مرتضی سرهنگی، نویسنده شناخته شده عرصه ادبیات دفاع مقدس و مدیر دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری این موضوع را اینگونه توضیح می‌دهد: «در مصاحبه آنچه مهم است کیفیت است یعنی آنچه را که حسین بیضایی و بابانظر صحبت کرده، زمان پرت نداشته و این دو کاملا از یکدیگر شناخت داشتند و تمام صحبت‌های انجام شده بین این دو نفر قابل استفاده بوده است. من به‌عنوان ناظر کتاب بر مستندات کتاب نظارت دارم ولی عمده کار برعهده مصاحبه‌گر است.» همه 36 ساعت خاطره‌گویی«بابانظر» اما یک احساس مشترک دارد؛ نگرانی راوی برای کشور و دغدغه‌های اجتماعی‌اش. تا آنجا که حسین بیضایی، مصاحبه‌گر کتاب می‌گوید: «بابانظر نسبت به وقایع بصیرت و شناخت صحیح و همچنین نسبت به فرهنگ حاکم بر جامعه دغدغه داشت». این حرف بیضایی را اگر تنها به‌عنوان یک مصاحبه‌گر بررسی کنیم شایدکمی دارای اغراق باشد اما زمانی توجه به آن اهمیت پیدا می‌کند که به سابقه آشنایی او با راوی شهید کتاب پی می‌بریم. آنجا که می‌گوید: «شناختم از بابانظر به سال‌های 61 و 62 در مشهد بازمی‌گردد که با بابانظر آشنا شدم».
بازگویی آداب و رسوم جنگ در «بابانظر»
احمد دهقان که بیشتر او را به‌عنوان نویسنده ادبیات دفاع مقدس می‌شناسیم، در تولید کتاب «بابانظر» کار ویراستاری کتاب را برعهده داشته است. وی با یادآوری اینکه خاطرات جنگ و خاطره‌نویسی در ایران متحول شده و خاطره از میان گروه‌های خاص جامعه و مردم عادی نوشته می‌شود و شاید همین وجه نمایان خاطره‌نویسی باشد، گفت: «یکی از شاخه‌هایی که در خاطره‌نگاری جنگ می‌توان از آن نام برد، خاطرات فرماندهان جنگ است که ویژگی‌های این دسته از کتاب‌ها به‌خوبی در «بابانظر» مشاهده می‌شود».
دهقان با گذری به متن کتاب «بابانظر» می‌گوید: «بابانظر از کوچه و روستا وارد جنگ می‌شود، از روستای«بوته مرده» استان خراسان به شهر مشهد می‌آید، قهرمان ورزش می‌شود و به افتخارات فراوانی می‌رسد اما با شروع جنگ، راوی همه چیز را کنار می‌گذارد و به جنگ می‌رود، به همین خاطر بابانظر می‌شود». نویسنده کتاب «سفر به گرای 270 درجه» هرکدام از خاطرات جنگ را پازلی از جنگ می‌داند و می‌افزاید: «بابانظر به لحاظ مردم‌شناسی، آداب و رسوم جنگ را برای خواننده بازگو می‌کند و در واقع کتاب کاملی در بخش خاطره‌نویسی جنگ است». دهقان سپس به وظیفه خود در کتاب «بابانظر» اشاره می‌کند و می‌گوید: «تمام دغدغه‌ام این بود که به اصل متن هیچ‌گونه لطمه‌ای وارد نشود و زیبایی و طراوت همچنان در محتوا محفوظ بماند».
