آزاده صالحی
مجموعه حافظ در حال حاضر در چه مرحله‌ای است؟
فعلا در مرحله مذاکره‌ایم چون همان‌طور که می‌دانید، این مجموعه عظیمی است به‌طوری که برخی از تابلوها در 7 یا 8 لته ارائه شده است و بعضی‌ها در 2 قسمت. روی این اصل نمی‌توان این مجموعه را در گالری‌های معمولی به معرض نمایش گذاشت. هرچند مجموعه حافظ پیش از این 2 بار در قالب نمایشگاه انفرادی در موزه هنرهای معاصر تهران به نمایش درآمده و این یک قاعده است برای مجموعه‌هایی از این دست. در همه جای دنیا، جز موزه‌های مدرن، یک بخش هنر اسلامی وجود دارد که متغیر است. به عنوان مثال اخیرا نمایشگاهی در بروکلین نیویورک برپاست که مشتمل بر آثار صوفی‌گری است.
حتما متعلق به هنرمندان ترک است.
نه، ایرانی‌ها این کار را کرده‌اند. بیشتر هم بر پایه مینیاتور کار شده است. به هرحال منظورم این است که نمایشگاه‌ها در بخش هنر اسلامی به شکل چرخشی نمایش داده می‌شوند. به عنوان مثال این نمایشگاه تا چندی دیگر به تگزاس می‌رود. من هنگام تماشای نمایشگاه صوفی‌گری با کارشناس هنر اسلامی آن صحبت‌هایی پیرامون مجموعه حافظ کردم. جالب است بدانید کارشناس این نمایشگاه متخصص شاهنامه نیز هست و فردوسی را خوب می‌شناسد.
خانم اصولی! وقتی صحبت از حافظ به میان می‌آید این پرسش مطرح می‌شود که اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها با نمایش مینیاتورهایی با درونمایه اشعار او به چه جنبه‌هایی در شعر حافظ توجه بیشتری دارند؟
به نظرم این علاقه‌مندی‌ها دوره‌ای است. به عنوان مثال زمانی کتاب‌هایی که درباره مولانا نوشته می‌شد یا حتی آثار خود او در کشورهای دیگر خیلی پرفروش بود. درباره حافظ هم همین است. بیشتر اوقات در غرب پیرامون دیدگاه‌ها و اشعار او اظهار عقایدی می‌شود. در ارتباط با سوال شما حتی به خاطر دارم آقایی در موزه لودویگ و هنگام نمایش مجموعه حافظ از موسسه حافظ و گوته به نمایشگاه آمد و درباره آثار من در این نمایشگاه سخنرانی کرد. در کشورهای دیگر بویژه اروپا و آمریکا این یک رسم است که وقتی اثری به نمایش درمی‌آید، حتما یک کارشناس درباره آن سخنرانی می‌کند. در آن نمایشگاه آنچه برای مخاطبانی که از مجموعه بازدید می‌کردند لذتبخش بود یک تصویر کلی از اشعار او بود. شاید به این خاطر که شعرهای حافظ از دیرباز تاکنون برای دوستدارانش حالتی چندگانه داشته است. من فقط در مجموعه حافظ به یک بعد از او پرداخته‌ام. ببینید، در تمام این تابلوها ما مردی به نام حافظ داریم که با یک فرشته یا یک معشوق آسمانی یا زمینی حرف می‌زند. حالا شاید این فرشته در نظر برخی نماد معشوق باشد و در نظر برخی نماد رهایی و یک ناجی.
یک سوال پیش می‌آید و اینکه آیا واقعا معشوقی که حافظ از او در اشعارش حرف می‌زند زمینی بوده یا آسمانی؟
من نظرم این است كه هم زمینی و هم آسمانی بوده. به هرحال به شکل دقیق نمی‌توان به شناسایی این مساله پرداخت. من سعی کرده‌ام به نوبه خود از اشعارش آن تصویر کلی که دریافت کرده بودم را تصویر کنم.
