آزاده صالحی: «داستان اگر اجازه ندارد تاریخ را تحریف کند، اما این توان و ظرفیت را دارد که تاریخ را از زاویه‌ای نو روایت کند. گویی دوباره آن را می‌آفریند». این جملاتی است که مجید قیصری درباره بازگویی وقایع تاریخی و به طور مشخص داستان «شماس شامی» می‌گوید. وی در این اثر به روایت یک محقق سوری می‌پردازد که به طور اتفاقی، کتاب کهن و ناشناخته‌ای را در شهر حلب به دست می‌آورد و اگر خواننده تا انتها با داستان همراه شود متوجه می‌شود که داستان به گونه‌ای معما شکل پیش می‌رود، درعین اینکه او بارها درباره کتاب اظهار کرده است که شماس شامی یک رمان است نه تاریخ. اما این نخستین خلق نویسنده در این زمینه نبوده است. او پیش ازاین هم داستان «مرد فرشته پیکر» را با مضمون زندگی حضرت عیسی(ع) به رشته تحریر در آورده بود. نکته جالب درباره شماس شامی این است که نویسنده هرگز اصراری بر اینکه مخاطب به طور قطع این اثر را باور کند، ندارد و دامنه دروغ یا حقیقت‌گونگی آن را بر عهده تخیل مخاطب می‌گذارد. چه بسا به این نکته نیز اشاره می‌کند که شماس شامی شخصیتی است که اساسا وجود خارجی نداشته است.
با این تفاسیر، نویسنده کوشیده است به زعم خود به شکل غیر مستقیم و از دریچه نگاهی تازه به واقعه عاشورا نگاه کند و اتفاقات را از زاویه دید خود به تصویر کشد. برخی از منتقدان ادبی درباره اثر معتقدند شماس شامی از نخستین سطحی که شروع می‌شود، دارای اضلاع مختلفی است، به طوری که ما تا پایان روایت، تخطی از نظرگاه نمی‌بینیم بویژه اینکه وقتی روایت از 2، 3 فصل جلوتر می‌رود، مخاطب را متوجه این قضیه می‌کند که ما اصولا با یک رمان جنایی- معمایی یا پلیسی- معمایی سر و کار داریم و وجود این معماگونگی را باید در هوشمندی نویسنده جست‌وجو کرد، زیرا تنها این مولفه است که منجر به ایجاد تعلیق و برخی گره‌ها در داستان می‌شود. فارغ از موضوع و مضمون، اگر بخواهیم به شکل اجمالی نقش ساختار و فرم را در اثر بررسی کنیم، با خواندن بخشی از داستان متوجه داستانسرایی نیرومند می‌شویم، یعنی یک جور کشش داستانسرایی در متن که بیش از هرچیز مخاطب را پیش می‌برد. درباره کاربردهای زبانی در شماس شامی نیز می‌توان به این نکته اکتفا کرد که نویسنده برای تسهیل کار خود دست به انجام شگردهایی می‌زند و آنجا که متن را به زبان معیار نزدیک‌تر می‌سازد، می‌توان مابه‌ازای زبانی داستانی و امروزی به جای زبان فاخر را در اثر مشاهده کرد. وقتی شماس شامی قیصری منتشر شد، به تبع دیگر آثار او مانند «گوساله سرگردان»، «سه دختر گل‌فروش»، «باغ تلو» و... با اظهار نظرات متفاوتی در محافل ادبی مواجه شد و از این رهگذر برخی این اثر او را در ردیف رمان‌های تاریخی استعلایی جای دادند، یعنی رمانی که سهم جزئیات و واقعیات آن نسبت به بخش‌های تخیلی و ماورایی اندک بوده است. قیصری براین اعتقاد است که هدف از نوشتن «شماس شامی» یک رمان تاریخی صرف و صددرصد وفادار به روایت‌های مذهبی- تاریخی نبوده است. به هرحال به نظر می‌رسد، آنچه بیش از هرچیز در این اثر اهمیت دارد نقش تخیل بوده است که اتفاقا در این رمان هم کاربرد اساسی دارد. در شماس شامی مخاطب به جای اینکه با سلسله موضوعاتی روبه‌رو شود، با مجموعه‌ای از حوادث سر و کار دارد؛ حوادثی که گاه خود نویسنده را نیز به واسطه تیپ‌هایی که در آن هست درگیر می‌سازد. صرف نظر از اینها، قیصری توانسته در قالب نوشته حساب شده و سنجیده به چینش اتفاقات ریز و درشت بپردازد و در این مسیر به ارائه یک بدعت در داستان‌نویسی امروز دست یابد. بدعتی که به اعتقاد منتقدان داستان‌نویسی به ندرت در آثار امروزه اتفاق می‌افتد، یعنی ارائه زبانی متناسب و به تکامل رسیده در ژانری تاریخی- داستانی.
