سال جدید با خبرهای متفاوتی درباره بافتهای فرسوده شهرهای کشور بویژه درباره پایتخت آغاز شد؛ خبرهایی که گاه امیدوارکننده بودند، گاه ناامیدکننده و گاه ابهام‌برانگیز. در این میان ابهام‌برانگیزترین خبری که اعلام شد از سوی سخنگوی شهرداری تهران بود که از نوسازی تنها 400 واحد مسکونی طی 8 سال و در کل بافت فرسوده پایتخت خبر می‌داد. محمدهادی ایازی که در نخستین روزهای خردادماه از سوی خبرنگاران درباره بافت فرسوده مورد سوال قرار گرفته بود، در توضیح این آمار گفت: شهرداری تا به امروز 30 هزار مجوز نوسازی بافت فرسوده صادر کرده که از این تعداد فعلا 400 واحد نوسازی و تحویل داده شده است. البته قرار نیست اجرای تمام پروژه‌های نوسازی به عهده شهرداری باشد بلکه مردم و بخش خصوصی نیز باید آستین بالا بزنند. البته وی تا همین‌جا هم بسنده نکرد و در ادامه حرف‌هایش توپ را به زمین دولت انداخت و خطاب به خبرنگاران گفت: امروز باید سوال شما درباره بافتهای فرسوده این باشد که در برنامه سوم و چهارم و دولت قبل چه فعالیت‌هایی در این زمینه انجام شده است و در چند سال اخیر این اقدامات به کجا رسیده است؟ با این همه نه فقط شهرداری تهران بلکه شهرداری‌های کل کشور از معضلی به نام بافت فرسوده نگرانند و اگرچه گاهی اوقات ابزارهای مالی برای رفع آن ندارند اما آنها را به شکل سدهایی در برابر طرح‌های توسعه‌ای خود در سطح شهر می‌بینند. سدی که نه‌تنها مانع از رشد و توسعه شهر می‌شود بلکه می‌تواند به عنوان یک معضل اجتماعی در مقاطعی نیز خطرآفرین باشد. کارشناسان شهری، جامعه‌شناس‌ها، اصحاب صنعت ساختمان و مدیران و برنامه‌ریزان کشوری سال‌هاست با حجم گسترده‌ای از بافتهای فرسوده در شهرها مواجهند و هنوز نتوانسته‌اند بر این دیو چندسر فائق آیند! شاید بتوان در بررسی این چالش شهری پس از تعریف بافت فرسوده به فعالیت‌های تاثیرگذار در این عرصه اشاره کرد و مشکلات کار را یک به یک برشمرد.
آمارها چه می‌گویند؟
گفته می‌شود در سراسر کشور تا به حال 57 هزار هکتار بافت فرسوده شناسایی شده و در همین تهران، وسعت بافتهای فرسوده بیش از 14 هزار و 792 هکتار است. جالب است که 37 درصد از جمعیت پایتخت در بخش‌هایی از شهر سکونت دارند که هر لحظه می‌توانند حادثه‌ساز باشند؛ حادثه‌هایی که گاهی به علت مقاومت ساختاری بافت فرسوده غیرقابل امدادرسانی هستند. به گفته کارشناسان با توجه به حجم بالای فرسودگی شهری و روستایی در بافت جمعیتی کشور اقداماتی که از سوی مسؤولان انجام شده رویه مناسبی نداشته و بیش از آنکه به نوسازی یا مقاوم‌سازی این بافتها کمک کند، موجبات فرسودگی روزافزون را فراهم کرده است. شهرداری مشهد مدتی پیش در این باره در همایش ملی بهسازی و نوسازی بافت فرسوده شهری گفته است: شاید علت ناکامی و عدم موفقیت بهسازی و نوسازی بافتهای فرسوده، تسامح مسؤولان امر در این عرصه باشد، چرا که در زمینه بهسازی بافتهای فرسوده تنها نباید به مسائل عمرانی توجه شود، بلکه مسائل اجتماعی و فرهنگی پیرامون آن نقشی به مراتب مهم‌تر از فاکتور عمرانی دارد.