در مجموعه حافظ ما یک اثر 8 لته‌ای می‌بینیم و حافظ را که در مراحل مختلف به تصویر کشیده شده است. اگر ممکن است درباره این اثر صحبت کنید.
این اشاره به این شعر«من پیر سال و ماه نیم یار بی‌وفاست» دارد. در این کار حافظ در تابلوی اول جوان است و به دنبال معشوق و مسلما وصل. به‌طور کلی در این 8 تابلو، 4 بار حافظ در 4 فصل تصویر شده است. من سعی کرده‌ام گذشت زمان را در 8 تابلو نشان دهم، گذشت زمان و در واقع گذشت عمر حافظ. در واقع در زمان وصل است که حافظ، حافظ می‌شود. در تابلوی هشتم که در فصل پاییز اتفاق می‌افتد، حافظ دیگر به مرد مسنی تبدیل شده و به نوعی به تکامل رسیده است. در اینجاست که معشوق به او طعم شیرین وصل را می‌چشاند، اما این وصل زمانی اتفاق می‌افتد که دیگر حافظ شعر خود را جاودانه کرده، به انتهای عمر خود رسیده و وقتی به مرحله وصال دست می‌یابد که دیگر باید دنیای مادی را ترک کند. در این اثر، معشوق می‌تواند همان الهه الهام او باشد یا شاید هم جوهر خلاقیتش. به هرحال فصل پایانی حافظ به زمستان منجر می‌شود.
نکته‌ای که درباره آثار شما مشهود است اینکه زمان در تمام آثار غایب است، یعنی تمام تصاویر در فضایی سوررئالیستی اتفاق می‌افتد به مدد رنگ‌های جادویی.
بله، چنانچه این آثار می‌توانند در برهه‌های مختلف به وقوع بپیوندد. در اثر«من ملک بودم و فردوس برین جایم بود» نیز من به تصویر یک فرشته مرد پرداخته‌ام؛ به‌رغم اینکه همیشه بیشتر نقاشان، فرشته را در قالب یک زن تصویر می‌کرده‌اند، ضمن اینکه در این اثر من بچه‌ای را طرح کرده‌ام که به وسیله فرشته دیگری از بهشت به زمین می‌آید و درگیر مسائل زمینی می‌شود. می‌خواهم بگویم در هر شعر من کوشیده‌ام برداشت‌های شخصی‌اي که از اشعار حافظ داشته‌ام را تصویر کنم. من همیشه عاشق شعر حافظ بوده‌ام و به جرات می‌توانم بگویم از 16 سالگی مرید جدی اشعارش بوده‌ام.
مثل اینکه شما در ماه‌های گذشته روی مجموعه‌ای از زنان شاهنامه هم کار کرده‌اید. بیشتر به چه کسانی پرداخته‌اید؛ رودابه یا گرد آفرید؟
اولی‌اش را روی تهمینه انجام داده‌ام؛ در قالب 2 تابلو. ببینید، همان‌طور که می‌دانید تهمینه عاشق رستم است و می‌خواهد از او فرزندی داشته باشد ولی نمی‌داند سرنوشت طوری رقم خورده که مردی که این بچه را به او می‌دهد در نهایت قاتل بچه‌اش می‌شود. در واقع وقتی تهمینه با رستم ازدواج می‌کند، می‌میرد. منظورم این است که نوعی مرگ روحی برایش اتفاق می‌افتد.
جالب این است که حتی سهراب در خلال این نبرد چندین‌بار از رستم می‌خواهد جنگ را کنار بگذارد.
دقیقا، ولی سرنوشت شوم اتفاق می‌افتد. موضوع دیگر در این اثر مهم این است که در این دوره ما در شاهنامه شاهد پایان دوره مادرسالاری هستیم زیرا سهراب به دست پدرش کشته می‌شود و اشاره به این پیام که اگر کسی فرزندش را نشناسد او را می‌کشد. یا همین‌طور درباره فرنگیس کار کردم. فرنگیس بدون اینکه خودش بخواهد به خواست پدرش به همسری سیاوش درمی‌آید و به همین ترتیب، به خواست پدرش، سر سیاوش بریده می‌شود.
