درباره شما یک مساله جالب وجود دارد. همه اعضای خانواده‌تان تحصیلکرده هستند، مثلا یک برادرتان دکترای ریاضی دارد و آن دیگری در رشته‌ای غیر از موسیقی تحصیل کرده است. با این تفاسیر، گرایش شما به این حیطه از کجا شکل گرفت؟
من از10 سالگی به سمت موسیقی گرایش پیدا کردم. در آن زمان رادیو به شکل حالا وجود نداشت و من صدای ساز کسایی را از طریق رادیوی بعضی مغازه‌ها می‌شنیدم و طبعا علاقه‌مند می‌شدم. وقتی علاقه‌ام به ساز جدی شد، تصمیم گرفتم هر طور که شده، استاد حسن کسایی را پیدا کنم. در آن زمان، نی به شکل هفت‌بند زده می‌شد و تنها نوازنده‌ای که در این حیطه وجود داشت استاد کسایی بود اما در آن سال‌ها، دسترسی به ایشان با توجه به سن و سال من ممکن نبود. پس سعی کردم نی را به شکل گوشی بیاموزم. ضمن اینکه پدر من ارتشی بود و ما فقط چند سال در کرمان زندگی کردیم و بعد از آن به خاطر شغل پدرم به شیراز رفتیم اما در شیراز استادی دراین زمینه وجود نداشت. البته در دیگر رشته‌های موسیقی هم استادی وجود نداشت تا دست‌کم بتوانم به آموختن نت بپردازم. تا اینکه در 16 سالگی من در اردوی رامسر برنده شدم و به عنوان جایزه مرا به اروپا فرستادند. بعد از آن نیز با مهدی کمالیان آشنا شدم که یکی از هنرمندان خوب در حیطه سه‌تار بود. او بود که مرا با علی‌اصغر بهاری و نورعلی‌خان برومند آشنا کرد. نورعلی‌خان برومند از من پرسید، نت بلد هستی و من پاسخ منفی دادم. او گفت، می‌خواهم تو را در هنرستان موسیقی ثبت‌نام کنم، دعا کن قبول شوی. به این ترتیب با او نزد حسین دهلوی که آن زمان رئیس دبیرستان بود و رهبری ارکستر صبا را نیز برعهده داشت رفتیم. در آنجا یک ارکستر بزرگ ایرانی دیدم که 35 عضو داشت. من در این هنرستان پذیرفته شدم و 3 ماه هم با این ارکستر کار کردم. به هرحال در کنار اینها نت را هم آموختم تا اینکه دیگر می‌توانستم از روی نت، نی بزنم و یادم هست همه تعجب می‌کردند که چطور می‌توان نی را از روی نت زد. این‌طوری بود که به عنوان نوازنده و سولیست انتخاب شدم. آن موقع‌ها یک کانال خصوصی در تلویزیون راه‌اندازی شده بود. من هم رفتم و در آنجا برنامه اجرا کردم. جالب اینکه چون در آن زمان ضبط تصویر به معنی حالا وجود نداشت، برنامه‌ها زنده پخش می‌شد. بعد از فوت ایشان بر اثر گواتر، مهدی مفتاح توانست رهبری ارکستر را به دست گیرد.
او بود که شما را به زنده‌یاد روح‌الله خالقی معرفی کرد؟
بله. یادم هست نخستین بار که مرحوم خالقی را دیدم، در انجمن گوته و ایران و شوروی سخنرانی می‌کرد. من هم در آن مراسم به اجرای یک گوشه پرداختم و چیزی حدود 7 دقیقه سولو ضبط کردیم. خالقی زیر ورقه من نوشت او نی و نت را می‌داند.
چطور شد تصمیم گرفتید روی نی انگشت‌گذاری کنید؟
شاید به این خاطر که می‌خواستم علاقه‌مندان نی، دیگر این ساز را از طریق گوش فرا نگیرند و به شکل اصولی‌تری به فراگیری آن بپردازند. من در 14 سالگی با استاد حسن کسایی آشنا شدم. چندین‌بار با ایشان از نزدیک برخورد داشتم و با او در تماس بودم. او به من توصیه کرد برای تدریس در دانشگاه اقدام کنم. من هم پذیرفتم. در آن سال‌ها، یک ارکستر کوچک به نام ارکستر استادان وجود داشت که هنرمندانی چون علی‌اصغر بهاری، جلیل شهناز و زنده‌ياد فرامرز پایور و من در آن فعالیت می‌کردیم. این ارکستر از سال 1341 تا همین اواخر ادامه داشت. البته بعد که زنده‌ياد فرامرز پایور مریض شد دیگر فعالیت این ارکستر ادامه نیافت. البته در سال‌های 45 و 46 یعنی از زمان تاسیس تلویزیون دولتی، ارکستری به رهبری مرحوم مرتضی حنانه راه‌اندازی شد که من در آنجا شرکت کردم.