عدم اسطورهسازی
او سپس به بحث اغراق‌گویی در کتاب‌های خاطرات اشاره می‌کند و درباره این مساله در کتاب «بابانظر» توضیح می‌دهد: «ما درباره شهید نظرنژاد اسطورهسازی نکرده‌ایم، اگر کتاب توسط خواننده خوانده شود، می‌بینیم که هیچ زمانی حمل بر منیت صورت نمی‌گیرد. هیچ صحنه یا واقعه‌ای وجود ندارد که گردانندگان و صحنه‌سازان دخل و تصرفی در آثار داشته باشند، ساده‌گویی در محاوره؛ همان اصلی که خود شهید نظرنژاد بر آن تأکید داشته، در طول روایت دیده می‌شود و در واقع ما در روایت‌ها اسطورهسازی نکرده‌ایم بلکه روایت‌هایمان معطوف به افراد بوده است. یکی از نکات جالب کتاب این است که راوی سعی کرده خودش باشد، به‌عنوان مثال در بازگویی خاطرات عملیات بدر، بابانظر می‌گوید «من دیگر بریدم»، این سبک ادبیات که خاطرات را به این حیطه می‌کشاند در جای‌جای کتاب حضور دارد. در جای دیگری در زمان اوایل جنگ در کردستان، بابانظر به این مطلب اشاره می‌کند که شهید‌‌چمران پس از اینکه نخستین کلاشینکف را از دست دشمن به غنیمت گرفت، در همه لحظات جنگ این اسلحه همراه وی بود. آوردن و بیان این ادبیات ساده و روشن، خاطرات جنگ را به سمت و سویی رسانده که با شجاعت می‌توان گفت کتاب «بابانظر» خاطرات یک مرد جنگی است».
«بابانظر» نشانه بلوغ ادبیات دفاع مقدس
مرتضی سرهنگی با بیان اینکه ما در دوران بلوغ ادبیات جنگ قرار داریم، کتاب‌های «دا» و «بابانظر» را نشانه قرار داشتن در این دوران می‌داند و معتقد است: «ادبیات جنگ با شلیک نخستین گلوله به دنیا می‌آید، در زمان جنگ رشد می‌کند و بعد از جنگ به بلوغ می‌رسد. الان ما چه بخواهیم، چه نخواهیم در دوران بلوغ ادبیات جنگ قرار داریم. کتاب‌های «دا» و «بابانظر» اتفاق نیست بلکه نشانه بلوغ ادبیات جنگ است و این ما هستیم که باید این موجود تازه به بلوغ رسیده را تربیت، نگهداری و مراقبت کنیم. این اتفاق نیست و یک رشد کاملا طبیعی است و حوزه هنری بعد از 21 سال کار تلاش و تجربه‌اندوزی به این مرحله از بلوغ رسیده است».
نوشتن علیه فراموشی
سرهنگی کتاب «بابانظر» را اگرچه مربوط به دوران بعد از جنگ می‌داند اما می‌گوید: «این کتاب منطبق با واقعیات جنگ است. سرلشکر رحیم صفوی درباره این کتاب گفتند که منطبق با جنگ است؛ آقای قالیباف هم گفتند این کتاب بسیار دقیق است. اساس کار ما علیه فراموشی است. ما علیه فراموشی می‌نویسیم حالا ممکن است یک اتفاق بیفتد و راوی وقایع را فراموش کند، مصاحبه‌گر باید مسلط به وقایع باشد. اگر کسی به ما ناقصی‌ها را تذکر دهد در چاپ‌های بعد اصلاح می‌کنیم درباره بابانظر اما این اتفاق نیفتاده است».
مصاحبه‌گر شاه‌کلید تاریخ شفاهی
مدیر دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری درباره تعجیل در انتشار کتاب می‌گوید: «تعجیلی در کار نبود. اتفاقا این کتاب رکود داشت و مدت‌ها مانده بود تا ما بتوانیم کسی که تدوین خوبی بر این کتاب انجام دهد، پیدا کنیم. اساساً روند تولید کتاب در حوزه تاریخ شفاهی فرآیند پیچیده‌ای دارد، پیدا کردن راوی تا علاقه‌مند کردن او به گفت‌وگو، بعد خود مصاحبه‌گر و اطمینان از تسلط وی به موضوع، تدوین کتاب و مطالب بیان شده در مصاحبه و.... این مراحل باید طی شود تا اثری در حوزه تاریخ شفاهی شکل بگیرد.» سرهنگی که مصاحبه‌گر را «شاه کلید تاریخ شفاهی» می‌داند، در این‌باره می‌گوید: «شما وقتی کاری در این سطح انجام می‌دهید باید راوی خود را دوست داشته باشید، راوی نیز شما را دوست داشته باشد و یک انس و الفتی بین هم ایجاد شود. بعضی وقت‌ها این الفت ایجاد نمی‌شود». او سپس به رابطه راوی و مصاحبه‌گر در کتاب «بابانظر» اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: «آقای بیضایی این کار را در سخت‌ترین شرایط انجام داد. شهید نظرنژاد در خیلی از مناطق جنگی حضور داشته است. آنجایی که خودش بوده و کاری که خودش کرده را خیلی مطرح نمی‌کند. این مورد براساس یک سری پرهیزهایی بود که اوایل کار ما در ثبت تاریخ شفاهی دفاع مقدس بسیار پررنگ بود و الان دیگر این‌طور نیست. الان این پرهیزها کمرنگ شده و بچه‌ها فهمیده‌اند که آدم‌های منحصر به فرد و خاصی وجود دارند که حالا وقت آن است که بیایند و صحبت کنند».