فکر کنم می‌خواهید در این اثر به تن دادن به نظام مردسالارانه در دوره فردوسی اشاره کنید.
دقیقا. به هر صورت این مجموعه هنوز کامل نشده اما محور اصلی آن مطالعه روی زنان اسطوره‌ای است.
چرا هر وقت می‌خواهیم سراغ فردوسی و مولوی برویم، تعدادی از آثار آنها را مورد توجه قرار می‌دهیم؟ به‌عنوان مثال هر وقت می‌خواهیم درباره آثار مولانا کاری کنیم، به سراغ مثنوی می‌رویم و فیه‌مافیه مغفول می‌ماند یا در شاهنامه بلافاصله هنرمندان به سمت رستم، سهراب و اسفندیار می‌روند و شخصیت‌هایی چون گرسیوز، گشتاسب، فرامرز و حتی سیاوش مهجور می‌مانند.
من فکر می‌کنم بستگی دارد به اینکه هر کسی به چه چیزی در این زمینه فکر کند. شاید به عنوان مثال هیچ‌کس فکر نکرده نقش ضدقهرمانان را در این آثار بررسی کند یا هیچ‌کس فکر نکرده روی شخصیت یاگو در اتللو کار کند، ضمن اینکه نقاشان غیرمینیاتوریست ما عمدتا سراغ شعر نمی‌روند، در حالی که طی دوره‌های گذشته، شعر و نقاشی ما در هم تنیده است، شاهکار نگارگری ما در این دوره خلق شده است. هنرمندان ما اول آمدند سنت را انکار کردند بعد که بازگشتند باز یک نگاه سنتی را انتخاب کردند.
انگار ما در این زمینه در دور باطل کلیشه‌ها گیر کرده‌ایم.
بله، مي‌توان گفت دیدگاه خودشان را نمی‌آورند. من سعی کردم حافظ را از دیدگاه زنانه خودم کار کنم. فکر می‌کنم این اختیار را دارم، منتها مشکل ما در ایران این است که همه چیز در یک وضع ناتمام می‌ماند و تبدیل به سبک و راه نمی‌شود. الان خانمي در آمریکا هست که دکترای هنر اسلامی دارد و دوست دارد راجع به 2 اثر من مطلب بنویسد. در ایران نقد جدی نداریم. وقتی هنرمندی کار می‌کند در خلأ و برهوت کار می‌کند چون هیچ‌کس نظر نمی‌دهد تا هنرمند بداند کجای کار است. برای همین است که من بیشتر راجع به نظریه‌پردازی غربی حرف می‌زنم.
یا این نقدها عمدتا حالت انشاء دارد یا غرض‌ورزانه و شخصی است.
دقیقا، یعنی نقدهای موجود در ایران تماما به دعوا و مرافعه میان هنرمند و منتقد ختم می‌شود در حالی که در کشورهای دیگر این‌طور نیست. یادم هست یک بار در موزه آدریج در آمریکا، نمایشگاهی از هنرمندان مینیاتوریست پاکستانی برپا بود. خانمی که دست‌اندرکار نمایشگاه بود یکی از کاتالوگ‌های مرا دید و به من گفت: شما تئاتر کار می‌کردید؟ من تعجب کردم که او چطور توانست تشخیص بدهد. گفتم: بله، من بازیگری کرده‌ام، عکاسی کرده‌ام، طراحی صحنه کرده‌ام. شما از کجا متوجه شدید؟ گفت: به این خاطر که شما در کارتان اول صحنه‌آرایی می‌کنید و بعد قصه را تعریف می‌کنید. می‌خواهم بگویم یک منتقد هنرهای تجسمی در کشورهای دیگر واقعا خبره این کار است ولی در ایران بعضی‌ها تا با من مواجه می‌شوند، می‌گویند هنوز داری مینیاتور کار می‌کنی؟
عجیب است، مثل اینکه به کسی بگویند هنوز داری غذا می‌خوری؟ من فکر می‌کنم این مساله به 2 بحث بازمی‌گردد؛ نخست اینکه مخاطب عام مینیاتور را در گل و مرغ‌های دوره بهزاد می‌بیند و دیگر اینکه ما واقعا اشرافی در این حوزه نداریم.
