اسماعیل هادیان‌مقدم*: با وجود همه پیچیدگی‌های مفهوم هویت و تلقی‌های متفاوت صاحبنظران از آن، بر کسی پوشیده نیست در معماری معاصر ایران، این واژه دچار بحران شده و به صورت مفهومی انتزاعی درآمده است. رنگ باختن مفهوم هویت، مختص حوزه معماری نیست همچنان که این ضعف در حوزه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی و... نیز مشهود است. آوازه ایران در معماری جهان آنچنان طنین افکنده که تاریخ معماری جهان خود را وامدار آن می‌داند؛ از بنای زیگورات چغازنبیل که حدود یکهزار و250سال قبل از میلاد مسیح بنا شده، تا قرن حاضر، ما ايرانيان به عنوان تمدنی بزرگ و باشکوه از پیشتازان علم، فرهنگ و هنر بوده‌ایم، دانشمندان بزرگی چون ابوعلی سینا، ابوریحان بیرونی و... در این سرزمین زیسته‌اند و حاصل رنج خود را به جهانیان عرضه داشته‌اند. معماران گمنام ایران چنان روحی در کالبد معماری ایران دمیده‌اند که گویی پاسارگاد و نقش‌جهان با نفس آنها زنده است و آنها روح ابدی خود را در معماری به یادگار گذاشته‌اند. اما اینک ما کجاییم؟ چقدر به تاریخ و هویت خود وفادار بوده‌ایم؟ آیا مسیر آنها را ادامه داده‌ايم؟ هیچ‌کس منکر تاثیر معماری و شهرسازی بر رفتار شهروندان یک جامعه نیست. سیمای شهری و معماری ما آنچنان از مفاهیم والای خود تهی شده که آثارش بر روح و روان جامعه مشهود است. ساختمان‌ها با فرم‌ها، رنگ‌ها و مصالح ناهمگون، آنچنان ناموزون در کنار هم قرار گرفته‌اند که انسان را به این فکر وادار می‌کند که «آیا عمدی در ساخت چنین سازه‌هایی است؟»
نگاهی به گذشته
سخن گفتن درباره معماری معاصر ایران، اغلب با بحث درباره تاریخ و سیر تکاملی آن همراه شده است. بیشتر صاحبنظران هویت را مفهومی متغیر و شناور می‌دانند که در گذر زمان و در بازخورد با عوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و... شکل می‌گیرد. بررسی سیر تکاملی این مفهوم در معماری ایران، به‌عنوان یکی از کلیدهای اصلی راهگشای امروز ما خواهد بود. قبل از ورود اسلام به ایران، معماری ایران تحت‌تاثیر شرایط مختلف سیاسی، فرهنگی و مذهبی دارای مولفه‌ها و مفاهیم عمیق و منحصر به فردی بود که ماندگاری آن حکایت از پایداری این الگوها در گذر زمان بوده است. با ورود اسلام این مفاهیم به صورتی کاملا هوشمندانه و قاعده‌مند توسط معماران و اندیشمندان با اصول متعالی دین اسلام پیوند خورد. این تلفیق سبب تعالی اصول، مبانی و شکل‌گیری نوعی معماری هوشمندانه شد که افزون بر تکامل هویت معماری ایران، چهره‌ای ماندگار به آن داد. بررسی و تحلیل عناصر و الگوهای تاریخی معماری ایران، نشان می‌دهد این مفاهیم اگرچه هریک در دوره معینی از تاریخ این سرزمین خلق شده‌اند، ولی با حضور ممتد در دوره‌های بعدی، تکامل و پالایش یافته و دارای هویتی مستقل از زمان شده و مفهوم عامی را از یک الگوی معماری ارائه می‌دهند که شأن تجریدی یافته و دارای تصویر ذهنی و بار عاطفی است. شاید به همین دلیل است که در زمان حضور در چنین فضایی، جایگاه و شأن خود را به مراتب بیشتر از آنچه که هست احساس می‌کنیم.