ادبیات جنگ را سرباز می‌نویسد نه نویسنده
سرهنگی با بیان اینکه «آنهایی که درباره تاریخ دفاع مقدس می‌نویسند سرباز هستند نه نویسنده» می‌گوید: «ادبیات جنگ را همه جای دنیا سرباز می‌نویسد نه ادیب، دیپلمات یا مورخ، بنابراین با سرباز نشستن و کار کردن طبیعی است که کار را سخت، طولانی و زمان‌بر می‌کند». مدیر دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری که مرکز تولیدکننده محتوای کتاب «بابانظر» به حساب می‌آید درباره کم بودن عکس‌های این کتاب نیز توضیحاتی می‌دهد: «حسین بیضایی هر چه توان داشت عکس برای کتاب گردآوری کرد و در اختیار ما قرار داد و از جاهای دیگر نیز برخی عکس‌ها تهیه شد، حتی 6، 7 ماه این کتاب معطل عکس بود. باید توجه کرد که ما اول عکس‌خوان هستیم، بعد تیترخوان و سپس متن‌خوان. ما اول عکس را می‌بینیم. عکس‌های جنگ یک زمانی جنبه اطلاع‌رسانی داشت و برای کسانی که هزاران کیلومتر از جبهه‌ها دور بودند و از آنجا خبر نداشتند صحنه‌هایی از جنگ را بیان می‌کرد تا از طریق عکس از وقایع جنگ مطلع شوند. بعد از جنگ عکس‌های خبری، جنبه اسنادی پیدا کردند». او اما با همه این توضیحات گویا پذیرفته است که عکس‌های کتاب باید بیشتر از آنچه هست باشد و از همین رو است که می‌گوید: «ان‌شاء‌الله عکس‌های کتاب کامل می‌شود».
باغ «بابانظر»
سرهنگی به تفاوت 2 کتاب «دا» و «بابانظر» در میان کتاب‌های دفاع مقدس هم توجه می‌کند و اگرچه علت مهم این تفاوت را «ممارست و حضور دائم راوی در کنار مصاحبه‌گر» می‌داند، اما درباره کتاب «بابانظر» می‌گوید: «آقای بیضایی فرصت ممارست نداشته، 3 تا 6 صبح با شهید نظرنژاد صحبت می‌کرده و دیگر فرصتی برای ممارست نداشته است. آقای بیضایی فقط توانسته کار را جمع کند و دیگر فرصتی برای همنشینی با راوی نداشته تا حواشی را پیگیری کند. با آنکه مصاحبه‌گر از همراهان بابانظر بود با این همه مصاحبه‌گر فعالی در مقابل بابانظر نبوده، منفعل هم نبوده، میان این 2 مساله بوده چون زمان نداشته است. حتی سه‌پایه دوربین را هم پنهانی وارد محل مصاحبه می‌کرده است. با چنین شرایطی کتاب «بابانظر» شکل گرفته است. کار ایده‌آل در محدودیت درنمی‌آید با این حال این هم غنیمت است چون راویان را از دست می‌دهیم و زمان به زیان ما است». مدیر دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری «بابانظر» و کتاب خاطرات او را اینگونه تعریف می‌کند: «بابانظر یک باغ است، ما از این باغ یک جعبه چیدیم، از این جعبه یک سبد برمی‌داریم و از این سبد میوه انتخاب می‌کنیم و جلوی میهمان می‌گذاریم، همه را نمی‌توانیم انتخاب کنیم».