متاسفم بگویم بیشتر کسانی که این حرف را می‌زنند یا این عقیده را دارند، اغلب همکاران تجسمی خودمان هستند و این دردناک است. اگر خاطرتان باشد پیش از گفتوگو یک اثرم را نشانت دادم که برداشتی از «آفرینش» میکل‌آنژ بود اما در ایران بعضی از هنرمندان ما واقعا این اثر میکل‌آنژ را نمی‌شناسند.
می‌توان گفت کشورهای دیگر در حیطه هنرهای تجسمی یا حتی سینما واقعا تعقیب‌کننده خط‌مشی کاری ما هستند.
واقعا. دلیلش هم این است که نوع نگاه ما در کار برایشان جالب است ولی در ایران هنوز این طرز فکر وجود دارد که هنوز داری مینیاتور کار می‌کنی؟ اصلا فکر می‌کنم این پیشداوری است که نمی‌گذارد کسی به جنبه‌های دیگر کارم نظر کند. این یکی از مصائب من است. بارها در کشورهای دیگر به من گفتند نقدهایی که راجع به کارهایت در ایران نوشته شده را برایمان بفرست و من واقعا جز مصاحبه هیچی نداشته‌ام.
آنها بیشتر به چه کارهایی نظر دارند؟
خیلی جالب است اگر به شما بگویم کارهایی را دوست دارند که مهجور‌ند یا در جاهای دیگر نسبت به آن واکنش‌های منفی وجود داشته یا به هر حال کسی به آن محل نگذاشته است. در این ارتباط بعضی از هنرمندان خودمان این اتهام را به من زده‌اند که تو طوری کار می‌کنی که مورد پسند خارجی‌ها باشد، در صورتی که من کارم را می‌کنم و می‌روم. نظرم این است، اگر کسی بخواهد به هنر نقاشی دنیا چیزی اضافه کند، باید کاری کند که برای دیگران جالب باشد. خیلی‌ها می‌گویند مرزی وجود ندارد که هنرمند چه کاری را انجام دهد. نظر من این است هنر باید باطنی باشد اما کار ایرانی‌ها چون مورد توجه واقع می‌شود، این اتهامات شروع می‌شود. من در جواب به این گروه می‌گویم من وقتی هنر آمریکا یا شرق دور را نگاه می‌کنم، خوشم می‌آید. دوست دارم متنوع باشد. دوست ندارم توی همه کشورها مک‌دونالد بخورم. هنر، مک‌دونالد نیست. نمی‌شود برای هنر نسخه پیچید و همه از آن تبعیت کنند. پس مولفه و خصوصیت هنری هر کشور کجاست؟ هر اثر هنری یک وجه افتراق دارد یا حتی نوع نگاهش با دیگر کشورها فرق می‌کند. شما وقتی به یک موزه در کشور دیگری می‌روید مسلما دوست دارید کاری ببینید که با آثار خودتان متفاوت باشد یا تمایل دارید بدانید این کار چه چیزی به هنر دنیا اضافه کرده است. گفتوگو با فرح اصولی، نقاش و مینیاتوریست
هنر، مک‌دونالد نیست
هرچند موضوع بحث ما عمدتا درباره وضعیت مینیاتور در دنیای امروز بود اما در خلال گفتوگو او از اینکه در ایران منتقد هنرهای تجسمی نداریم گله کرد و ابراز تاسف نسبت به اینکه خارجی‌ها در قیاس با ما بیشتر پیگیر آثارمان هستند. دامنه هنری فرح اصولی تنها به نقاشی محدود نمانده، او طی سال‌های گذشته یعنی از جوانی تا امروز در حیطه‌های مختلف عکاسی، طراحی صحنه و بازیگری تئاتر نیز فعالیت‌های عمده‌ای داشته است. آنچه از نظر می‌گذرد حاصل گفت‌وگوی طولانی ما با این هنرمند است که تنها به انتشار بخش‌هایی از آن اکتفا کرد
