هما نصرتي: بافت فرسوده شهری با ویژگی‌هایش تعریف می‌شود. از آنجایی که بسیاری از شهرهای ایران اطراف هسته تاریخی و اولیه شهری ایجاد شده‌اند، به نظر می‌رسد هر یک از ما محله یا مسیری را در شهر خود بشناسیم که با مشکل فرسودگی دست به گریبان باشد. ویژگی‌های بافت فرسوده از لحاظ نیروهای مدیریت شهری و مدیران اجرایی کشور متفاوت است اما می‌توان ویژگی‌های مشترک چنین بافت‌هایی را چنین نام برد:
ناپایداری به معنای نداشتن استحکام لازم
در بافت فرسوده شهری مهمترین عامل خطرساز مقاوم نبودن سازه‌های مسکونی و زیرساخت‌های خدمات‌رسانی است. در چنین بافت‌هایی با پوسیدگی و ناکارآمدی بسیاری از تاسیسات زیرزمینی و رو زمینی مواجه هستیم و از آنجا که تراکم جمعیت در چنین نقاطی بیش از دیگر بخش‌های شهر بوده و طبیعتا تقاضا برای دریافت خدمات بیشتر است، خدمات‌رسانی با استهلاک بیشتری انجام می‌شود. روی دیگر این سکه متزلزل بودن و مقاوم نبودن واحدهای مسکونی‌ای است که به تدریج تخریب شده و آسیب‌های اجتماعی ناگواری را پدید می‌آورد. این در حالی است که در صورت بروز حوادث غیرمترقبه بی‌شک این بافت شهری نابود شده و تبعاتش مناطق همسایگی ساختمان‌ها را هم در بر می‌گیرد که شامل خانه‌های مجاور، خیابان‌ها، کوچه‌ها و دیگر مسیرهای دسترسی می‌شود. از سوی دیگر اغلب واحدهای ساختمانی در بافت‌های فرسوده شهری فاقد سیستم سازه‌ای و هرگونه محاسبات فنی برای مقاومت در برابر سوانح طبیعی از جمله زلزله بوده و واحدهای فرسوده مزبور به لحاظ زیبایی بصری دچار ناهنجاری‌های متعدد است و روح جست‌وجوگر زیبایی شهروندان را متناسب با سلیقه‌های امروزی سیراب نمی‌کند و موجب رویگردانی آنها می‌شود.
پایین بودن ضریب نفوذناپذیری
اصولا ویژگی‌های بافت فرسوده همانگونه که از اسم توصیفی‌اش پیداست با نفی صفت‌های مثبت ایجاد می‌شود. نفوذ ناپذیری به معنای فراهم نبودن امکان خدمات رسانی مناسب (امدادی و زیرساختی) در شرایط بحرانی است. کوچه‌های تنگ و باریک مهمترین ویژگی چنین بافتی است که در برابر ورود نیروهای خدماتی و امدادی مقاومت کرده و مانع از ورود سریع، آسان و همراه با امکانات آنها می‌شود. نکته اینجاست که در سال‌هایی که چنین معابری ساخته می‌شدند، امکانات خدمات‌رسانی شکل و شمایلی متفاوت داشته‌اند و از آنجایی که با رشد امکانات امدادی و خدماتی، بافت‌های فرسوده رشد نکرده‌اند اکنون شاهد ممانعت اجباری از ورود نیروهای امدادی و خدماتی هستیم. از سوی دیگر بافت‌های فرسوده شهری از کمبود و ناکافی بودن سطح شبکه‌ها و معابر دسترسی به خدمات شهری رنج می‌برند و اغلب معابر آنها دارای عرض کمتر از 6 متر است که به هیچ وجه متناسب با زندگی شهری امروز نیست. تاسیسات و زیرساخت‌های شهری به دلیل گذشت زمان فرسوده شده و پاسخگوی نیازهای امروز این مناطق و ساکنان آنها نیست.