«بابانظر» موفق‌تر از «دا»
اگرچه مسؤولان انتشارات سوره مهر بر این باورند که کتاب «بابانظر» پا جای پای کتاب «دا» خواهد گذاشت، اما برخی از منتقدان بر این باورند که این اتفاق رخ نخواهد داد. اما این محمد حمزه‌زاده، مدیر‌عامل انتشارات سوره‌مهر است که با مقایسه این دو کتاب، وضع کتاب «بابانظر» را بسیار بهتر از «دا» می‌داند و می‌گوید: «هنوز زمان زیادی از زمان انتشار کتاب نمی‌گذرد ولی بیش از یکسال از انتشار «دا» می‌گذرد و اگر در دوره‌ای مشابه بررسی کنیم «دا» در دوره مشابه فقط 5 یا 6 چاپ خورده بود، در صورتی که «بابانظر» هم‌اکنون در چاپ 20 بسر می‌برد. پس در مقایسه، وضعیت مشابه کتاب «بابا نظر» از «دا» بهتر است.» او البته به نقش مولف و نویسنده در معرفی کتاب هم اشاره می‌کند و می‌گوید: «ما فکر می‌کنیم برای معرفی کتاب غیر از فعالیت رسانه‌ای باید یک فعالیتی هم در حوزه مولفان و پدیدآورندگان صورت بگیرد. درباره کتاب «دا»ی خانم حسینی تقریبا به همه استان‌ها و خیلی از شهرستان‌های کشور سر زدند و در جلسات نقد‌و‌بررسی و معرفی کتاب شرکت کردند. سفر خود راوی و مولف به استان‌ها برای معرفی کتاب خیلی مهم است که برای کتاب «بابانظر» متاسفانه با توجه به در قید حیات نبودن شهید نظرنژاد، میسر نیست و ما در تدارک این هستیم که با حضور آقایان بیضایی و سرهنگی در استان‌ها این مراسم را اجرا کنیم».
کتابی متفاوت در حوزه دفاع مقدس
بسیاری از منتقدان و کارشناسان ادبیات، بویژه ادبیات دفاع مقدس کتاب «دا» و پس از آن «بابانظر» را یک اتفاق در ادبیات دفاع مقدس می‌دانند و بر این باورند که کمتر کتابی دیگر خواهد توانست به اندازه آنها موفقیت کسب کند. مرتضی سرهنگی اما این باور را ندارد و از هم‌اکنون نوید ارائه کتابی متفاوت را در حوزه دفاع‌مقدس از سوی دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری و انتشارات سوره‌مهر می‌دهد. کتاب به زعم او بسیار بدیع، شیرین و جذاب است. پس از «دا» و «بابانظر»، مرتضی سرهنگی این‌بار از انتشار «کوچه‌نقاش‌ها» با محوریت خاطرات سیدابوالفضل کاظمی خبر می‌دهد و می‌گوید: «این کتاب با دیگر آثار منتشر شده در حوزه دفاع مقدس متفاوت است. این کتاب کار بسیار شیرین، بدیع و جذابی است و با دیگر آثار منتشر شده در حوزه دفاع مقدس متفاوت است». او درباره این کتاب می‌افزاید: «مصاحبه‌گر این کتاب خانم راحله صبوری است و فقط اسم سیدابوالفضل کاظمی را شنیده بود و این مطلب را در مقدمه کتاب نیز آورده است. سیدابوالفضل کاظمی، فرد برجسته‌ای در جنگ بوده و خانم صبوری با هماهنگی یکی از نمازگزاران مسجد فیروزآبادی در شهرری آدرس منزل وی را در کوچه‌ای به نام «کوچه‌نقاش‌ها» پیدا می‌کند». سیدابوالفضل 60 سال است که ساکن تهران است و به گفته سرهنگی کاری که راحله صبوری با زحمت زیاد توانسته انجام دهد، این است که در نگارش کتاب لحن تهرانی و اصطلاحات مورد استفاده این فرد را حفظ و رعایت کند. به همین دلیل کتاب پر از پانوشت است و بیش از 500 صفحه دارد. ابوالفضل کاظمی متولد سال 1335 در تهران است و کتاب «کوچه نقاش‌ها» در 16 فصل و براساس تاریخ وقایع و مکان آنها تدوین و به دلیل تمرکز بر حوادث جنگ، رخدادهای انقلاب خلاصه شده است. کتاب زندگی‌نامه و خاطرات سیدابوالفضل کاظمی که در دفتر ادبیات و هنر مقاومت و با تدوین راحله صبوری تهیه شده، توسط انتشارات سوره مهر منتشر خواهد شد. پرونده‌اي براي كتاب «بابانظر»