سخنان سیدمحمد پژمان، شهردار مشهد که یکی از فرسوده‌ترین شهرهای ایران است، حکایت از دست و پنجه نرم کردن مدیران شهری با بافت فرسوده‌ای دارد که هنوز بسیاری از مدیران سطوح مختلف در تعریف آن دچار تناقض هستند. در بسیاری از شهرهای کهن و تاریخی ما بافتهای فرسوده منشأ پیدایش و هسته اولیه شهرها هستند که با تغییرات شهری به وجود آمده فاصله عمیقی با نیازهای روزمره شهرنشینی پیدا کرده‌اند و همین مساله یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های فرهنگی این دست از بافتهای مسکونی را موجب شده است.
دولتمردان و مجریان نوسازی بافتهای فرسوده نیز با مشکلات عجیب و غریبی برای فعالیت‌شان مواجه هستند چرا که بسیاری از مردم و مالکان بافتهای فرسوده از پروسه نوسازی استقبال نمی‌کنند، بنابراین در بحث اصلاح بافتهای شهری کهن و نوسازی بافتهای فرسوده نیاز است که حتما سیاست‌های تشویقی دولتی در رئوس بررسی قرار بگیرند. شاید پیدا کردن راه‌حلی برای سرعت بخشیدن به نوسازی بافتهای فرسوده شهری چیزی شبیه به آوردن نوشدارو برای سهراب در حال مرگ باشد، با این همه ویژگی‌هایی که در بالا به آنها اشاره شد همگی راه‌حل‌هایی نیز دارند که می‌توان با توجه به آن بحث نوسازی در این بافتها را احیا و سرعت بخشید.
با ریزدانگی بافت فرسوده چه کنیم؟
حجم گسترده‌ای از بافتهای فرسوده شهرها در مناطق قدیمی شهر و به اصطلاح جنوب شهر یافت می‌شود و این یعنی خانه‌های 50 تا 70متری که ردیف کوچه‌های تنگ و باریک را تصاحب کرده‌اند. اگر به حضور انبوه‌سازان در این نوع بافتها به عنوان راه‌حلی برای مشکل بافتهای فرسوده بنگریم، قطعا باید این نکته را نیز در نظر داشته باشیم که در حالت خوشبینانه اگر سرمایه‌گذاری و امکانات داخلی اجازه این حضور را به این قشر از اهالی ساخت و ساز کشور بدهد باز هم مشکل عمده‌ای در کار هست؛ آیا اصولا انبوهسازی روی قطعه زمین 50 تا 70متری سود اقتصادی درخور توجهی را در پی خواهد داشت؟ به نظر می‌رسد اگر زمین را به عنوان ماده خام انبوهسازی در نظر بگیریم، چنین متراژهایی هیچگاه نمی‌توانند برای انبوه‌سازان مورد توجه باشند و در نتیجه انبوهسازی نمی‌تواند به عنوان کلیدی برای حل بحران بافتهای فرسوده مدنظر باشد.
پیشنهادی که شاید بتواند به عنوان یک راه‌حل عملی در این حوزه مطرح شود، یک کارگروهی از طرف ارگان‌ها و سازمان‌‌های ذی‌صلاح است (چیزی که مدت‌هاست به فراموشی و گاهی اوقات به سهل‌انگاری سپرده شده). از این منظر، شهرداری‌ها می‌توانند با شناسایی نقاط مورد نظر و ارجاع آنها به مراجع قضایی با هماهنگی صاحبان ملک، در جهت کنار هم قرار دادن چند قطعه زمین کوچک و یکی کردن آنها، راه را برای حضور انبوه‌سازان هموار کنند! این کار که به آن تجمیع پلاک می‌گویند می‌تواند راهکار اساسی مدیران شهری برای تجمیع ملک‌های کوچک و بزرگ کردن عرصه نوسازی بافت فرسوده باشد. در این صورت علاوه بر ترغیب پیمانکارانی در قالب شرکت‌های انبوهسازی، هزینه ساخت و ساز پایین آمده و بنای ساخته شده از به روزترین فناوری‌ها برخوردار خواهد شد، اما این کار نیاز به کمی تسامح و تساهل از سوی مراجع قضایی و سازمان ثبت اسناد برای هماهنگی در تجمیع پلاک‌ها و پیگیری دفتر حقوقی شهرداری‌ها دارد که در یک کار گروهی تجلی پیدا می‌کند. این کار نیاز به همان سیستم ارگانیکی دارد که هر اندامش براي رسيدن به هدف نهايي فعالیت کند و البته کمی هم بستر قانونی که با شعارهای دولت جدید همخوانی دارد را مي‌طلبد.