آزاده صالحی
مجموعه حافظ در حال حاضر در چه مرحله‌ای است؟
فعلا در مرحله مذاکره‌ایم چون همان‌طور که می‌دانید، این مجموعه عظیمی است به‌طوری که برخی از تابلوها در 7 یا 8 لته ارائه شده است و بعضی‌ها در 2 قسمت. روی این اصل نمی‌توان این مجموعه را در گالری‌های معمولی به معرض نمایش گذاشت. هرچند مجموعه حافظ پیش از این 2 بار در قالب نمایشگاه انفرادی در موزه هنرهای معاصر تهران به نمایش درآمده و این یک قاعده است برای مجموعه‌هایی از این دست. در همه جای دنیا، جز موزه‌های مدرن، یک بخش هنر اسلامی وجود دارد که متغیر است. به عنوان مثال اخیرا نمایشگاهی در بروکلین نیویورک برپاست که مشتمل بر آثار صوفی‌گری است.
حتما متعلق به هنرمندان ترک است.
نه، ایرانی‌ها این کار را کرده‌اند. بیشتر هم بر پایه مینیاتور کار شده است. به هرحال منظورم این است که نمایشگاه‌ها در بخش هنر اسلامی به شکل چرخشی نمایش داده می‌شوند. به عنوان مثال این نمایشگاه تا چندی دیگر به تگزاس می‌رود. من هنگام تماشای نمایشگاه صوفی‌گری با کارشناس هنر اسلامی آن صحبت‌هایی پیرامون مجموعه حافظ کردم. جالب است بدانید کارشناس این نمایشگاه متخصص شاهنامه نیز هست و فردوسی را خوب می‌شناسد.
خانم اصولی! وقتی صحبت از حافظ به میان می‌آید این پرسش مطرح می‌شود که اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها با نمایش مینیاتورهایی با درونمایه اشعار او به چه جنبه‌هایی در شعر حافظ توجه بیشتری دارند؟
به نظرم این علاقه‌مندی‌ها دوره‌ای است. به عنوان مثال زمانی کتاب‌هایی که درباره مولانا نوشته می‌شد یا حتی آثار خود او در کشورهای دیگر خیلی پرفروش بود. درباره حافظ هم همین است. بیشتر اوقات در غرب پیرامون دیدگاه‌ها و اشعار او اظهار عقایدی می‌شود. در ارتباط با سوال شما حتی به خاطر دارم آقایی در موزه لودویگ و هنگام نمایش مجموعه حافظ از موسسه حافظ و گوته به نمایشگاه آمد و درباره آثار من در این نمایشگاه سخنرانی کرد. در کشورهای دیگر بویژه اروپا و آمریکا این یک رسم است که وقتی اثری به نمایش درمی‌آید، حتما یک کارشناس درباره آن سخنرانی می‌کند. در آن نمایشگاه آنچه برای مخاطبانی که از مجموعه بازدید می‌کردند لذتبخش بود یک تصویر کلی از اشعار او بود. شاید به این خاطر که شعرهای حافظ از دیرباز تاکنون برای دوستدارانش حالتی چندگانه داشته است. من فقط در مجموعه حافظ به یک بعد از او پرداخته‌ام. ببینید، در تمام این تابلوها ما مردی به نام حافظ داریم که با یک فرشته یا یک معشوق آسمانی یا زمینی حرف می‌زند. حالا شاید این فرشته در نظر برخی نماد معشوق باشد و در نظر برخی نماد رهایی و یک ناجی.