وقتی واقعیت جنگ خوب روایت می‌شود
مرتضی سرهنگی، نویسنده شناخته شده عرصه ادبیات دفاع مقدس و مدیر دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری این موضوع را اینگونه توضیح می‌دهد: «در مصاحبه آنچه مهم است کیفیت است یعنی آنچه را که حسین بیضایی و بابانظر صحبت کرده، زمان پرت نداشته و این دو کاملا از یکدیگر شناخت داشتند و تمام صحبت‌های انجام شده بین این دو نفر قابل استفاده بوده است. من به‌عنوان ناظر کتاب بر مستندات کتاب نظارت دارم ولی عمده کار برعهده مصاحبه‌گر است.» همه 36 ساعت خاطره‌گویی«بابانظر» اما یک احساس مشترک دارد؛ نگرانی راوی برای کشور و دغدغه‌های اجتماعی‌اش. تا آنجا که حسین بیضایی، مصاحبه‌گر کتاب می‌گوید: «بابانظر نسبت به وقایع بصیرت و شناخت صحیح و همچنین نسبت به فرهنگ حاکم بر جامعه دغدغه داشت». این حرف بیضایی را اگر تنها به‌عنوان یک مصاحبه‌گر بررسی کنیم شایدکمی دارای اغراق باشد اما زمانی توجه به آن اهمیت پیدا می‌کند که به سابقه آشنایی او با راوی شهید کتاب پی می‌بریم. آنجا که می‌گوید: «شناختم از بابانظر به سال‌های 61 و 62 در مشهد بازمی‌گردد که با بابانظر آشنا شدم».
بازگویی آداب و رسوم جنگ در «بابانظر»
احمد دهقان که بیشتر او را به‌عنوان نویسنده ادبیات دفاع مقدس می‌شناسیم، در تولید کتاب «بابانظر» کار ویراستاری کتاب را برعهده داشته است. وی با یادآوری اینکه خاطرات جنگ و خاطره‌نویسی در ایران متحول شده و خاطره از میان گروه‌های خاص جامعه و مردم عادی نوشته می‌شود و شاید همین وجه نمایان خاطره‌نویسی باشد، گفت: «یکی از شاخه‌هایی که در خاطره‌نگاری جنگ می‌توان از آن نام برد، خاطرات فرماندهان جنگ است که ویژگی‌های این دسته از کتاب‌ها به‌خوبی در «بابانظر» مشاهده می‌شود».
دهقان با گذری به متن کتاب «بابانظر» می‌گوید: «بابانظر از کوچه و روستا وارد جنگ می‌شود، از روستای«بوته مرده» استان خراسان به شهر مشهد می‌آید، قهرمان ورزش می‌شود و به افتخارات فراوانی می‌رسد اما با شروع جنگ، راوی همه چیز را کنار می‌گذارد و به جنگ می‌رود، به همین خاطر بابانظر می‌شود». نویسنده کتاب «سفر به گرای 270 درجه» هرکدام از خاطرات جنگ را پازلی از جنگ می‌داند و می‌افزاید: «بابانظر به لحاظ مردم‌شناسی، آداب و رسوم جنگ را برای خواننده بازگو می‌کند و در واقع کتاب کاملی در بخش خاطره‌نویسی جنگ است». دهقان سپس به وظیفه خود در کتاب «بابانظر» اشاره می‌کند و می‌گوید: «تمام دغدغه‌ام این بود که به اصل متن هیچ‌گونه لطمه‌ای وارد نشود و زیبایی و طراوت همچنان در محتوا محفوظ بماند».