در آن دهه یعنی سال‌های 30 و اواخر آن، سمت و سوی موسیقی به چه شکلی بود؟
موسیقی ایران بیشتر به سمت حیطه ملی و سنتی گرایش داشت و متاسفم بگویم در آن دهه‌ها هنرمندانی بودند که من سعادت این را نداشتم هیچ وقت با آنها از نزدیک ملاقات کنم، مثل ابوالحسن‌خان صبا که تا پیش از اینکه با ایشان آشنا شوم، فوت کرده بودند.
در فاصله سال‌های 30 تا 50 رادیو به مثابه یک حلقه مفقوده در زمینه موسیقی عمل می‌کرد، یعنی نقش خیلی مهمی داشت.
دقیقا.جالب این است که در خود رادیو هم ارکسترهای مختلفی وجود داشت، مثل برنامه گل‌ها که بی‌تردید بهترین هنرمندان را در خود جای داده بود و از آن میان می‌توان به شخصیت‌هایی چون بنان، حسین قوامی، عبدالوهاب شهیدی و دیگران اشاره کرد. جالب اینکه خواهر و برادرهایم همه دارای تحصیلات عالیه هستند و اساسا از بچگی به درس خواندن علاقه‌مند بودند و پدرم با گرایش من به سمت موسیقی موافق نبود. شاید هم ازحرف مردم می‌ترسید که می‌گفتند پسرش می‌خواهد مطرب شود (با خنده). همان طور که می‌دانید موسیقی در آن سال‌ها جایگاهی در میان جامعه و خانواده نداشت، با این اوصاف من همچنان به تمرینات خود در این زمینه ادامه می‌دادم. یک بار هم پدرم از اداره به خانه بازگشت و دید که من در حیاط مشغول تمرین هستم. نی را شکست و به هرحال پی بردن او به علاقه‌مندی من دردسرهایی به همراه داشت. از آن به بعد من یاد گرفتم وقتی او درخانه نیست به تمرین بپردازم، مثلا می‌رفتم زیر لحاف و نی تمرین می‌کردم، از طریق رادیو و با شنیدن صدای نی کسایی. تا اینکه در سال 1338 همان طور که اشاره کردم، در اردوی رامسر اول شدم. آنجا بود که پدرم دیگر فهمید، منتها کار از کار گذشته بود، بنابراین به همت همایون خرم، ارکستر شاعران قصه‌گو راه‌اندازی شد و همین طور ارکستر اقوام و ارکستر نوایی که به همت اسدالله ملک و منوچهر جهانبگلو تاسیس شده بود.
تا پیش از اینکه به نواختن نی بپردازید، نی به شیوه دمیدن به وسیله لب زده می‌شد، در حالی که با ورود شما به این حیطه و مکتب اصفهان، از دندان برای نواختن استفاده کردید.
من تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی صداهای زیر نی را با لب در می‌آوردم. بعد از آن استاد کسایی به من گفتند تو نی را در مکتب اصفهان با دندان بزن. من هم قبول کردم، هرچند مورد انتقادات زیادی قرار گرفتم و محمدرضاخان درویشی یکی از معترضان این قضیه بود. آن موقع رادیو از تلویزیون منفک بود و بعدها این ادغام صورت گرفت، جز ارکستر بزرگ حنانه و ارکستر لطف‌الله‌خان مجد و فرهنگ شریف و برنامه هفت شهر عشق که آهنگ‌هایش را مرحوم اکبر محسنی می‌ساخت و از این جمله می‌توان به «الهه ناز» اشاره کرد که با صدای بنان خوانده شد.
دقیقا از چه سالی تدریس را آغاز کردید؟
از سال 1339 در هنرستان ملی موسیقی. آن زمان با ریاست حسین دهلوی یک دیسیپلین خاصی برای گزینش هنرمندان به وجود آمده بود. البته بعدها کارم به تدریس در کلاس‌های خصوصی هم کشیده شد و طی این زمان به کشورهای مختلف هم سفر کردم.
آخرین کار شما چه وقت بود؟
تقریبا 2 سال پیش که با مرحوم پرویز مشکاتیان در سالن وزارت کشور با خوانندگی حميدرضا نوربخش به اجرای برنامه پرداختیم و قطعاتی چون «وطن من»، «تحریر خیال»، «فسانه» و... را اجرا کردیم.
چه وقت به گروه «عارف» پیوستید؟
من خیلی دیر به آنها رسیدم یعنی اواخر کار به آنها پیوستم. این گروه نخستین‌بار به همت هوشنگ ابتهاج در رادیو و با همکاری هنرمندانی مثل حسین علیزاده و زنده‌یاد مشکاتیان تاسیس شد. البته طی سال‌ها، چندین‌بار نوازندگان این گروه تغییر کردند.
بعد از انقلاب آیا نی توانست به همت شما و آقای کسایی دستخوش تحولات گسترده‌تری شود؟
حدود 55 سال پیش فقط یک نوازنده نی وجود داشت که همان استاد حسن کسایی بود. خب من از سال 1339 به این حیطه وارد شدم. البته پیش از کسایی هم پیرمردی در اصفهان به نام حسین یاوری بود که به شیوه زیبایی نی می‌نواخت. بعد از من هم هنرمندانی چون محمد موسوی و حسین عمومی آمدند که به تقویت این حوزه کمک زیادی کردند، همچنین آقایان مجید کیانی‌نژاد و جمشید عندلیبی و بهزاد فروهری.