ریزدانگی و کوچک بودن ابعاد املاک
2 ویژگی که در بالا به آنها اشاره شد کلاف سردرگم مدیران شهری در بحث مدیریت خدمات رسانی و مراقبت از بافت شهری است، اما ویژگی ریزدانه بودن خانه‌هایی که در بافت‌های فرسوده قرار دارند، بعد دیگری را نشانه رفته که بیشتر به بحث بازسازی و نوسازی مربوط می‌شود. کوچک بودن خانه‌هایی که در این بافت‌ها قرار دارند گاهی موجب می‌شود صاحبان آن تمایل آنچنانی به بازسازی یا نوسازی آن نداشته باشند و از این روست که کارشناسان می‌گویند باید برای تجمیع پلاک در بافت فرسوده شرایط ویژه‌ای وضع کرد.
پایین بودن میزان بهره‌مندی از خدمات
بافت‌های فرسوده شهری از فقدان برخی خدمات فرهنگی، آموزشی و شهری به لحاظ کمی و کیفی رنج می‌برند و در برخی خدمات نیز دچار نقص هستند. در محدوده بافت‌های فرسوده، بندرت شاهد وجود مراکز فرهنگی و عمومی نظیر کتابخانه‌های عمومی، فرهنگسراها و مراکز بهداشتی، درمانی، امداد و نجات، فضاهای سبز و عمومی لازم و کافی، مهدکودک‌ها و امثال آن هستیم. این قانون بر مسائل اقتصادی نیز حاکم است؛ عمده محدوده بافت‌های فرسوده شهری بویژه در لایه‌های مرکزی شهرها از چرخه و حیات اقتصادی شهر خارج شده‌اند و به عبارت ساده‌تر از بین رفتن توجیه اقتصادی و مالی موجب فرار سرمایه‌ها از این مناطق و عدم سرمایه‌گذاری در آنها شده است.
ویژگی اجتماعی و فرهنگی
توسعه فرسودگی و از بین رفتن مرغوبیت محدوده بافت‌های شهری و به عبارت دیگر، تنزل رتبه اجتماعی محدوده‌های مزبور در نگاه شهروندان، موجب افزایش میزان مهاجرت افراد اصیل و بومی با توان اقتصادی مطلوب و جایگزین شدن آنان با افراد با توان اقتصادی پایین تر، اقشار مبتلا به آسیب اجتماعی نظیر معتادان و مهاجران بیگانه شده است. در واقع هنجارهای اجتماعی و فرهنگی محدوده بافت‌های فرسوده به ناهنجاری بدل شده و ملاحظه برخی آمارها نشان می‌دهد، سهم مستاجران به مالکان ساکن در محدوده‌های مذکور بشدت افزایش یافته است. از سوی دیگر به دلیل پایین بودن میزان مقاومت واحدهای فرسوده در برابر سوانح طبیعی حتی برخی واحدها ممکن است با بارش یک باران فرو بریزد که این امر به میزان قابل توجهی سطح امنیت روانی ساکنان را کاهش داده است.