عدم اسطورهسازی
او سپس به بحث اغراق‌گویی در کتاب‌های خاطرات اشاره می‌کند و درباره این مساله در کتاب «بابانظر» توضیح می‌دهد: «ما درباره شهید نظرنژاد اسطورهسازی نکرده‌ایم، اگر کتاب توسط خواننده خوانده شود، می‌بینیم که هیچ زمانی حمل بر منیت صورت نمی‌گیرد. هیچ صحنه یا واقعه‌ای وجود ندارد که گردانندگان و صحنه‌سازان دخل و تصرفی در آثار داشته باشند، ساده‌گویی در محاوره؛ همان اصلی که خود شهید نظرنژاد بر آن تأکید داشته، در طول روایت دیده می‌شود و در واقع ما در روایت‌ها اسطورهسازی نکرده‌ایم بلکه روایت‌هایمان معطوف به افراد بوده است. یکی از نکات جالب کتاب این است که راوی سعی کرده خودش باشد، به‌عنوان مثال در بازگویی خاطرات عملیات بدر، بابانظر می‌گوید «من دیگر بریدم»، این سبک ادبیات که خاطرات را به این حیطه می‌کشاند در جای‌جای کتاب حضور دارد. در جای دیگری در زمان اوایل جنگ در کردستان، بابانظر به این مطلب اشاره می‌کند که شهید‌‌چمران پس از اینکه نخستین کلاشینکف را از دست دشمن به غنیمت گرفت، در همه لحظات جنگ این اسلحه همراه وی بود. آوردن و بیان این ادبیات ساده و روشن، خاطرات جنگ را به سمت و سویی رسانده که با شجاعت می‌توان گفت کتاب «بابانظر» خاطرات یک مرد جنگی است».
«بابانظر» نشانه بلوغ ادبیات دفاع مقدس
مرتضی سرهنگی با بیان اینکه ما در دوران بلوغ ادبیات جنگ قرار داریم، کتاب‌های «دا» و «بابانظر» را نشانه قرار داشتن در این دوران می‌داند و معتقد است: «ادبیات جنگ با شلیک نخستین گلوله به دنیا می‌آید، در زمان جنگ رشد می‌کند و بعد از جنگ به بلوغ می‌رسد. الان ما چه بخواهیم، چه نخواهیم در دوران بلوغ ادبیات جنگ قرار داریم. کتاب‌های «دا» و «بابانظر» اتفاق نیست بلکه نشانه بلوغ ادبیات جنگ است و این ما هستیم که باید این موجود تازه به بلوغ رسیده را تربیت، نگهداری و مراقبت کنیم. این اتفاق نیست و یک رشد کاملا طبیعی است و حوزه هنری بعد از 21 سال کار تلاش و تجربه‌اندوزی به این مرحله از بلوغ رسیده است».
نوشتن علیه فراموشی
سرهنگی کتاب «بابانظر» را اگرچه مربوط به دوران بعد از جنگ می‌داند اما می‌گوید: «این کتاب منطبق با واقعیات جنگ است. سرلشکر رحیم صفوی درباره این کتاب گفتند که منطبق با جنگ است؛ آقای قالیباف هم گفتند این کتاب بسیار دقیق است. اساس کار ما علیه فراموشی است. ما علیه فراموشی می‌نویسیم حالا ممکن است یک اتفاق بیفتد و راوی وقایع را فراموش کند، مصاحبه‌گر باید مسلط به وقایع باشد. اگر کسی به ما ناقصی‌ها را تذکر دهد در چاپ‌های بعد اصلاح می‌کنیم درباره بابانظر اما این اتفاق نیفتاده است».
مصاحبه‌گر شاه‌کلید تاریخ شفاهی
مدیر دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری درباره تعجیل در انتشار کتاب می‌گوید: «تعجیلی در کار نبود. اتفاقا این کتاب رکود داشت و مدت‌ها مانده بود تا ما بتوانیم کسی که تدوین خوبی بر این کتاب انجام دهد، پیدا کنیم. اساساً روند تولید کتاب در حوزه تاریخ شفاهی فرآیند پیچیده‌ای دارد، پیدا کردن راوی تا علاقه‌مند کردن او به گفت‌وگو، بعد خود مصاحبه‌گر و اطمینان از تسلط وی به موضوع، تدوین کتاب و مطالب بیان شده در مصاحبه و.... این مراحل باید طی شود تا اثری در حوزه تاریخ شفاهی شکل بگیرد.» سرهنگی که مصاحبه‌گر را «شاه کلید تاریخ شفاهی» می‌داند، در این‌باره می‌گوید: «شما وقتی کاری در این سطح انجام می‌دهید باید راوی خود را دوست داشته باشید، راوی نیز شما را دوست داشته باشد و یک انس و الفتی بین هم ایجاد شود. بعضی وقت‌ها این الفت ایجاد نمی‌شود». او سپس به رابطه راوی و مصاحبه‌گر در کتاب «بابانظر» اشاره می‌کند و ادامه می‌دهد: «آقای بیضایی این کار را در سخت‌ترین شرایط انجام داد. شهید نظرنژاد در خیلی از مناطق جنگی حضور داشته است. آنجایی که خودش بوده و کاری که خودش کرده را خیلی مطرح نمی‌کند. این مورد براساس یک سری پرهیزهایی بود که اوایل کار ما در ثبت تاریخ شفاهی دفاع مقدس بسیار پررنگ بود و الان دیگر این‌طور نیست. الان این پرهیزها کمرنگ شده و بچه‌ها فهمیده‌اند که آدم‌های منحصر به فرد و خاصی وجود دارند که حالا وقت آن است که بیایند و صحبت کنند».