آغاز بی راهه رفتن
بیشتر صاحبنظران، آغاز دوره معماری معاصر ایران را سال 1920 ميلادي مصادف با دوران پهلوی اول می‌دانند. بسیاری از رخدادهای این دوره در رابطه با دوران حکومت قبل یعنی حکومت قاجار قابل توضیح و تبیین است. در آغاز سده نوزدهم (دوره قاجار) ایران از اقتصاد جهانی کاملا برکنار و جدا بود. بر اثر بحران و شکاف‌های مختلف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در پایان سده نوزدهم اوضاع به گونه‌ای شکل گرفت که ایران در مسیر ادغام شبکه اروپایی تجارت بین‌الملل قرار گرفت و همین امر زمینه نفوذ اقتصادی غرب را هموار کرد و به تبع آن آشفتگی‌های شدید اجتماعی پدید آمد. در چنین شرایطی حکومت پهلوی شکل گرفت. دوره پهلوی آغاز ارتباط مستمر با غرب و ایجاد نهادهای اجتماعی و علمی و آغاز تمدنی به ظاهر صنعتی و مدرن بود. رشد سریع صنعت و واردات و ارتباط تنگاتنگ علمی و فرهنگی با غرب و ایجاد ساختارهای جدید اجتماعی به دلیل مهاجرت مردم، زمینه‌ساز شکل‌گیری عناصر جدیدی در معماری شد که تغییر چهره مراکز شهری را در پی داشت. تغییر شیوه‌های زندگی، ارتباطات انسانی، مناسبات شغلی و خلاصه بسیاری از عملکردهای اجتماعی، نیازهای جدیدی را فراهم کرد که راه‌حل‌های مناسبی را در حوزه‌های مختلف از جمله معماری و شهرسازی می‌طلبید. به ظاهر همه مشکلات معماری از این زمان شکل می‌گیرد.
مفهوم هویت
وقتی بحث از هویت پیش می‌آید، دیدگاه‌های پیچیده و گاهی متضاد در ابعادی گسترده مطرح می‌شود که در این نوشته کوتاه سعی شده اجماعی از دیدگاه‌های صاحبنظران حول مفهوم هویت در ارتباط با مسائل اجتماعی و فرهنگی بویژه معماری مطرح شود. اریکسون، یکی از جامعه‌شناسان معروف این مفهوم را قائل به 2 بخش می‌داند:« اول یکی شدن با خود و دیگری مشارکت با دیگران در بعضی از اجزای ذاتی». او فرآیند هویت را یک سیستم کنترل می‌داند که مجموعه‌ای از هنجارها و ناهنجارها را در فرد به‌وجود می‌آورد. بسیاری از روشنفکران ایرانی، هویت امروز جامعه ایران را دارای 3 لایه فرهنگ دینی، ملی و بالاخره فرهنگ و تمدن مدرن می‌دانند که با هم در وجود هر ایرانی درگیر است که پیوند مناسب این 3 لایه متناسب با روح مکان و زمان در تکامل هویت امروز جامعه ایران مفید باشد. عمده‌ترین نکته مفهوم هویت، عوامل موثر بر شکل‌گیری آن است که از زبان اندرسون بدین صورت تبیین شده است:
1- فضای حاکم بر فرد یا جامعه که درواقع نوعی فضاشناسی و محیط‌شناسی فرد یا جامعه تلقی می‌شود.
2- چرخش یا استمرار روندها
3- روندهای هویتی همزمان و حتی همزمان‌گرایی‌های متفاوت.