موسیقی ایران بعد از انقلاب در حیطه نی چه فراز و فرودهایی را پشت سر گذاشت؟
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، هنرمندان جوان و خوبی در عرصه نی روی کار آمدند که تلاششان قابل تقدیر است. آنهایی هم که پیشکسوت‌تر بودند بنا به سن و سالشان یا درگذشتند یا بازنشسته شدند. می‌توان گفت از حاصل کار آنها هنرمندانی چون داریوش طلایی، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان پدیدار شدند. در زمینه ساز کمانچه به همت و تدریس استاد علی اصغر بهاری، هنرمندان زیادی پرورش یافتند مثل درویش رضا منظمی، علی‌اکبر شکارچی، سعید فلاح‌پور و اردشیر کامکار. البته بعد از کمانچه، ویولن مد شد و کمانچه برای مدتی مهجور ماند. پیش از آن هم مرکز حفظ و اشاعه موسیقی توسط داریوش صفوت تاسیس شد که از رهگذر آن استادان مختلفی چون نورعلی‌خان برومند و سعید هرمزی به تدریس و آموزش پرداختند. البته علی‌اصغر بهاری و مشحون هم نوازنده سه‌تار بودند که در این مرکز به تدریس پرداختند.
هرچند در سالیان اخیر هنرهای مختلفی در مسیرهای منحصر به خود انشعاب گرفتند و به شاهراه‌های تازه‌تری منجر شدند اما در سال‌های اخیر مشاهده می‌شود که هنرهای سنتی ما در محاق فراموشی و حاشیه قرار گرفته است بویژه بعضی سازهای سنتی ما که به قول شما، گذشتگان ما برایشان زحمت زیادی کشیده‌اند.
نه برعکس. نی بعد از انقلاب پیشرفت بیشتری کرد و افزایش یکهزار نوازنده نی گواه این ادعاست. یکی، دو سال پیش من یکی از داوران جشنواره نی در همدان بودم. در آنجا بود که به این نکته پی بردم که ساز نی طی سال‌های گذشته تاکنون چقدر به درجات متعالی دست یافته است. کما اینکه دست‌اندرکاران برگزاری جشنواره هم بر این اعتقاد بودند که تعداد نی‌نوازان سال به سال بیشتر می‌شود. صحبت از جشنواره کردم، خوب است همین‌جا به یک نکته هم اشاره کنم. ممکن است در جشنواره‌هایی مانند جشنواره نی گروهی موفق به دریافت امتیاز نشوند اما شاید در این گروه، یک نوازنده خوب وجود داشته باشد. در همان جشنواره هم ما به عنوان داوران جشنواره پیشنهاد دادیم برای 12 نفری که در یک گروه هستند، نفری 200 هزار تومان پاداش تعلق گیرد که همین طور هم شد.
از خود شما هم در سال 1384 از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تقدیر شد.
بله. در این سال از من و مهندس خرم تقدیر به عمل آمد. علاوه بر اینها در انجمن موسیقی همدان در سال 86 و بزرگداشت پیشکسوتان هنر ایران نیز از من تقدیر شد. مسلما این قدردانی‌ها بی‌تردید در تشویق نوازندگان موثر است.
آقای ناهید! طی سال‌های گذشته در سازهای ایرانی دخل و تصرف‌های زیادی توسط هنرمندان به وجود آمد، به عنوان مثال در سازهایی چون تار، سه‌تار یا...چنین تغییراتی در کم و زیاد کردن تارها صورت گرفت.آیا در نی هم چنین ابداعاتی شد؟
بله، شاگردان من در این زمینه به نوآوری‌های زیادی دست یافته‌اند. آنها یک نی درست کرده‌اند که به جای 6 سوراخ از 10 سوراخ تشکیل شده، ضمن اینکه تکنیک‌های تازه‌ای را هم در کنار تشکیل این 10سوراخ ابداع کرده‌اند كه مي‌توان به طور کروماتیک، اصوات فارسی را ایجاد کرد. در حال حاضر این شاگردان مثل آقایان بیگلری، وزیری، داودی، مفید، حسن‌زاده و دیگران به همین شیوه‌های ابداعی در ارکسترهای مختلف به نواختن نی پرداخته‌اند و خیلی هم مورد استقبال مخاطبان واقع شده‌اند.
خیلی از پیشکسوتان هنرهای سنتی با این نوآوری‌ها موافق نیستند. نظر شما در این باره چیست؟
واقعیتش را بخواهید من مخالفتی با این کار ندارم، اما این را اضافه کنم که با کلید گذاشتن روی نی بشدت مخالف هستم. استاد کسایی هم همیشه به شوخی در این ارتباط می‌گویند کلید برای قفل خوب است (با خنده). به هرحال، نی از نظر ساختمانی ساده بوده در عین اینکه تکنیک صداسازی آن بسیار مشکل است. به خاطر دارم چند سال پیش با 6 نفر از هنرمندان مثل زنده‌یاد شهریار فریوسفی و بیژن بیژنی کنسرت مشکلی با ارکستر فیلارمونیک سلطنتی انگلستان دادیم. نوازنده فلوت این ارکستر به من گفت، می‌خواهم ساز تو را ببینم. وقتی دید با تعجب گفت من فکر می‌کردم ساز شما باید ساز ساده‌ای باشد، در حالی که الان می‌بینم مشکل است. من پاسخ دادم بله، مشکل است به خاطر اینکه برای هر نت باید 12صدا از داخل 2 سوراخ در بیاید. روی این اصل است که نسبت به سازهای دیگر، نوازنده کمتری دارد.