در کنار ویژگی‌های یاد شده، چنانچه مسائل زیست محیطی و آلودگی هوای این محدوده‌ها (عمدتا مراکز شهرها) نیز در نظر گرفته شود، مجموعه عوامل زمینه‌ساز خارج شدن (فرار) مالکان ریشه‌دار و توانمند بافت‌های فرسوده شهری را به صورت یکجا فراهم می‌کند. اگر مالکان توانمند مذکور به عنوان مهمترین سرمایه مقابله با فرسودگی در نظر گرفته شوند، مهاجرت آنها از محدوده‌های بافت‌های فرسوده اصلی‌‌ترین عامل توسعه فرسودگی خواهد بود که متاسفانه شواهد نشان می‌دهد که روند رخدادها اینگونه بوده است. نقض غرضی در بدنه شهرها
بافت فرسوده چیست و کجاست؟
هما نصرتي: بافت فرسوده شهری با ویژگی‌هایش تعریف می‌شود. از آنجایی که بسیاری از شهرهای ایران اطراف هسته تاریخی و اولیه شهری ایجاد شده‌اند، به نظر می‌رسد هر یک از ما محله یا مسیری را در شهر خود بشناسیم که با مشکل فرسودگی دست به گریبان باشد. ویژگی‌های بافت فرسوده از لحاظ نیروهای مدیریت شهری و مدیران اجرایی کشور متفاوت است اما می‌توان ویژگی‌های مشترک چنین بافت‌هایی را چنین نام برد:
ناپایداری به معنای نداشتن استحکام لازم
در بافت فرسوده شهری مهمترین عامل خطرساز مقاوم نبودن سازه‌های مسکونی و زیرساخت‌های خدمات‌رسانی است. در چنین بافت‌هایی با پوسیدگی و ناکارآمدی بسیاری از تاسیسات زیرزمینی و رو زمینی مواجه هستیم و از آنجا که تراکم جمعیت در چنین نقاطی بیش از دیگر بخش‌های شهر بوده و طبیعتا تقاضا برای دریافت خدمات بیشتر است، خدمات‌رسانی با استهلاک بیشتری انجام می‌شود. روی دیگر این سکه متزلزل بودن و مقاوم نبودن واحدهای مسکونی‌ای است که به تدریج تخریب شده و آسیب‌های اجتماعی ناگواری را پدید می‌آورد. این در حالی است که در صورت بروز حوادث غیرمترقبه بی‌شک این بافت شهری نابود شده و تبعاتش مناطق همسایگی ساختمان‌ها را هم در بر می‌گیرد که شامل خانه‌های مجاور، خیابان‌ها، کوچه‌ها و دیگر مسیرهای دسترسی می‌شود. از سوی دیگر اغلب واحدهای ساختمانی در بافت‌های فرسوده شهری فاقد سیستم سازه‌ای و هرگونه محاسبات فنی برای مقاومت در برابر سوانح طبیعی از جمله زلزله بوده و واحدهای فرسوده مزبور به لحاظ زیبایی بصری دچار ناهنجاری‌های متعدد است و روح جست‌وجوگر زیبایی شهروندان را متناسب با سلیقه‌های امروزی سیراب نمی‌کند و موجب رویگردانی آنها می‌شود.
پایین بودن ضریب نفوذناپذیری
اصولا ویژگی‌های بافت فرسوده همانگونه که از اسم توصیفی‌اش پیداست با نفی صفت‌های مثبت ایجاد می‌شود. نفوذ ناپذیری به معنای فراهم نبودن امکان خدمات رسانی مناسب (امدادی و زیرساختی) در شرایط بحرانی است. کوچه‌های تنگ و باریک مهمترین ویژگی چنین بافتی است که در برابر ورود نیروهای خدماتی و امدادی مقاومت کرده و مانع از ورود سریع، آسان و همراه با امکانات آنها می‌شود. نکته اینجاست که در سال‌هایی که چنین معابری ساخته می‌شدند، امکانات خدمات‌رسانی شکل و شمایلی متفاوت داشته‌اند و از آنجایی که با رشد امکانات امدادی و خدماتی، بافت‌های فرسوده رشد نکرده‌اند اکنون شاهد ممانعت اجباری از ورود نیروهای امدادی و خدماتی هستیم. از سوی دیگر بافت‌های فرسوده شهری از کمبود و ناکافی بودن سطح شبکه‌ها و معابر دسترسی به خدمات شهری رنج می‌برند و اغلب معابر آنها دارای عرض کمتر از 6 متر است که به هیچ وجه متناسب با زندگی شهری امروز نیست. تاسیسات و زیرساخت‌های شهری به دلیل گذشت زمان فرسوده شده و پاسخگوی نیازهای امروز این مناطق و ساکنان آنها نیست.