حفظ هویت
تکامل و پالایش الگوها و عناصر معماری ایران در دوره‌های مختلف تاریخ، سبب شده این عناصر هویتی مستقل از زمان شده و شأن تجریدی به خود بگیرند. این مفاهیم و الگوها نباید به صورت مستقیم در معرض خلاقیت فضایی قرار گرفته و به اثر معماری تبدیل شوند، بلکه باید در یک روند خلاقیت فکری از یک مرحله تجریدی عبور کرده و به یک بیان یا ایده معمارانه بدل شوند. در طول دوران معاصر، اثر اندک معمارانی دارای چنین بیان معماری بوده است. عده کثیری یا به تقلید صرف از گذشته پرداخته یا اینکه این بیان معماری را به صورت التقاطی با عناصر مدرن در هم آمیخته‌اند. متاسفانه در معدود مواردی هم که ارتباط شایسته‌ای بین معماری سنتی و مدرن برقرار شده، معماری به‌صورت تک‌بنا درآمده و قابلیت هویت‌بخشی خود را از دست داده است. برای مثال برج آزادی تهران با وجود همه پتانسیل‌های مثبت برای شکل‌دهی به هویت محیط اطراف خود به صورت بنایی تشریفاتی درآمده و از قابلیت تبدیل طرح به یک مفصل در ساختار فضایی شهر غفلت شده؛ گویی زمان در مجموعه آزادی متوقف شده است. نمادهای شهری از مسجد گرفته تا بازار و میدان جزو بخشی از روح شهر محسوب می‌شوند که علاوه بر هویت‌بخشی محیط‌های شهری، ایجادکننده حس تعلق به مکان و نشانه‌ای از وجود عقیده‌ای مشترک هستند. عدم شکل‌گیری عناصر لازم برای ارتباط‌دهی این نمادها با معماری امروز، علاوه بر احساس جدایی از گذشته، سبب قطع تداوم روند هویتی معماری ایران شده است.
با وجود دغدغه همیشگی معماران ایران در جهت برقراری پیوند با معماری گذشته و تامین تداوم آن، عمدتا این تلاش‌ها ناموفق بوده که صرفنظر از ضعف مدیریت شهری، نشان از عدم انسجام لایه‌های فرهنگی عمده معماران دارد. یافتن راه‌حل‌هایی برای آنچه معماری امروز ایران را از محتوا و مفاهیم عالی تهی و دچار بحران هویت کرده، تنها راه خروج از بحران پیش آمده است.
راهکارهای بهبود
شاید بتوان عمده‌ترین مشکلات معماری امروز ایران را در این موارد جست‌وجو کرد:
انقلاب اسلامی به‌عنوان حکومتی منحصر به فرد، تجربه ایدئولوژیکی جدیدی است که در تکمیل زیرساخت‌های فرهنگی، به روح آن تمسک نشده و کاستی‌هایی در این زمینه به بار آمده است. پی‌ریزی مبانی فرهنگی متناسب با روح مکان و زمان، قابلیت انسجام‌بخشی به همه عرصه‌های فرهنگی را دوباره ایجاد خواهد کرد.
ضعف نظام مدیریت و نظارت در عرصه معماری و شهرسازی
عدم تبیین الگوهای سنتی معماری ایران به‌صورت فرهنگنامه‌ای مدون جهت استفاده در طرح‌های معماری و شهرسازی
استفاده نامناسب از فرهنگ‌های بومی و اقلیمی و تکامل آن با روح زمان
عدم شکل‌گیری موسسات غیردولتی منسجم در راستای مشارکت مردم براي تصمیم‌گیری درباره محیط زندگی
فرهنگ مصرفی جامعه ایران
عدم توجه به پتانسیل بافت‌های سنتی در جهت پیوند با معماری امروز
رویکردهای تاریخ‌گرایانه بدون توجه صحیح به مولفه‌های معماری مدرن
لزوم توجه به رابطه بین معمار، اثر و مخاطب به‌عنوان 3 رکن اساسی معماری که علاوه بر شکل‌گیری یک معماری مناسب، سبب انسجام هویتی آنها نیز می‌شود.موارد فوق تنها قسمتی از حلقه‌های مفقوده معماری معاصر ایران است. البته روند جهانی شدن نیز بر عوامل بیان شده بی‌تاثیر نیست، چنانکه استوارت هال اعتقاد دارد، منطق هویت به پایان خود رسیده و در واقع جنبه‌های بزرگ هویت اجتماعی از قبیل طبقه اجتماعی، ملیت، نژاد، جنسیت و... در معرض شکست قرار گرفته است. او اعتقاد دارد فرد تک‌مرکزی گذشته تبدیل به یک فرد چند مرکزی شده که این تکثر منشأ ضعیف شدن لایه‌های هویتی فرد شده است.