نی برخلاف دیگر سازها از پرده هم برخوردار نیست.
نه ندارد. برای همین است که تمرین کردن روی آن مدت زیادی طول می‌کشد. در واقع صاف کردن صدای نی، 7 یا 8 سال زمان می‌خواهد. خیلی‌ها هستند که تصور می‌کنند این ساز جنبه روحانی دارد و به این هنر علاقه دارند، وارد هم می‌شوند اما همین که می‌بینند باید در این راه ریاضت و سختی متحمل شد، کار را نیمه‌کاره رها می‌کنند و می‌روند.
نی صرف‌نظر از مولفه‌هایی که شما به آن اشاره کردید، خصوصیت دیگری هم دارد و آن سوز غمناکی است که در این ساز نهفته است.
بله، ولی نمی‌دانم آیا شما هم با من در این مساله هم‌عقیده هستید که این ساز یک غم شیرینی را در خود جای داده یا نه. دست‌کم می‌توانم بگویم برای هنرمندی که به سمت این ساز می‌رود شیرین است.
به نظر شما وضعیت فعلی نی در دانشگاه‌های موسیقی چگونه است؟
بسیار خوب است و برخلاف گذشته که ساز مردانه‌ای بوده، در حال حاضر خانم‌ها هم به این ساز روی آورده‌اند. حتی سال گذشته یک خانم در این رشته از دانشگاه موسیقی در مقطع کارشناسی ارشد موفق به دریافت مدرک شد. می‌توانم بگویم امروز هنرمندان نی‌نواز زن چیزی کمتر از مردهای نی‌نواز ندارند. این نشان می‌دهد که نی به مراحل تکاملی خود نزدیک می‌شود و می‌توان به بالندگی بیشتر آن امیدوار بود.
ماندگارترین آهنگی که با نی نواختید چه بوده است؟ آهنگی که خودتان را بیش از مخاطب تحت تاثیر قرار داده باشد.
«وطن من» بود، اما اصولا تمام کارهایی که با فرامرز پایور انجام داده‌ام را دوست دارم زیرا پایور هنرمند پرکاری بود و در حیطه سازهای سنتی دست به ابداعات مطلوبی زد. از نظر اجرایی هم تمام کارهایی که او ساخت را هنرمندانی چون علی‌نقی‌خان وزیری، روح‌الله خالقی، درویش‌خان و رکن‌الدین مختاری به خوبی اجرا کردند. البته برای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان هم مجموعه فعالیت‌هایی انجام داده‌ام که رضایتبخش بوده است.
اگر ممکن است کمی از ابعاد شخصیتی زنده‌یاد پایور بگویید.
ایشان منظم و دقیق بود و همان‌طور که اشاره کردم همیشه به بهترین نحو کارش را انجام می‌داد. من 30 سال با این مرد فعالیت کردم و یک دقیقه دیر کردن در کار برای او به عنوان یک گناه بزرگ به شمار می‌رفت. درگذشت او و مشکاتیان ضربه بزرگی به پیکره موسیقی ما زده است؛ ضربه‌ای که شاید دیگر هیچ وقت جبران نشود. این هنرمندان چیزی حدود 40 سال زحمت کشیدند و تحقیق کردند اما تردید دارم کسی بتواند جایگزین آنها شود، مثل درگذشت مرتضی محجوبی در دهه 40 که هنوز بعد از گذشت این همه سال، هنرمندی نتوانسته جای پیانوی او را بگیرد. می‌توان گفت بهترین ربع پرده‌ها را محجوبی کوک می‌کرد. انسان شریف و فروتنی بود اما حیف که من 2 سال پیش از مرگش با او آشنا شدم.