جای خالی مشارکت مردمی
اردیبهشت‌ماه امسال بود که مدیرکل دفتر طراحی شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری اعلام کرد، بازسازی 60 هزار هکتار بافت فرسوده بدون مشارکت مردمی امکانپذیر نیست! این جمله که انتظار می‌رفت خیلی وقت پیش گفته شود، در حالی از دهان مهم‌ترین مدیر داخلی در امر نوسازی بافتهای فرسوده شهری بیرون می‌آید که سال‌هاست کارشناسان هشدار می‌دهند در صورت عدم ورود مردم به نوسازی بافت شهری هیچ سیاست تشویقی قابل اجرا نخواهد بود. با این همه به نظر می‌رسد مسؤولان هنوز هم به امر مهم مشارکت مردمی ایمان ندارند و بعضی اوقات برای خالی نبودن عریضه از آن سخن می‌گویند. با این حال عليرضا ابلقي، مدیرکل دفتر طراحی شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری ایران، تدوین برنامه‌های تشویقی در بافتهای فرسوده را یکی از راهکارهای مهم در این بخش دانسته و معتقد است، مردم برای سرمایه‌گذاری در بافتهای قدیمی نیاز به بسترسازی مناسب دارند و حمایت دولت تاثیرگذار است. وی با اشاره به اینکه نیازی به کار اجرایی دولت در بافت فرسوده نیست، بلکه دولت می‌تواند از طریق نظام بانکی امکان اعطای تسهیلات را به مردم فراهم سازد و خود نقش حمایتی و هدایتی ایفا کند، افزود: نوسازی در بافتهای فرسوده باید به گونه‌ای طراحی شود که از هر اقدام دیگری سودآورتر باشد و مردم از آن استقبال کنند. ابلقی پیشنهاد کرد: دولت به روش تشویقی اعطای تسهیلات ساخت مسکن را به مدت 10 سال برای بافتهای فرسوده به عنوان یک اولویت در نظر بگیرد. این اقدام نقش بسزایی در سامان بخشیدن به این مناطق دارد. با وجود همه تلاش‌ها برای حل بحران بافت فرسوده شهرها
حکایت همچنان باقی است
سال جدید با خبرهای متفاوتی درباره بافتهای فرسوده شهرهای کشور بویژه درباره پایتخت آغاز شد؛ خبرهایی که گاه امیدوارکننده بودند، گاه ناامیدکننده و گاه ابهام‌برانگیز. در این میان ابهام‌برانگیزترین خبری که اعلام شد از سوی سخنگوی شهرداری تهران بود که از نوسازی تنها 400 واحد مسکونی طی 8 سال و در کل بافت فرسوده پایتخت خبر می‌داد. محمدهادی ایازی که در نخستین روزهای خردادماه از سوی خبرنگاران درباره بافت فرسوده مورد سوال قرار گرفته بود، در توضیح این آمار گفت: شهرداری تا به امروز 30 هزار مجوز نوسازی بافت فرسوده صادر کرده که از این تعداد فعلا 400 واحد نوسازی و تحویل داده شده است. البته قرار نیست اجرای تمام پروژه‌های نوسازی به عهده شهرداری باشد بلکه مردم و بخش خصوصی نیز باید آستین بالا بزنند. البته وی تا همین‌جا هم بسنده نکرد و در ادامه حرف‌هایش توپ را به زمین دولت انداخت و خطاب به خبرنگاران گفت: امروز باید سوال شما درباره بافتهای فرسوده این باشد که در برنامه سوم و چهارم و دولت قبل چه فعالیت‌هایی در این زمینه انجام شده است و در چند سال اخیر این اقدامات به کجا رسیده است؟ با این همه نه فقط شهرداری تهران بلکه شهرداری‌های کل کشور از معضلی به نام بافت فرسوده نگرانند و اگرچه گاهی اوقات ابزارهای مالی برای رفع آن ندارند اما آنها را به شکل سدهایی در برابر طرح‌های توسعه‌ای خود در سطح شهر می‌بینند. سدی که نه‌تنها مانع از رشد و توسعه شهر می‌شود بلکه می‌تواند به عنوان یک معضل اجتماعی در مقاطعی نیز خطرآفرین باشد. کارشناسان شهری، جامعه‌شناس‌ها، اصحاب صنعت ساختمان و مدیران و برنامه‌ریزان کشوری سال‌هاست با حجم گسترده‌ای از بافتهای فرسوده در شهرها مواجهند و هنوز نتوانسته‌اند بر این دیو چندسر فائق آیند! شاید بتوان در بررسی این چالش شهری پس از تعریف بافت فرسوده به فعالیت‌های تاثیرگذار در این عرصه اشاره کرد و مشکلات کار را یک به یک برشمرد.