*منتقد و کارشناس ارشد رشته معماری
پرسشی که باید برای آن پاسخی روشن یافت
معماری معاصر ایران هویت دارد؟
اسماعیل هادیان‌مقدم*: با وجود همه پیچیدگی‌های مفهوم هویت و تلقی‌های متفاوت صاحبنظران از آن، بر کسی پوشیده نیست در معماری معاصر ایران، این واژه دچار بحران شده و به صورت مفهومی انتزاعی درآمده است. رنگ باختن مفهوم هویت، مختص حوزه معماری نیست همچنان که این ضعف در حوزه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی و... نیز مشهود است. آوازه ایران در معماری جهان آنچنان طنین افکنده که تاریخ معماری جهان خود را وامدار آن می‌داند؛ از بنای زیگورات چغازنبیل که حدود یکهزار و250سال قبل از میلاد مسیح بنا شده، تا قرن حاضر، ما ايرانيان به عنوان تمدنی بزرگ و باشکوه از پیشتازان علم، فرهنگ و هنر بوده‌ایم، دانشمندان بزرگی چون ابوعلی سینا، ابوریحان بیرونی و... در این سرزمین زیسته‌اند و حاصل رنج خود را به جهانیان عرضه داشته‌اند. معماران گمنام ایران چنان روحی در کالبد معماری ایران دمیده‌اند که گویی پاسارگاد و نقش‌جهان با نفس آنها زنده است و آنها روح ابدی خود را در معماری به یادگار گذاشته‌اند. اما اینک ما کجاییم؟ چقدر به تاریخ و هویت خود وفادار بوده‌ایم؟ آیا مسیر آنها را ادامه داده‌ايم؟ هیچ‌کس منکر تاثیر معماری و شهرسازی بر رفتار شهروندان یک جامعه نیست. سیمای شهری و معماری ما آنچنان از مفاهیم والای خود تهی شده که آثارش بر روح و روان جامعه مشهود است. ساختمان‌ها با فرم‌ها، رنگ‌ها و مصالح ناهمگون، آنچنان ناموزون در کنار هم قرار گرفته‌اند که انسان را به این فکر وادار می‌کند که «آیا عمدی در ساخت چنین سازه‌هایی است؟»
نگاهی به گذشته
سخن گفتن درباره معماری معاصر ایران، اغلب با بحث درباره تاریخ و سیر تکاملی آن همراه شده است. بیشتر صاحبنظران هویت را مفهومی متغیر و شناور می‌دانند که در گذر زمان و در بازخورد با عوامل مختلف فرهنگی، اجتماعی، سیاسی و... شکل می‌گیرد. بررسی سیر تکاملی این مفهوم در معماری ایران، به‌عنوان یکی از کلیدهای اصلی راهگشای امروز ما خواهد بود. قبل از ورود اسلام به ایران، معماری ایران تحت‌تاثیر شرایط مختلف سیاسی، فرهنگی و مذهبی دارای مولفه‌ها و مفاهیم عمیق و منحصر به فردی بود که ماندگاری آن حکایت از پایداری این الگوها در گذر زمان بوده است. با ورود اسلام این مفاهیم به صورتی کاملا هوشمندانه و قاعده‌مند توسط معماران و اندیشمندان با اصول متعالی دین اسلام پیوند خورد. این تلفیق سبب تعالی اصول، مبانی و شکل‌گیری نوعی معماری هوشمندانه شد که افزون بر تکامل هویت معماری ایران، چهره‌ای ماندگار به آن داد. بررسی و تحلیل عناصر و الگوهای تاریخی معماری ایران، نشان می‌دهد این مفاهیم اگرچه هریک در دوره معینی از تاریخ این سرزمین خلق شده‌اند، ولی با حضور ممتد در دوره‌های بعدی، تکامل و پالایش یافته و دارای هویتی مستقل از زمان شده و مفهوم عامی را از یک الگوی معماری ارائه می‌دهند که شأن تجریدی یافته و دارای تصویر ذهنی و بار عاطفی است. شاید به همین دلیل است که در زمان حضور در چنین فضایی، جایگاه و شأن خود را به مراتب بیشتر از آنچه که هست احساس می‌کنیم.