و اما روزگار شما امروز چگونه روزگاری است؟
گاهی در آموزشگاه‌های خصوصی تدریس می‌کنم و گاهی هم در دانشگاه علمی- کاربردی، اما کار تازه‌ای نساخته‌ام. دندان‌هایم ایراد پیدا کرده‌اند و چندتایشان را کشیده‌ام و در حال انجام کاشت دندان هستم. همان‌طور که می‌دانید این کار احتیاج به زمان زیادی دارد تا دندان‌ها به لثه جوش بخورد. متاسفانه برای نی باید دندان‌های جلو طبیعی باشد بنابراین چون نمی‌توانم فعلا نی بزنم به تدریس مشغولم. گفت و گوی «وطن‌امروز» با حسن ناهید، استاد پیشکسوت نی
تردید دارم کسی بتواند جایگزین پایور و مشکاتیان شود
درباره شما یک مساله جالب وجود دارد. همه اعضای خانواده‌تان تحصیلکرده هستند، مثلا یک برادرتان دکترای ریاضی دارد و آن دیگری در رشته‌ای غیر از موسیقی تحصیل کرده است. با این تفاسیر، گرایش شما به این حیطه از کجا شکل گرفت؟
من از10 سالگی به سمت موسیقی گرایش پیدا کردم. در آن زمان رادیو به شکل حالا وجود نداشت و من صدای ساز کسایی را از طریق رادیوی بعضی مغازه‌ها می‌شنیدم و طبعا علاقه‌مند می‌شدم. وقتی علاقه‌ام به ساز جدی شد، تصمیم گرفتم هر طور که شده، استاد حسن کسایی را پیدا کنم. در آن زمان، نی به شکل هفت‌بند زده می‌شد و تنها نوازنده‌ای که در این حیطه وجود داشت استاد کسایی بود اما در آن سال‌ها، دسترسی به ایشان با توجه به سن و سال من ممکن نبود. پس سعی کردم نی را به شکل گوشی بیاموزم. ضمن اینکه پدر من ارتشی بود و ما فقط چند سال در کرمان زندگی کردیم و بعد از آن به خاطر شغل پدرم به شیراز رفتیم اما در شیراز استادی دراین زمینه وجود نداشت. البته در دیگر رشته‌های موسیقی هم استادی وجود نداشت تا دست‌کم بتوانم به آموختن نت بپردازم. تا اینکه در 16 سالگی من در اردوی رامسر برنده شدم و به عنوان جایزه مرا به اروپا فرستادند. بعد از آن نیز با مهدی کمالیان آشنا شدم که یکی از هنرمندان خوب در حیطه سه‌تار بود. او بود که مرا با علی‌اصغر بهاری و نورعلی‌خان برومند آشنا کرد. نورعلی‌خان برومند از من پرسید، نت بلد هستی و من پاسخ منفی دادم. او گفت، می‌خواهم تو را در هنرستان موسیقی ثبت‌نام کنم، دعا کن قبول شوی. به این ترتیب با او نزد حسین دهلوی که آن زمان رئیس دبیرستان بود و رهبری ارکستر صبا را نیز برعهده داشت رفتیم. در آنجا یک ارکستر بزرگ ایرانی دیدم که 35 عضو داشت. من در این هنرستان پذیرفته شدم و 3 ماه هم با این ارکستر کار کردم. به هرحال در کنار اینها نت را هم آموختم تا اینکه دیگر می‌توانستم از روی نت، نی بزنم و یادم هست همه تعجب می‌کردند که چطور می‌توان نی را از روی نت زد. این‌طوری بود که به عنوان نوازنده و سولیست انتخاب شدم. آن موقع‌ها یک کانال خصوصی در تلویزیون راه‌اندازی شده بود. من هم رفتم و در آنجا برنامه اجرا کردم. جالب اینکه چون در آن زمان ضبط تصویر به معنی حالا وجود نداشت، برنامه‌ها زنده پخش می‌شد. بعد از فوت ایشان بر اثر گواتر، مهدی مفتاح توانست رهبری ارکستر را به دست گیرد.
او بود که شما را به زنده‌یاد روح‌الله خالقی معرفی کرد؟
بله. یادم هست نخستین بار که مرحوم خالقی را دیدم، در انجمن گوته و ایران و شوروی سخنرانی می‌کرد. من هم در آن مراسم به اجرای یک گوشه پرداختم و چیزی حدود 7 دقیقه سولو ضبط کردیم. خالقی زیر ورقه من نوشت او نی و نت را می‌داند.
چطور شد تصمیم گرفتید روی نی انگشت‌گذاری کنید؟
شاید به این خاطر که می‌خواستم علاقه‌مندان نی، دیگر این ساز را از طریق گوش فرا نگیرند و به شکل اصولی‌تری به فراگیری آن بپردازند. من در 14 سالگی با استاد حسن کسایی آشنا شدم. چندین‌بار با ایشان از نزدیک برخورد داشتم و با او در تماس بودم. او به من توصیه کرد برای تدریس در دانشگاه اقدام کنم. من هم پذیرفتم. در آن سال‌ها، یک ارکستر کوچک به نام ارکستر استادان وجود داشت که هنرمندانی چون علی‌اصغر بهاری، جلیل شهناز و زنده‌ياد فرامرز پایور و من در آن فعالیت می‌کردیم. این ارکستر از سال 1341 تا همین اواخر ادامه داشت. البته بعد که زنده‌ياد فرامرز پایور مریض شد دیگر فعالیت این ارکستر ادامه نیافت. البته در سال‌های 45 و 46 یعنی از زمان تاسیس تلویزیون دولتی، ارکستری به رهبری مرحوم مرتضی حنانه راه‌اندازی شد که من در آنجا شرکت کردم.