آمارها چه می‌گویند؟
گفته می‌شود در سراسر کشور تا به حال 57 هزار هکتار بافت فرسوده شناسایی شده و در همین تهران، وسعت بافتهای فرسوده بیش از 14 هزار و 792 هکتار است. جالب است که 37 درصد از جمعیت پایتخت در بخش‌هایی از شهر سکونت دارند که هر لحظه می‌توانند حادثه‌ساز باشند؛ حادثه‌هایی که گاهی به علت مقاومت ساختاری بافت فرسوده غیرقابل امدادرسانی هستند. به گفته کارشناسان با توجه به حجم بالای فرسودگی شهری و روستایی در بافت جمعیتی کشور اقداماتی که از سوی مسؤولان انجام شده رویه مناسبی نداشته و بیش از آنکه به نوسازی یا مقاوم‌سازی این بافتها کمک کند، موجبات فرسودگی روزافزون را فراهم کرده است. شهرداری مشهد مدتی پیش در این باره در همایش ملی بهسازی و نوسازی بافت فرسوده شهری گفته است: شاید علت ناکامی و عدم موفقیت بهسازی و نوسازی بافتهای فرسوده، تسامح مسؤولان امر در این عرصه باشد، چرا که در زمینه بهسازی بافتهای فرسوده تنها نباید به مسائل عمرانی توجه شود، بلکه مسائل اجتماعی و فرهنگی پیرامون آن نقشی به مراتب مهم‌تر از فاکتور عمرانی دارد.
سخنان سیدمحمد پژمان، شهردار مشهد که یکی از فرسوده‌ترین شهرهای ایران است، حکایت از دست و پنجه نرم کردن مدیران شهری با بافت فرسوده‌ای دارد که هنوز بسیاری از مدیران سطوح مختلف در تعریف آن دچار تناقض هستند. در بسیاری از شهرهای کهن و تاریخی ما بافتهای فرسوده منشأ پیدایش و هسته اولیه شهرها هستند که با تغییرات شهری به وجود آمده فاصله عمیقی با نیازهای روزمره شهرنشینی پیدا کرده‌اند و همین مساله یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های فرهنگی این دست از بافتهای مسکونی را موجب شده است.
دولتمردان و مجریان نوسازی بافتهای فرسوده نیز با مشکلات عجیب و غریبی برای فعالیت‌شان مواجه هستند چرا که بسیاری از مردم و مالکان بافتهای فرسوده از پروسه نوسازی استقبال نمی‌کنند، بنابراین در بحث اصلاح بافتهای شهری کهن و نوسازی بافتهای فرسوده نیاز است که حتما سیاست‌های تشویقی دولتی در رئوس بررسی قرار بگیرند. شاید پیدا کردن راه‌حلی برای سرعت بخشیدن به نوسازی بافتهای فرسوده شهری چیزی شبیه به آوردن نوشدارو برای سهراب در حال مرگ باشد، با این همه ویژگی‌هایی که در بالا به آنها اشاره شد همگی راه‌حل‌هایی نیز دارند که می‌توان با توجه به آن بحث نوسازی در این بافتها را احیا و سرعت بخشید.
با ریزدانگی بافت فرسوده چه کنیم؟
حجم گسترده‌ای از بافتهای فرسوده شهرها در مناطق قدیمی شهر و به اصطلاح جنوب شهر یافت می‌شود و این یعنی خانه‌های 50 تا 70متری که ردیف کوچه‌های تنگ و باریک را تصاحب کرده‌اند. اگر به حضور انبوه‌سازان در این نوع بافتها به عنوان راه‌حلی برای مشکل بافتهای فرسوده بنگریم، قطعا باید این نکته را نیز در نظر داشته باشیم که در حالت خوشبینانه اگر سرمایه‌گذاری و امکانات داخلی اجازه این حضور را به این قشر از اهالی ساخت و ساز کشور بدهد باز هم مشکل عمده‌ای در کار هست؛ آیا اصولا انبوهسازی روی قطعه زمین 50 تا 70متری سود اقتصادی درخور توجهی را در پی خواهد داشت؟ به نظر می‌رسد اگر زمین را به عنوان ماده خام انبوهسازی در نظر بگیریم، چنین متراژهایی هیچگاه نمی‌توانند برای انبوه‌سازان مورد توجه باشند و در نتیجه انبوهسازی نمی‌تواند به عنوان کلیدی برای حل بحران بافتهای فرسوده مدنظر باشد.