ادبیات جنگ را سرباز می‌نویسد نه نویسنده
سرهنگی با بیان اینکه «آنهایی که درباره تاریخ دفاع مقدس می‌نویسند سرباز هستند نه نویسنده» می‌گوید: «ادبیات جنگ را همه جای دنیا سرباز می‌نویسد نه ادیب، دیپلمات یا مورخ، بنابراین با سرباز نشستن و کار کردن طبیعی است که کار را سخت، طولانی و زمان‌بر می‌کند». مدیر دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری که مرکز تولیدکننده محتوای کتاب «بابانظر» به حساب می‌آید درباره کم بودن عکس‌های این کتاب نیز توضیحاتی می‌دهد: «حسین بیضایی هر چه توان داشت عکس برای کتاب گردآوری کرد و در اختیار ما قرار داد و از جاهای دیگر نیز برخی عکس‌ها تهیه شد، حتی 6، 7 ماه این کتاب معطل عکس بود. باید توجه کرد که ما اول عکس‌خوان هستیم، بعد تیترخوان و سپس متن‌خوان. ما اول عکس را می‌بینیم. عکس‌های جنگ یک زمانی جنبه اطلاع‌رسانی داشت و برای کسانی که هزاران کیلومتر از جبهه‌ها دور بودند و از آنجا خبر نداشتند صحنه‌هایی از جنگ را بیان می‌کرد تا از طریق عکس از وقایع جنگ مطلع شوند. بعد از جنگ عکس‌های خبری، جنبه اسنادی پیدا کردند». او اما با همه این توضیحات گویا پذیرفته است که عکس‌های کتاب باید بیشتر از آنچه هست باشد و از همین رو است که می‌گوید: «ان‌شاء‌الله عکس‌های کتاب کامل می‌شود».
باغ «بابانظر»
سرهنگی به تفاوت 2 کتاب «دا» و «بابانظر» در میان کتاب‌های دفاع مقدس هم توجه می‌کند و اگرچه علت مهم این تفاوت را «ممارست و حضور دائم راوی در کنار مصاحبه‌گر» می‌داند، اما درباره کتاب «بابانظر» می‌گوید: «آقای بیضایی فرصت ممارست نداشته، 3 تا 6 صبح با شهید نظرنژاد صحبت می‌کرده و دیگر فرصتی برای ممارست نداشته است. آقای بیضایی فقط توانسته کار را جمع کند و دیگر فرصتی برای همنشینی با راوی نداشته تا حواشی را پیگیری کند. با آنکه مصاحبه‌گر از همراهان بابانظر بود با این همه مصاحبه‌گر فعالی در مقابل بابانظر نبوده، منفعل هم نبوده، میان این 2 مساله بوده چون زمان نداشته است. حتی سه‌پایه دوربین را هم پنهانی وارد محل مصاحبه می‌کرده است. با چنین شرایطی کتاب «بابانظر» شکل گرفته است. کار ایده‌آل در محدودیت درنمی‌آید با این حال این هم غنیمت است چون راویان را از دست می‌دهیم و زمان به زیان ما است». مدیر دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری «بابانظر» و کتاب خاطرات او را اینگونه تعریف می‌کند: «بابانظر یک باغ است، ما از این باغ یک جعبه چیدیم، از این جعبه یک سبد برمی‌داریم و از این سبد میوه انتخاب می‌کنیم و جلوی میهمان می‌گذاریم، همه را نمی‌توانیم انتخاب کنیم».