در آن دهه یعنی سال‌های 30 و اواخر آن، سمت و سوی موسیقی به چه شکلی بود؟
موسیقی ایران بیشتر به سمت حیطه ملی و سنتی گرایش داشت و متاسفم بگویم در آن دهه‌ها هنرمندانی بودند که من سعادت این را نداشتم هیچ وقت با آنها از نزدیک ملاقات کنم، مثل ابوالحسن‌خان صبا که تا پیش از اینکه با ایشان آشنا شوم، فوت کرده بودند.
در فاصله سال‌های 30 تا 50 رادیو به مثابه یک حلقه مفقوده در زمینه موسیقی عمل می‌کرد، یعنی نقش خیلی مهمی داشت.
دقیقا.جالب این است که در خود رادیو هم ارکسترهای مختلفی وجود داشت، مثل برنامه گل‌ها که بی‌تردید بهترین هنرمندان را در خود جای داده بود و از آن میان می‌توان به شخصیت‌هایی چون بنان، حسین قوامی، عبدالوهاب شهیدی و دیگران اشاره کرد. جالب اینکه خواهر و برادرهایم همه دارای تحصیلات عالیه هستند و اساسا از بچگی به درس خواندن علاقه‌مند بودند و پدرم با گرایش من به سمت موسیقی موافق نبود. شاید هم ازحرف مردم می‌ترسید که می‌گفتند پسرش می‌خواهد مطرب شود (با خنده). همان طور که می‌دانید موسیقی در آن سال‌ها جایگاهی در میان جامعه و خانواده نداشت، با این اوصاف من همچنان به تمرینات خود در این زمینه ادامه می‌دادم. یک بار هم پدرم از اداره به خانه بازگشت و دید که من در حیاط مشغول تمرین هستم. نی را شکست و به هرحال پی بردن او به علاقه‌مندی من دردسرهایی به همراه داشت. از آن به بعد من یاد گرفتم وقتی او درخانه نیست به تمرین بپردازم، مثلا می‌رفتم زیر لحاف و نی تمرین می‌کردم، از طریق رادیو و با شنیدن صدای نی کسایی. تا اینکه در سال 1338 همان طور که اشاره کردم، در اردوی رامسر اول شدم. آنجا بود که پدرم دیگر فهمید، منتها کار از کار گذشته بود، بنابراین به همت همایون خرم، ارکستر شاعران قصه‌گو راه‌اندازی شد و همین طور ارکستر اقوام و ارکستر نوایی که به همت اسدالله ملک و منوچهر جهانبگلو تاسیس شده بود.
تا پیش از اینکه به نواختن نی بپردازید، نی به شیوه دمیدن به وسیله لب زده می‌شد، در حالی که با ورود شما به این حیطه و مکتب اصفهان، از دندان برای نواختن استفاده کردید.
من تا زمان پیروزی انقلاب اسلامی صداهای زیر نی را با لب در می‌آوردم. بعد از آن استاد کسایی به من گفتند تو نی را در مکتب اصفهان با دندان بزن. من هم قبول کردم، هرچند مورد انتقادات زیادی قرار گرفتم و محمدرضاخان درویشی یکی از معترضان این قضیه بود. آن موقع رادیو از تلویزیون منفک بود و بعدها این ادغام صورت گرفت، جز ارکستر بزرگ حنانه و ارکستر لطف‌الله‌خان مجد و فرهنگ شریف و برنامه هفت شهر عشق که آهنگ‌هایش را مرحوم اکبر محسنی می‌ساخت و از این جمله می‌توان به «الهه ناز» اشاره کرد که با صدای بنان خوانده شد.
دقیقا از چه سالی تدریس را آغاز کردید؟
از سال 1339 در هنرستان ملی موسیقی. آن زمان با ریاست حسین دهلوی یک دیسیپلین خاصی برای گزینش هنرمندان به وجود آمده بود. البته بعدها کارم به تدریس در کلاس‌های خصوصی هم کشیده شد و طی این زمان به کشورهای مختلف هم سفر کردم.
آخرین کار شما چه وقت بود؟
تقریبا 2 سال پیش که با مرحوم پرویز مشکاتیان در سالن وزارت کشور با خوانندگی حميدرضا نوربخش به اجرای برنامه پرداختیم و قطعاتی چون «وطن من»، «تحریر خیال»، «فسانه» و... را اجرا کردیم.
چه وقت به گروه «عارف» پیوستید؟
من خیلی دیر به آنها رسیدم یعنی اواخر کار به آنها پیوستم. این گروه نخستین‌بار به همت هوشنگ ابتهاج در رادیو و با همکاری هنرمندانی مثل حسین علیزاده و زنده‌یاد مشکاتیان تاسیس شد. البته طی سال‌ها، چندین‌بار نوازندگان این گروه تغییر کردند.
بعد از انقلاب آیا نی توانست به همت شما و آقای کسایی دستخوش تحولات گسترده‌تری شود؟
حدود 55 سال پیش فقط یک نوازنده نی وجود داشت که همان استاد حسن کسایی بود. خب من از سال 1339 به این حیطه وارد شدم. البته پیش از کسایی هم پیرمردی در اصفهان به نام حسین یاوری بود که به شیوه زیبایی نی می‌نواخت. بعد از من هم هنرمندانی چون محمد موسوی و حسین عمومی آمدند که به تقویت این حوزه کمک زیادی کردند، همچنین آقایان مجید کیانی‌نژاد و جمشید عندلیبی و بهزاد فروهری.
