هنرمندان هم پیر می‌شوند!

چند روز پیش در روزنامه‌ها خبری خواندم که تا مدتی ذهنم را مشغول کرد. خبر درباره یکی از بازیگران پیشکسوت سینما و تئاتر بود که به دلیل بیماری و تنهایی و کهولت، همسایگان درخواست انتقال او را به آسایشگاه سالمندان داده بودند. این خبر در عین حال که واقعیت تکرارپذیری در جامعه ما است، اما در هر زمان شوک‌آور و ناراحت‌کننده است. تصویر جوانی آن بازیگر را به یاد می‌آورم که در فیلم‌های قدیمی دیده‌ام؛ تصویر زنی مهربان، خوشرو و همراه. به تصویر میانسالی‌اش فکر می‌کنم همیشه نقش مادران مهربان را باز می‌کرد و تصویر سال‌های سالمندی که نقش مادر بزرگ‌های دلسوز و گاهی تنها را بازی می‌کرد؛ تنها از این جهت که کسی حرفش را نمی‌فهمید. این همان تصویر زندگی هنرمندان ما است؛ با طراوت و بشاشت آغاز می‌کنند، به اوج خلاقیت می‌رسند و ناگهان در اوج، به دلیل افزایش سن، تعداد پیشنهادها کم می‌شود و بتدریج خانه‌نشین می‌شوند، حال یا باید شغل‌های دیگری مثل مجری‌گری (اگر خوش شانس باشند) یا برخی مشاغل اجتماعی را تجربه کنند(مثل دعوت‌های مکرر برای مراسم خیریه) یا کاملا مطمئن باشند که «کسی به سرهنگ زنگ نمی‌زند» مثل شخصیت سرهنگ در داستان مارکز (کسی به سرهنگ نامه نمی‌نویسد). در تمام جوامع دنیا،‌ وقتی هنرمند به اوج پختگی می‌رسد از 2گونه تسهیلات اجتماعی و حرفه‌ای برخوردار می‌شود. نخستین آن تسهیلات صنفی است که معمولاً یک هنرمند موفق میانسال نباید غم نان داشته باشد و حتی در کشور امارات و ترکیه (همسایگان ما) شنیده‌ام که هنرمند بعد از 35 سالگی در هر رشته‌ای که فعال بوده است به نوعی حقوق دریافت می‌کند و از امکانات مسکن، پرستار کودک، اتومبیل، بیمه و... بهره‌مند می‌شود. تسهیلات دوم، تامین اجتماعی و شغلی است. معمولاً وقتی سن فعال یک هنرمند به پایان می‌رسد، در کشورهای دیگر او را در آموزش جوانان دخالت می‌دهند، برای او بزرگداشت و سمینار و سخنرانی می‌گذارند، در داوری‌ها از او کمک می‌خواهند و بتدریج او را از شخصیتی هنری به شخصیتی سینمایی بدل می‌کنند، مثلاً همین خانم جیمز دی مور (پزشک دهکده) وقتی به 50سالگی رسید از او به عنوان مشاور خانواده بهره جستند چرا که سال‌ها مشکلات زنان را روی پرده به تصویر کشیده بود و آگاهی زیادی از همجنسان خود و مشکلات آنها داشت. برای من به عنوان عضوی از خانواده هنرمندان کشور مهم نیست که مثلا خانه تئاتر سمینار «مقابله با پیری زودرس در بازیگران» را برگزار می‌کند و راه‌های تعویق پیری را توضیح می‌دهد، برای من به عنوان یک نویسنده این مهم است که همه پیر می‌شویم، اگر بازیگری دیگر نتواند جمله‌های نقش خود را حفظ کند، یک نویسنده هم ممکن است دیگر نتواند بنویسد، این به معنی پایان زندگی او نباید باشد. در جامعه‌ای که به فرهنگ و هنر اهمیت می‌دهد، همیشه حمایت از هنرمند بویژه هنرمندان پیشکسوت باید ساز و کار اساسی و ثابتی داشته باشد، حتی نام خانه «پیشکسوتان هنر» هم یک اصطلاح فرمایشی بود چه برسد به اینکه بسته شد! من دلم می‌سوزد برای آن خانم بازیگر که همسایه‌هایش درخواست انتقال او را به آسایشگاه داده‌اند، برای بازیگری که جنازه‌اش چند روز بعد کنار سطل زباله خانه‌اش پیدا می‌شود، برای خودم که در این جامعه می‌نویسم و برای تنهایی تمام هنرمندانی که یک روز به دنیا خواهند آمد. اگر خواهی راز تو را دشمن نداند با دوست مگوی. سعدی بزرگی در احترام داشتن نیست، بلکه در شایستگی احترام داشتن است. ارسطو اول به هزار لطف بنواخت مرا آخر به هزار غصه بگداخت مرا چون مهره مهر خویش می‌باخت مرا چون من همه او شدم بینداخت مرا مولوی