یک سوال پیش می‌آید و اینکه آیا واقعا معشوقی که حافظ از او در اشعارش حرف می‌زند زمینی بوده یا آسمانی؟
من نظرم این است كه هم زمینی و هم آسمانی بوده. به هرحال به شکل دقیق نمی‌توان به شناسایی این مساله پرداخت. من سعی کرده‌ام به نوبه خود از اشعارش آن تصویر کلی که دریافت کرده بودم را تصویر کنم.
در مجموعه حافظ ما یک اثر 8 لته‌ای می‌بینیم و حافظ را که در مراحل مختلف به تصویر کشیده شده است. اگر ممکن است درباره این اثر صحبت کنید.
این اشاره به این شعر«من پیر سال و ماه نیم یار بی‌وفاست» دارد. در این کار حافظ در تابلوی اول جوان است و به دنبال معشوق و مسلما وصل. به‌طور کلی در این 8 تابلو، 4 بار حافظ در 4 فصل تصویر شده است. من سعی کرده‌ام گذشت زمان را در 8 تابلو نشان دهم، گذشت زمان و در واقع گذشت عمر حافظ. در واقع در زمان وصل است که حافظ، حافظ می‌شود. در تابلوی هشتم که در فصل پاییز اتفاق می‌افتد، حافظ دیگر به مرد مسنی تبدیل شده و به نوعی به تکامل رسیده است. در اینجاست که معشوق به او طعم شیرین وصل را می‌چشاند، اما این وصل زمانی اتفاق می‌افتد که دیگر حافظ شعر خود را جاودانه کرده، به انتهای عمر خود رسیده و وقتی به مرحله وصال دست می‌یابد که دیگر باید دنیای مادی را ترک کند. در این اثر، معشوق می‌تواند همان الهه الهام او باشد یا شاید هم جوهر خلاقیتش. به هرحال فصل پایانی حافظ به زمستان منجر می‌شود.
نکته‌ای که درباره آثار شما مشهود است اینکه زمان در تمام آثار غایب است، یعنی تمام تصاویر در فضایی سوررئالیستی اتفاق می‌افتد به مدد رنگ‌های جادویی.
بله، چنانچه این آثار می‌توانند در برهه‌های مختلف به وقوع بپیوندد. در اثر«من ملک بودم و فردوس برین جایم بود» نیز من به تصویر یک فرشته مرد پرداخته‌ام؛ به‌رغم اینکه همیشه بیشتر نقاشان، فرشته را در قالب یک زن تصویر می‌کرده‌اند، ضمن اینکه در این اثر من بچه‌ای را طرح کرده‌ام که به وسیله فرشته دیگری از بهشت به زمین می‌آید و درگیر مسائل زمینی می‌شود. می‌خواهم بگویم در هر شعر من کوشیده‌ام برداشت‌های شخصی‌اي که از اشعار حافظ داشته‌ام را تصویر کنم. من همیشه عاشق شعر حافظ بوده‌ام و به جرات می‌توانم بگویم از 16 سالگی مرید جدی اشعارش بوده‌ام.
مثل اینکه شما در ماه‌های گذشته روی مجموعه‌ای از زنان شاهنامه هم کار کرده‌اید. بیشتر به چه کسانی پرداخته‌اید؛ رودابه یا گرد آفرید؟
اولی‌اش را روی تهمینه انجام داده‌ام؛ در قالب 2 تابلو. ببینید، همان‌طور که می‌دانید تهمینه عاشق رستم است و می‌خواهد از او فرزندی داشته باشد ولی نمی‌داند سرنوشت طوری رقم خورده که مردی که این بچه را به او می‌دهد در نهایت قاتل بچه‌اش می‌شود. در واقع وقتی تهمینه با رستم ازدواج می‌کند، می‌میرد. منظورم این است که نوعی مرگ روحی برایش اتفاق می‌افتد.
جالب این است که حتی سهراب در خلال این نبرد چندین‌بار از رستم می‌خواهد جنگ را کنار بگذارد.