نگاهی به کتاب «شماس شامی» نوشته مجید قیصری
توازن چطور برقرار می‌شود
آزاده صالحی: «داستان اگر اجازه ندارد تاریخ را تحریف کند، اما این توان و ظرفیت را دارد که تاریخ را از زاویه‌ای نو روایت کند. گویی دوباره آن را می‌آفریند». این جملاتی است که مجید قیصری درباره بازگویی وقایع تاریخی و به طور مشخص داستان «شماس شامی» می‌گوید. وی در این اثر به روایت یک محقق سوری می‌پردازد که به طور اتفاقی، کتاب کهن و ناشناخته‌ای را در شهر حلب به دست می‌آورد و اگر خواننده تا انتها با داستان همراه شود متوجه می‌شود که داستان به گونه‌ای معما شکل پیش می‌رود، درعین اینکه او بارها درباره کتاب اظهار کرده است که شماس شامی یک رمان است نه تاریخ. اما این نخستین خلق نویسنده در این زمینه نبوده است. او پیش ازاین هم داستان «مرد فرشته پیکر» را با مضمون زندگی حضرت عیسی(ع) به رشته تحریر در آورده بود. نکته جالب درباره شماس شامی این است که نویسنده هرگز اصراری بر اینکه مخاطب به طور قطع این اثر را باور کند، ندارد و دامنه دروغ یا حقیقت‌گونگی آن را بر عهده تخیل مخاطب می‌گذارد. چه بسا به این نکته نیز اشاره می‌کند که شماس شامی شخصیتی است که اساسا وجود خارجی نداشته است.
با این تفاسیر، نویسنده کوشیده است به زعم خود به شکل غیر مستقیم و از دریچه نگاهی تازه به واقعه عاشورا نگاه کند و اتفاقات را از زاویه دید خود به تصویر کشد. برخی از منتقدان ادبی درباره اثر معتقدند شماس شامی از نخستین سطحی که شروع می‌شود، دارای اضلاع مختلفی است، به طوری که ما تا پایان روایت، تخطی از نظرگاه نمی‌بینیم بویژه اینکه وقتی روایت از 2، 3 فصل جلوتر می‌رود، مخاطب را متوجه این قضیه می‌کند که ما اصولا با یک رمان جنایی- معمایی یا پلیسی- معمایی سر و کار داریم و وجود این معماگونگی را باید در هوشمندی نویسنده جست‌وجو کرد، زیرا تنها این مولفه است که منجر به ایجاد تعلیق و برخی گره‌ها در داستان می‌شود. فارغ از موضوع و مضمون، اگر بخواهیم به شکل اجمالی نقش ساختار و فرم را در اثر بررسی کنیم، با خواندن بخشی از داستان متوجه داستانسرایی نیرومند می‌شویم، یعنی یک جور کشش داستانسرایی در متن که بیش از هرچیز مخاطب را پیش می‌برد. درباره کاربردهای زبانی در شماس شامی نیز می‌توان به این نکته اکتفا کرد که نویسنده برای تسهیل کار خود دست به انجام شگردهایی می‌زند و آنجا که متن را به زبان معیار نزدیک‌تر می‌سازد، می‌توان مابه‌ازای زبانی داستانی و امروزی به جای زبان فاخر را در اثر مشاهده کرد. وقتی شماس شامی قیصری منتشر شد، به تبع دیگر آثار او مانند «گوساله سرگردان»، «سه دختر گل‌فروش»، «باغ تلو» و... با اظهار نظرات متفاوتی در محافل ادبی مواجه شد و از این رهگذر برخی این اثر او را در ردیف رمان‌های تاریخی استعلایی جای دادند، یعنی رمانی که سهم جزئیات و واقعیات آن نسبت به بخش‌های تخیلی و ماورایی اندک بوده است. قیصری براین اعتقاد است که هدف از نوشتن «شماس شامی» یک رمان تاریخی صرف و صددرصد وفادار به روایت‌های مذهبی- تاریخی نبوده است. به هرحال به نظر می‌رسد، آنچه بیش از هرچیز در این اثر اهمیت دارد نقش تخیل بوده است که اتفاقا در این رمان هم کاربرد اساسی دارد. در شماس شامی مخاطب به جای اینکه با سلسله موضوعاتی روبه‌رو شود، با مجموعه‌ای از حوادث سر و کار دارد؛ حوادثی که گاه خود نویسنده را نیز به واسطه تیپ‌هایی که در آن هست درگیر می‌سازد. صرف نظر از اینها، قیصری توانسته در قالب نوشته حساب شده و سنجیده به چینش اتفاقات ریز و درشت بپردازد و در این مسیر به ارائه یک بدعت در داستان‌نویسی امروز دست یابد. بدعتی که به اعتقاد منتقدان داستان‌نویسی به ندرت در آثار امروزه اتفاق می‌افتد، یعنی ارائه زبانی متناسب و به تکامل رسیده در ژانری تاریخی- داستانی.
ارسال نظر
پربیننده