موسیقی ایران بعد از انقلاب در حیطه نی چه فراز و فرودهایی را پشت سر گذاشت؟
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، هنرمندان جوان و خوبی در عرصه نی روی کار آمدند که تلاششان قابل تقدیر است. آنهایی هم که پیشکسوت‌تر بودند بنا به سن و سالشان یا درگذشتند یا بازنشسته شدند. می‌توان گفت از حاصل کار آنها هنرمندانی چون داریوش طلایی، حسین علیزاده و پرویز مشکاتیان پدیدار شدند. در زمینه ساز کمانچه به همت و تدریس استاد علی اصغر بهاری، هنرمندان زیادی پرورش یافتند مثل درویش رضا منظمی، علی‌اکبر شکارچی، سعید فلاح‌پور و اردشیر کامکار. البته بعد از کمانچه، ویولن مد شد و کمانچه برای مدتی مهجور ماند. پیش از آن هم مرکز حفظ و اشاعه موسیقی توسط داریوش صفوت تاسیس شد که از رهگذر آن استادان مختلفی چون نورعلی‌خان برومند و سعید هرمزی به تدریس و آموزش پرداختند. البته علی‌اصغر بهاری و مشحون هم نوازنده سه‌تار بودند که در این مرکز به تدریس پرداختند.
هرچند در سالیان اخیر هنرهای مختلفی در مسیرهای منحصر به خود انشعاب گرفتند و به شاهراه‌های تازه‌تری منجر شدند اما در سال‌های اخیر مشاهده می‌شود که هنرهای سنتی ما در محاق فراموشی و حاشیه قرار گرفته است بویژه بعضی سازهای سنتی ما که به قول شما، گذشتگان ما برایشان زحمت زیادی کشیده‌اند.
نه برعکس. نی بعد از انقلاب پیشرفت بیشتری کرد و افزایش یکهزار نوازنده نی گواه این ادعاست. یکی، دو سال پیش من یکی از داوران جشنواره نی در همدان بودم. در آنجا بود که به این نکته پی بردم که ساز نی طی سال‌های گذشته تاکنون چقدر به درجات متعالی دست یافته است. کما اینکه دست‌اندرکاران برگزاری جشنواره هم بر این اعتقاد بودند که تعداد نی‌نوازان سال به سال بیشتر می‌شود. صحبت از جشنواره کردم، خوب است همین‌جا به یک نکته هم اشاره کنم. ممکن است در جشنواره‌هایی مانند جشنواره نی گروهی موفق به دریافت امتیاز نشوند اما شاید در این گروه، یک نوازنده خوب وجود داشته باشد. در همان جشنواره هم ما به عنوان داوران جشنواره پیشنهاد دادیم برای 12 نفری که در یک گروه هستند، نفری 200 هزار تومان پاداش تعلق گیرد که همین طور هم شد.
از خود شما هم در سال 1384 از سوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی تقدیر شد.
بله. در این سال از من و مهندس خرم تقدیر به عمل آمد. علاوه بر اینها در انجمن موسیقی همدان در سال 86 و بزرگداشت پیشکسوتان هنر ایران نیز از من تقدیر شد. مسلما این قدردانی‌ها بی‌تردید در تشویق نوازندگان موثر است.
آقای ناهید! طی سال‌های گذشته در سازهای ایرانی دخل و تصرف‌های زیادی توسط هنرمندان به وجود آمد، به عنوان مثال در سازهایی چون تار، سه‌تار یا...چنین تغییراتی در کم و زیاد کردن تارها صورت گرفت.آیا در نی هم چنین ابداعاتی شد؟
بله، شاگردان من در این زمینه به نوآوری‌های زیادی دست یافته‌اند. آنها یک نی درست کرده‌اند که به جای 6 سوراخ از 10 سوراخ تشکیل شده، ضمن اینکه تکنیک‌های تازه‌ای را هم در کنار تشکیل این 10سوراخ ابداع کرده‌اند كه مي‌توان به طور کروماتیک، اصوات فارسی را ایجاد کرد. در حال حاضر این شاگردان مثل آقایان بیگلری، وزیری، داودی، مفید، حسن‌زاده و دیگران به همین شیوه‌های ابداعی در ارکسترهای مختلف به نواختن نی پرداخته‌اند و خیلی هم مورد استقبال مخاطبان واقع شده‌اند.