آغاز بی راهه رفتن
بیشتر صاحبنظران، آغاز دوره معماری معاصر ایران را سال 1920 ميلادي مصادف با دوران پهلوی اول می‌دانند. بسیاری از رخدادهای این دوره در رابطه با دوران حکومت قبل یعنی حکومت قاجار قابل توضیح و تبیین است. در آغاز سده نوزدهم (دوره قاجار) ایران از اقتصاد جهانی کاملا برکنار و جدا بود. بر اثر بحران و شکاف‌های مختلف سیاسی، اقتصادی و اجتماعی در پایان سده نوزدهم اوضاع به گونه‌ای شکل گرفت که ایران در مسیر ادغام شبکه اروپایی تجارت بین‌الملل قرار گرفت و همین امر زمینه نفوذ اقتصادی غرب را هموار کرد و به تبع آن آشفتگی‌های شدید اجتماعی پدید آمد. در چنین شرایطی حکومت پهلوی شکل گرفت. دوره پهلوی آغاز ارتباط مستمر با غرب و ایجاد نهادهای اجتماعی و علمی و آغاز تمدنی به ظاهر صنعتی و مدرن بود. رشد سریع صنعت و واردات و ارتباط تنگاتنگ علمی و فرهنگی با غرب و ایجاد ساختارهای جدید اجتماعی به دلیل مهاجرت مردم، زمینه‌ساز شکل‌گیری عناصر جدیدی در معماری شد که تغییر چهره مراکز شهری را در پی داشت. تغییر شیوه‌های زندگی، ارتباطات انسانی، مناسبات شغلی و خلاصه بسیاری از عملکردهای اجتماعی، نیازهای جدیدی را فراهم کرد که راه‌حل‌های مناسبی را در حوزه‌های مختلف از جمله معماری و شهرسازی می‌طلبید. به ظاهر همه مشکلات معماری از این زمان شکل می‌گیرد.
مفهوم هویت
وقتی بحث از هویت پیش می‌آید، دیدگاه‌های پیچیده و گاهی متضاد در ابعادی گسترده مطرح می‌شود که در این نوشته کوتاه سعی شده اجماعی از دیدگاه‌های صاحبنظران حول مفهوم هویت در ارتباط با مسائل اجتماعی و فرهنگی بویژه معماری مطرح شود. اریکسون، یکی از جامعه‌شناسان معروف این مفهوم را قائل به 2 بخش می‌داند:« اول یکی شدن با خود و دیگری مشارکت با دیگران در بعضی از اجزای ذاتی». او فرآیند هویت را یک سیستم کنترل می‌داند که مجموعه‌ای از هنجارها و ناهنجارها را در فرد به‌وجود می‌آورد. بسیاری از روشنفکران ایرانی، هویت امروز جامعه ایران را دارای 3 لایه فرهنگ دینی، ملی و بالاخره فرهنگ و تمدن مدرن می‌دانند که با هم در وجود هر ایرانی درگیر است که پیوند مناسب این 3 لایه متناسب با روح مکان و زمان در تکامل هویت امروز جامعه ایران مفید باشد. عمده‌ترین نکته مفهوم هویت، عوامل موثر بر شکل‌گیری آن است که از زبان اندرسون بدین صورت تبیین شده است:
1- فضای حاکم بر فرد یا جامعه که درواقع نوعی فضاشناسی و محیط‌شناسی فرد یا جامعه تلقی می‌شود.
2- چرخش یا استمرار روندها
3- روندهای هویتی همزمان و حتی همزمان‌گرایی‌های متفاوت.