دقیقا، ولی سرنوشت شوم اتفاق می‌افتد. موضوع دیگر در این اثر مهم این است که در این دوره ما در شاهنامه شاهد پایان دوره مادرسالاری هستیم زیرا سهراب به دست پدرش کشته می‌شود و اشاره به این پیام که اگر کسی فرزندش را نشناسد او را می‌کشد. یا همین‌طور درباره فرنگیس کار کردم. فرنگیس بدون اینکه خودش بخواهد به خواست پدرش به همسری سیاوش درمی‌آید و به همین ترتیب، به خواست پدرش، سر سیاوش بریده می‌شود.
فکر کنم می‌خواهید در این اثر به تن دادن به نظام مردسالارانه در دوره فردوسی اشاره کنید.
دقیقا. به هر صورت این مجموعه هنوز کامل نشده اما محور اصلی آن مطالعه روی زنان اسطوره‌ای است.
چرا هر وقت می‌خواهیم سراغ فردوسی و مولوی برویم، تعدادی از آثار آنها را مورد توجه قرار می‌دهیم؟ به‌عنوان مثال هر وقت می‌خواهیم درباره آثار مولانا کاری کنیم، به سراغ مثنوی می‌رویم و فیه‌مافیه مغفول می‌ماند یا در شاهنامه بلافاصله هنرمندان به سمت رستم، سهراب و اسفندیار می‌روند و شخصیت‌هایی چون گرسیوز، گشتاسب، فرامرز و حتی سیاوش مهجور می‌مانند.
من فکر می‌کنم بستگی دارد به اینکه هر کسی به چه چیزی در این زمینه فکر کند. شاید به عنوان مثال هیچ‌کس فکر نکرده نقش ضدقهرمانان را در این آثار بررسی کند یا هیچ‌کس فکر نکرده روی شخصیت یاگو در اتللو کار کند، ضمن اینکه نقاشان غیرمینیاتوریست ما عمدتا سراغ شعر نمی‌روند، در حالی که طی دوره‌های گذشته، شعر و نقاشی ما در هم تنیده است، شاهکار نگارگری ما در این دوره خلق شده است. هنرمندان ما اول آمدند سنت را انکار کردند بعد که بازگشتند باز یک نگاه سنتی را انتخاب کردند.
انگار ما در این زمینه در دور باطل کلیشه‌ها گیر کرده‌ایم.
بله، مي‌توان گفت دیدگاه خودشان را نمی‌آورند. من سعی کردم حافظ را از دیدگاه زنانه خودم کار کنم. فکر می‌کنم این اختیار را دارم، منتها مشکل ما در ایران این است که همه چیز در یک وضع ناتمام می‌ماند و تبدیل به سبک و راه نمی‌شود. الان خانمي در آمریکا هست که دکترای هنر اسلامی دارد و دوست دارد راجع به 2 اثر من مطلب بنویسد. در ایران نقد جدی نداریم. وقتی هنرمندی کار می‌کند در خلأ و برهوت کار می‌کند چون هیچ‌کس نظر نمی‌دهد تا هنرمند بداند کجای کار است. برای همین است که من بیشتر راجع به نظریه‌پردازی غربی حرف می‌زنم.
یا این نقدها عمدتا حالت انشاء دارد یا غرض‌ورزانه و شخصی است.