خیلی از پیشکسوتان هنرهای سنتی با این نوآوری‌ها موافق نیستند. نظر شما در این باره چیست؟
واقعیتش را بخواهید من مخالفتی با این کار ندارم، اما این را اضافه کنم که با کلید گذاشتن روی نی بشدت مخالف هستم. استاد کسایی هم همیشه به شوخی در این ارتباط می‌گویند کلید برای قفل خوب است (با خنده). به هرحال، نی از نظر ساختمانی ساده بوده در عین اینکه تکنیک صداسازی آن بسیار مشکل است. به خاطر دارم چند سال پیش با 6 نفر از هنرمندان مثل زنده‌یاد شهریار فریوسفی و بیژن بیژنی کنسرت مشکلی با ارکستر فیلارمونیک سلطنتی انگلستان دادیم. نوازنده فلوت این ارکستر به من گفت، می‌خواهم ساز تو را ببینم. وقتی دید با تعجب گفت من فکر می‌کردم ساز شما باید ساز ساده‌ای باشد، در حالی که الان می‌بینم مشکل است. من پاسخ دادم بله، مشکل است به خاطر اینکه برای هر نت باید 12صدا از داخل 2 سوراخ در بیاید. روی این اصل است که نسبت به سازهای دیگر، نوازنده کمتری دارد.
نی برخلاف دیگر سازها از پرده هم برخوردار نیست.
نه ندارد. برای همین است که تمرین کردن روی آن مدت زیادی طول می‌کشد. در واقع صاف کردن صدای نی، 7 یا 8 سال زمان می‌خواهد. خیلی‌ها هستند که تصور می‌کنند این ساز جنبه روحانی دارد و به این هنر علاقه دارند، وارد هم می‌شوند اما همین که می‌بینند باید در این راه ریاضت و سختی متحمل شد، کار را نیمه‌کاره رها می‌کنند و می‌روند.
نی صرف‌نظر از مولفه‌هایی که شما به آن اشاره کردید، خصوصیت دیگری هم دارد و آن سوز غمناکی است که در این ساز نهفته است.
بله، ولی نمی‌دانم آیا شما هم با من در این مساله هم‌عقیده هستید که این ساز یک غم شیرینی را در خود جای داده یا نه. دست‌کم می‌توانم بگویم برای هنرمندی که به سمت این ساز می‌رود شیرین است.
به نظر شما وضعیت فعلی نی در دانشگاه‌های موسیقی چگونه است؟
بسیار خوب است و برخلاف گذشته که ساز مردانه‌ای بوده، در حال حاضر خانم‌ها هم به این ساز روی آورده‌اند. حتی سال گذشته یک خانم در این رشته از دانشگاه موسیقی در مقطع کارشناسی ارشد موفق به دریافت مدرک شد. می‌توانم بگویم امروز هنرمندان نی‌نواز زن چیزی کمتر از مردهای نی‌نواز ندارند. این نشان می‌دهد که نی به مراحل تکاملی خود نزدیک می‌شود و می‌توان به بالندگی بیشتر آن امیدوار بود.
ماندگارترین آهنگی که با نی نواختید چه بوده است؟ آهنگی که خودتان را بیش از مخاطب تحت تاثیر قرار داده باشد.
«وطن من» بود، اما اصولا تمام کارهایی که با فرامرز پایور انجام داده‌ام را دوست دارم زیرا پایور هنرمند پرکاری بود و در حیطه سازهای سنتی دست به ابداعات مطلوبی زد. از نظر اجرایی هم تمام کارهایی که او ساخت را هنرمندانی چون علی‌نقی‌خان وزیری، روح‌الله خالقی، درویش‌خان و رکن‌الدین مختاری به خوبی اجرا کردند. البته برای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان هم مجموعه فعالیت‌هایی انجام داده‌ام که رضایتبخش بوده است.
اگر ممکن است کمی از ابعاد شخصیتی زنده‌یاد پایور بگویید.
ایشان منظم و دقیق بود و همان‌طور که اشاره کردم همیشه به بهترین نحو کارش را انجام می‌داد. من 30 سال با این مرد فعالیت کردم و یک دقیقه دیر کردن در کار برای او به عنوان یک گناه بزرگ به شمار می‌رفت. درگذشت او و مشکاتیان ضربه بزرگی به پیکره موسیقی ما زده است؛ ضربه‌ای که شاید دیگر هیچ وقت جبران نشود. این هنرمندان چیزی حدود 40 سال زحمت کشیدند و تحقیق کردند اما تردید دارم کسی بتواند جایگزین آنها شود، مثل درگذشت مرتضی محجوبی در دهه 40 که هنوز بعد از گذشت این همه سال، هنرمندی نتوانسته جای پیانوی او را بگیرد. می‌توان گفت بهترین ربع پرده‌ها را محجوبی کوک می‌کرد. انسان شریف و فروتنی بود اما حیف که من 2 سال پیش از مرگش با او آشنا شدم.
و اما روزگار شما امروز چگونه روزگاری است؟
گاهی در آموزشگاه‌های خصوصی تدریس می‌کنم و گاهی هم در دانشگاه علمی- کاربردی، اما کار تازه‌ای نساخته‌ام. دندان‌هایم ایراد پیدا کرده‌اند و چندتایشان را کشیده‌ام و در حال انجام کاشت دندان هستم. همان‌طور که می‌دانید این کار احتیاج به زمان زیادی دارد تا دندان‌ها به لثه جوش بخورد. متاسفانه برای نی باید دندان‌های جلو طبیعی باشد بنابراین چون نمی‌توانم فعلا نی بزنم به تدریس مشغولم. ارسال نظر
پربیننده