حفظ هویت
تکامل و پالایش الگوها و عناصر معماری ایران در دوره‌های مختلف تاریخ، سبب شده این عناصر هویتی مستقل از زمان شده و شأن تجریدی به خود بگیرند. این مفاهیم و الگوها نباید به صورت مستقیم در معرض خلاقیت فضایی قرار گرفته و به اثر معماری تبدیل شوند، بلکه باید در یک روند خلاقیت فکری از یک مرحله تجریدی عبور کرده و به یک بیان یا ایده معمارانه بدل شوند. در طول دوران معاصر، اثر اندک معمارانی دارای چنین بیان معماری بوده است. عده کثیری یا به تقلید صرف از گذشته پرداخته یا اینکه این بیان معماری را به صورت التقاطی با عناصر مدرن در هم آمیخته‌اند. متاسفانه در معدود مواردی هم که ارتباط شایسته‌ای بین معماری سنتی و مدرن برقرار شده، معماری به‌صورت تک‌بنا درآمده و قابلیت هویت‌بخشی خود را از دست داده است. برای مثال برج آزادی تهران با وجود همه پتانسیل‌های مثبت برای شکل‌دهی به هویت محیط اطراف خود به صورت بنایی تشریفاتی درآمده و از قابلیت تبدیل طرح به یک مفصل در ساختار فضایی شهر غفلت شده؛ گویی زمان در مجموعه آزادی متوقف شده است. نمادهای شهری از مسجد گرفته تا بازار و میدان جزو بخشی از روح شهر محسوب می‌شوند که علاوه بر هویت‌بخشی محیط‌های شهری، ایجادکننده حس تعلق به مکان و نشانه‌ای از وجود عقیده‌ای مشترک هستند. عدم شکل‌گیری عناصر لازم برای ارتباط‌دهی این نمادها با معماری امروز، علاوه بر احساس جدایی از گذشته، سبب قطع تداوم روند هویتی معماری ایران شده است.
با وجود دغدغه همیشگی معماران ایران در جهت برقراری پیوند با معماری گذشته و تامین تداوم آن، عمدتا این تلاش‌ها ناموفق بوده که صرفنظر از ضعف مدیریت شهری، نشان از عدم انسجام لایه‌های فرهنگی عمده معماران دارد. یافتن راه‌حل‌هایی برای آنچه معماری امروز ایران را از محتوا و مفاهیم عالی تهی و دچار بحران هویت کرده، تنها راه خروج از بحران پیش آمده است.
راهکارهای بهبود
شاید بتوان عمده‌ترین مشکلات معماری امروز ایران را در این موارد جست‌وجو کرد:
انقلاب اسلامی به‌عنوان حکومتی منحصر به فرد، تجربه ایدئولوژیکی جدیدی است که در تکمیل زیرساخت‌های فرهنگی، به روح آن تمسک نشده و کاستی‌هایی در این زمینه به بار آمده است. پی‌ریزی مبانی فرهنگی متناسب با روح مکان و زمان، قابلیت انسجام‌بخشی به همه عرصه‌های فرهنگی را دوباره ایجاد خواهد کرد.
ضعف نظام مدیریت و نظارت در عرصه معماری و شهرسازی
عدم تبیین الگوهای سنتی معماری ایران به‌صورت فرهنگنامه‌ای مدون جهت استفاده در طرح‌های معماری و شهرسازی
استفاده نامناسب از فرهنگ‌های بومی و اقلیمی و تکامل آن با روح زمان
عدم شکل‌گیری موسسات غیردولتی منسجم در راستای مشارکت مردم براي تصمیم‌گیری درباره محیط زندگی
فرهنگ مصرفی جامعه ایران
عدم توجه به پتانسیل بافت‌های سنتی در جهت پیوند با معماری امروز
رویکردهای تاریخ‌گرایانه بدون توجه صحیح به مولفه‌های معماری مدرن
لزوم توجه به رابطه بین معمار، اثر و مخاطب به‌عنوان 3 رکن اساسی معماری که علاوه بر شکل‌گیری یک معماری مناسب، سبب انسجام هویتی آنها نیز می‌شود.موارد فوق تنها قسمتی از حلقه‌های مفقوده معماری معاصر ایران است. البته روند جهانی شدن نیز بر عوامل بیان شده بی‌تاثیر نیست، چنانکه استوارت هال اعتقاد دارد، منطق هویت به پایان خود رسیده و در واقع جنبه‌های بزرگ هویت اجتماعی از قبیل طبقه اجتماعی، ملیت، نژاد، جنسیت و... در معرض شکست قرار گرفته است. او اعتقاد دارد فرد تک‌مرکزی گذشته تبدیل به یک فرد چند مرکزی شده که این تکثر منشأ ضعیف شدن لایه‌های هویتی فرد شده است.
*منتقد و کارشناس ارشد رشته معماری
ارسال نظر
پربیننده