دقیقا، یعنی نقدهای موجود در ایران تماما به دعوا و مرافعه میان هنرمند و منتقد ختم می‌شود در حالی که در کشورهای دیگر این‌طور نیست. یادم هست یک بار در موزه آدریج در آمریکا، نمایشگاهی از هنرمندان مینیاتوریست پاکستانی برپا بود. خانمی که دست‌اندرکار نمایشگاه بود یکی از کاتالوگ‌های مرا دید و به من گفت: شما تئاتر کار می‌کردید؟ من تعجب کردم که او چطور توانست تشخیص بدهد. گفتم: بله، من بازیگری کرده‌ام، عکاسی کرده‌ام، طراحی صحنه کرده‌ام. شما از کجا متوجه شدید؟ گفت: به این خاطر که شما در کارتان اول صحنه‌آرایی می‌کنید و بعد قصه را تعریف می‌کنید. می‌خواهم بگویم یک منتقد هنرهای تجسمی در کشورهای دیگر واقعا خبره این کار است ولی در ایران بعضی‌ها تا با من مواجه می‌شوند، می‌گویند هنوز داری مینیاتور کار می‌کنی؟
عجیب است، مثل اینکه به کسی بگویند هنوز داری غذا می‌خوری؟ من فکر می‌کنم این مساله به 2 بحث بازمی‌گردد؛ نخست اینکه مخاطب عام مینیاتور را در گل و مرغ‌های دوره بهزاد می‌بیند و دیگر اینکه ما واقعا اشرافی در این حوزه نداریم.
متاسفم بگویم بیشتر کسانی که این حرف را می‌زنند یا این عقیده را دارند، اغلب همکاران تجسمی خودمان هستند و این دردناک است. اگر خاطرتان باشد پیش از گفتوگو یک اثرم را نشانت دادم که برداشتی از «آفرینش» میکل‌آنژ بود اما در ایران بعضی از هنرمندان ما واقعا این اثر میکل‌آنژ را نمی‌شناسند.
می‌توان گفت کشورهای دیگر در حیطه هنرهای تجسمی یا حتی سینما واقعا تعقیب‌کننده خط‌مشی کاری ما هستند.
واقعا. دلیلش هم این است که نوع نگاه ما در کار برایشان جالب است ولی در ایران هنوز این طرز فکر وجود دارد که هنوز داری مینیاتور کار می‌کنی؟ اصلا فکر می‌کنم این پیشداوری است که نمی‌گذارد کسی به جنبه‌های دیگر کارم نظر کند. این یکی از مصائب من است. بارها در کشورهای دیگر به من گفتند نقدهایی که راجع به کارهایت در ایران نوشته شده را برایمان بفرست و من واقعا جز مصاحبه هیچی نداشته‌ام.
آنها بیشتر به چه کارهایی نظر دارند؟
خیلی جالب است اگر به شما بگویم کارهایی را دوست دارند که مهجور‌ند یا در جاهای دیگر نسبت به آن واکنش‌های منفی وجود داشته یا به هر حال کسی به آن محل نگذاشته است. در این ارتباط بعضی از هنرمندان خودمان این اتهام را به من زده‌اند که تو طوری کار می‌کنی که مورد پسند خارجی‌ها باشد، در صورتی که من کارم را می‌کنم و می‌روم. نظرم این است، اگر کسی بخواهد به هنر نقاشی دنیا چیزی اضافه کند، باید کاری کند که برای دیگران جالب باشد. خیلی‌ها می‌گویند مرزی وجود ندارد که هنرمند چه کاری را انجام دهد. نظر من این است هنر باید باطنی باشد اما کار ایرانی‌ها چون مورد توجه واقع می‌شود، این اتهامات شروع می‌شود. من در جواب به این گروه می‌گویم من وقتی هنر آمریکا یا شرق دور را نگاه می‌کنم، خوشم می‌آید. دوست دارم متنوع باشد. دوست ندارم توی همه کشورها مک‌دونالد بخورم. هنر، مک‌دونالد نیست. نمی‌شود برای هنر نسخه پیچید و همه از آن تبعیت کنند. پس مولفه و خصوصیت هنری هر کشور کجاست؟ هر اثر هنری یک وجه افتراق دارد یا حتی نوع نگاهش با دیگر کشورها فرق می‌کند. شما وقتی به یک موزه در کشور دیگری می‌روید مسلما دوست دارید کاری ببینید که با آثار خودتان متفاوت باشد یا تمایل دارید بدانید این کار چه چیزی به هنر دنیا اضافه کرده است. ارسال نظر
پربیننده