«بابانظر» موفق‌تر از «دا»
اگرچه مسؤولان انتشارات سوره مهر بر این باورند که کتاب «بابانظر» پا جای پای کتاب «دا» خواهد گذاشت، اما برخی از منتقدان بر این باورند که این اتفاق رخ نخواهد داد. اما این محمد حمزه‌زاده، مدیر‌عامل انتشارات سوره‌مهر است که با مقایسه این دو کتاب، وضع کتاب «بابانظر» را بسیار بهتر از «دا» می‌داند و می‌گوید: «هنوز زمان زیادی از زمان انتشار کتاب نمی‌گذرد ولی بیش از یکسال از انتشار «دا» می‌گذرد و اگر در دوره‌ای مشابه بررسی کنیم «دا» در دوره مشابه فقط 5 یا 6 چاپ خورده بود، در صورتی که «بابانظر» هم‌اکنون در چاپ 20 بسر می‌برد. پس در مقایسه، وضعیت مشابه کتاب «بابا نظر» از «دا» بهتر است.» او البته به نقش مولف و نویسنده در معرفی کتاب هم اشاره می‌کند و می‌گوید: «ما فکر می‌کنیم برای معرفی کتاب غیر از فعالیت رسانه‌ای باید یک فعالیتی هم در حوزه مولفان و پدیدآورندگان صورت بگیرد. درباره کتاب «دا»ی خانم حسینی تقریبا به همه استان‌ها و خیلی از شهرستان‌های کشور سر زدند و در جلسات نقد‌و‌بررسی و معرفی کتاب شرکت کردند. سفر خود راوی و مولف به استان‌ها برای معرفی کتاب خیلی مهم است که برای کتاب «بابانظر» متاسفانه با توجه به در قید حیات نبودن شهید نظرنژاد، میسر نیست و ما در تدارک این هستیم که با حضور آقایان بیضایی و سرهنگی در استان‌ها این مراسم را اجرا کنیم».
کتابی متفاوت در حوزه دفاع مقدس
بسیاری از منتقدان و کارشناسان ادبیات، بویژه ادبیات دفاع مقدس کتاب «دا» و پس از آن «بابانظر» را یک اتفاق در ادبیات دفاع مقدس می‌دانند و بر این باورند که کمتر کتابی دیگر خواهد توانست به اندازه آنها موفقیت کسب کند. مرتضی سرهنگی اما این باور را ندارد و از هم‌اکنون نوید ارائه کتابی متفاوت را در حوزه دفاع‌مقدس از سوی دفتر ادبیات و هنر مقاومت حوزه هنری و انتشارات سوره‌مهر می‌دهد. کتاب به زعم او بسیار بدیع، شیرین و جذاب است. پس از «دا» و «بابانظر»، مرتضی سرهنگی این‌بار از انتشار «کوچه‌نقاش‌ها» با محوریت خاطرات سیدابوالفضل کاظمی خبر می‌دهد و می‌گوید: «این کتاب با دیگر آثار منتشر شده در حوزه دفاع مقدس متفاوت است. این کتاب کار بسیار شیرین، بدیع و جذابی است و با دیگر آثار منتشر شده در حوزه دفاع مقدس متفاوت است». او درباره این کتاب می‌افزاید: «مصاحبه‌گر این کتاب خانم راحله صبوری است و فقط اسم سیدابوالفضل کاظمی را شنیده بود و این مطلب را در مقدمه کتاب نیز آورده است. سیدابوالفضل کاظمی، فرد برجسته‌ای در جنگ بوده و خانم صبوری با هماهنگی یکی از نمازگزاران مسجد فیروزآبادی در شهرری آدرس منزل وی را در کوچه‌ای به نام «کوچه‌نقاش‌ها» پیدا می‌کند». سیدابوالفضل 60 سال است که ساکن تهران است و به گفته سرهنگی کاری که راحله صبوری با زحمت زیاد توانسته انجام دهد، این است که در نگارش کتاب لحن تهرانی و اصطلاحات مورد استفاده این فرد را حفظ و رعایت کند. به همین دلیل کتاب پر از پانوشت است و بیش از 500 صفحه دارد. ابوالفضل کاظمی متولد سال 1335 در تهران است و کتاب «کوچه نقاش‌ها» در 16 فصل و براساس تاریخ وقایع و مکان آنها تدوین و به دلیل تمرکز بر حوادث جنگ، رخدادهای انقلاب خلاصه شده است. کتاب زندگی‌نامه و خاطرات سیدابوالفضل کاظمی که در دفتر ادبیات و هنر مقاومت و با تدوین راحله صبوری تهیه شده، توسط انتشارات سوره مهر منتشر خواهد شد. ارسال نظر
پربیننده