ریزدانگی و کوچک بودن ابعاد املاک
2 ویژگی که در بالا به آنها اشاره شد کلاف سردرگم مدیران شهری در بحث مدیریت خدمات رسانی و مراقبت از بافت شهری است، اما ویژگی ریزدانه بودن خانه‌هایی که در بافت‌های فرسوده قرار دارند، بعد دیگری را نشانه رفته که بیشتر به بحث بازسازی و نوسازی مربوط می‌شود. کوچک بودن خانه‌هایی که در این بافت‌ها قرار دارند گاهی موجب می‌شود صاحبان آن تمایل آنچنانی به بازسازی یا نوسازی آن نداشته باشند و از این روست که کارشناسان می‌گویند باید برای تجمیع پلاک در بافت فرسوده شرایط ویژه‌ای وضع کرد.
پایین بودن میزان بهره‌مندی از خدمات
بافت‌های فرسوده شهری از فقدان برخی خدمات فرهنگی، آموزشی و شهری به لحاظ کمی و کیفی رنج می‌برند و در برخی خدمات نیز دچار نقص هستند. در محدوده بافت‌های فرسوده، بندرت شاهد وجود مراکز فرهنگی و عمومی نظیر کتابخانه‌های عمومی، فرهنگسراها و مراکز بهداشتی، درمانی، امداد و نجات، فضاهای سبز و عمومی لازم و کافی، مهدکودک‌ها و امثال آن هستیم. این قانون بر مسائل اقتصادی نیز حاکم است؛ عمده محدوده بافت‌های فرسوده شهری بویژه در لایه‌های مرکزی شهرها از چرخه و حیات اقتصادی شهر خارج شده‌اند و به عبارت ساده‌تر از بین رفتن توجیه اقتصادی و مالی موجب فرار سرمایه‌ها از این مناطق و عدم سرمایه‌گذاری در آنها شده است.
ویژگی اجتماعی و فرهنگی
توسعه فرسودگی و از بین رفتن مرغوبیت محدوده بافت‌های شهری و به عبارت دیگر، تنزل رتبه اجتماعی محدوده‌های مزبور در نگاه شهروندان، موجب افزایش میزان مهاجرت افراد اصیل و بومی با توان اقتصادی مطلوب و جایگزین شدن آنان با افراد با توان اقتصادی پایین تر، اقشار مبتلا به آسیب اجتماعی نظیر معتادان و مهاجران بیگانه شده است. در واقع هنجارهای اجتماعی و فرهنگی محدوده بافت‌های فرسوده به ناهنجاری بدل شده و ملاحظه برخی آمارها نشان می‌دهد، سهم مستاجران به مالکان ساکن در محدوده‌های مذکور بشدت افزایش یافته است. از سوی دیگر به دلیل پایین بودن میزان مقاومت واحدهای فرسوده در برابر سوانح طبیعی حتی برخی واحدها ممکن است با بارش یک باران فرو بریزد که این امر به میزان قابل توجهی سطح امنیت روانی ساکنان را کاهش داده است.
در کنار ویژگی‌های یاد شده، چنانچه مسائل زیست محیطی و آلودگی هوای این محدوده‌ها (عمدتا مراکز شهرها) نیز در نظر گرفته شود، مجموعه عوامل زمینه‌ساز خارج شدن (فرار) مالکان ریشه‌دار و توانمند بافت‌های فرسوده شهری را به صورت یکجا فراهم می‌کند. اگر مالکان توانمند مذکور به عنوان مهمترین سرمایه مقابله با فرسودگی در نظر گرفته شوند، مهاجرت آنها از محدوده‌های بافت‌های فرسوده اصلی‌‌ترین عامل توسعه فرسودگی خواهد بود که متاسفانه شواهد نشان می‌دهد که روند رخدادها اینگونه بوده است. ارسال نظر
پربیننده