنواره شرکت کردیم.
* آیا پویانمایی در این فستیوال مثل جشنواره‌های خارجی مهم است یا فقط یک امر صوری به حساب می‌آیذ؟ واکنش‌ها را تا امروز چگونه ارزیابی می‌کنید؟
دیده شدن کار در ایران و خارج از کشور برای ما به عنوان تولیدکننده بسیار مهم است. تا به حال واکنش مخاطبان بسیار خوب و مثبت بوده که برای ما قابل پیش‌بینی نبود. حضورم در کنار مردم در سالن‌های مختلف برای دیدن آثار متعدد به من تجربه‌های ارزشمندی را انتقال داد و از نظرات و پیشنهاد‌های مردم نیز بهره بردم، از این رو حضور در جشنواره فجر را هیجان‌‌‌انگیز قلمداد می‌کنم.
* مشکلات شما برای ساخت چه بود؟ با توجه به تحریم‌ها و مهاجرت انیماتورهای حرفه‌ای.
هزینه‌های بالا در تولید آثار پویانمایی کار را با دشواری‌هایی مواجه می‌کند. از سوی دیگر با توجه به رشد قیمت‌ها و کاهش ارزش ریال در برابر دلار، چالش‌هایی برای تولیدکننده انیمیشن رقم می‌خورد که در جای خود نیازمند بررسی است. سفارش‌هایی که از خارج کشور به انیماتورهای داخل ایران ارائه می‌شود، سطح انتظار آنان را بالا برده، بنابراین کار با انیماتورها دشواری‌های خاص خود را پیدا کرده است.
* در پایان اگر صحبتی باقی مانده است بفرمایید.
برخی فعالان ماهر عرصه پویانمایی به دنبال مهاجرت هستند یا ایران را ترک کرده‌اند، اگر تولید انیمیشن به صورت مستمر در کشور انجام شود و سرمایه‌گذاری‌های مناسبی در این زمینه شکل بگیرد، قطعاً بسیاری از هنرمندان در داخل خواهند ماند و به دنبال مهاجرت و دستمزدهای بیشتر نخواهند بود؛ به نظرم این نکته مهمی است که باید به آن توجه شود.