پیشنهادی که شاید بتواند به عنوان یک راه‌حل عملی در این حوزه مطرح شود، یک کارگروهی از طرف ارگان‌ها و سازمان‌‌های ذی‌صلاح است (چیزی که مدت‌هاست به فراموشی و گاهی اوقات به سهل‌انگاری سپرده شده). از این منظر، شهرداری‌ها می‌توانند با شناسایی نقاط مورد نظر و ارجاع آنها به مراجع قضایی با هماهنگی صاحبان ملک، در جهت کنار هم قرار دادن چند قطعه زمین کوچک و یکی کردن آنها، راه را برای حضور انبوه‌سازان هموار کنند! این کار که به آن تجمیع پلاک می‌گویند می‌تواند راهکار اساسی مدیران شهری برای تجمیع ملک‌های کوچک و بزرگ کردن عرصه نوسازی بافت فرسوده باشد. در این صورت علاوه بر ترغیب پیمانکارانی در قالب شرکت‌های انبوهسازی، هزینه ساخت و ساز پایین آمده و بنای ساخته شده از به روزترین فناوری‌ها برخوردار خواهد شد، اما این کار نیاز به کمی تسامح و تساهل از سوی مراجع قضایی و سازمان ثبت اسناد برای هماهنگی در تجمیع پلاک‌ها و پیگیری دفتر حقوقی شهرداری‌ها دارد که در یک کار گروهی تجلی پیدا می‌کند. این کار نیاز به همان سیستم ارگانیکی دارد که هر اندامش براي رسيدن به هدف نهايي فعالیت کند و البته کمی هم بستر قانونی که با شعارهای دولت جدید همخوانی دارد را مي‌طلبد.
جای خالی مشارکت مردمی
اردیبهشت‌ماه امسال بود که مدیرکل دفتر طراحی شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری اعلام کرد، بازسازی 60 هزار هکتار بافت فرسوده بدون مشارکت مردمی امکانپذیر نیست! این جمله که انتظار می‌رفت خیلی وقت پیش گفته شود، در حالی از دهان مهم‌ترین مدیر داخلی در امر نوسازی بافتهای فرسوده شهری بیرون می‌آید که سال‌هاست کارشناسان هشدار می‌دهند در صورت عدم ورود مردم به نوسازی بافت شهری هیچ سیاست تشویقی قابل اجرا نخواهد بود. با این همه به نظر می‌رسد مسؤولان هنوز هم به امر مهم مشارکت مردمی ایمان ندارند و بعضی اوقات برای خالی نبودن عریضه از آن سخن می‌گویند. با این حال عليرضا ابلقي، مدیرکل دفتر طراحی شرکت مادر تخصصی عمران و بهسازی شهری ایران، تدوین برنامه‌های تشویقی در بافتهای فرسوده را یکی از راهکارهای مهم در این بخش دانسته و معتقد است، مردم برای سرمایه‌گذاری در بافتهای قدیمی نیاز به بسترسازی مناسب دارند و حمایت دولت تاثیرگذار است. وی با اشاره به اینکه نیازی به کار اجرایی دولت در بافت فرسوده نیست، بلکه دولت می‌تواند از طریق نظام بانکی امکان اعطای تسهیلات را به مردم فراهم سازد و خود نقش حمایتی و هدایتی ایفا کند، افزود: نوسازی در بافتهای فرسوده باید به گونه‌ای طراحی شود که از هر اقدام دیگری سودآورتر باشد و مردم از آن استقبال کنند. ابلقی پیشنهاد کرد: دولت به روش تشویقی اعطای تسهیلات ساخت مسکن را به مدت 10 سال برای بافتهای فرسوده به عنوان یک اولویت در نظر بگیرد. این اقدام نقش بسزایی در سامان بخشیدن به این مناطق دارد. ارسال نظر
پربیننده