علی انصاری: از رحلت رحمه..للعالمین تا شهادت بانوی دوعالم علیهما سلام شاید مهم‌ترین برهه تاریخ اسلام باشد. اگرچه جامعه‌شناسی مسلمین صدر اسلام از آن دست مسائلی است که پرداخت آن به نگارش کتب بسیار نیازمند است و غربت اهل‌بیت علیهم‌السلام را نیز نمی‌توان در مقالی چنین موجز بیان کرد اما با اشاره به برخی شواهد و روایات در این زمینه می‌توان نگاهی اجمالی نسبت به نیمه اول قرن اول به‌دست آورد. برهه‌ای از تاریخ که به‌دلیل عدم شناخت لازم بارها مورد مقایسه با جمهوری اسلامی قرار گرفته و بعضا حملاتی علیه نظام با استفاده از شاه‌کلید‌هایی نظیر حکومت امیرالمومنین صورت می‌گیرد. آنچه بیان می‌شود روایاتی مختصر در این‌باره است که هر یک از آنها بازتاب رفتار جامعه آن روز است.
یکی از معروف‌ترین اخبار مربوط به ساعات آخر حیات پیامبر اعظم(ص) آن است که فلان در جواب درخواست قلم و کاغذی که ایشان طلب می‌کنند، می‌گوید؛ ان‌الرجل‌لیحجر. این جمله شاهدی است بر اینکه مساله مهجور ماندن پیامبر و اهل‌بیت ایشان از پیش از رحلت جنابشان آغاز شده بود. چرا که گوینده این جمله پیامبر را با عبارتی غیرمحترمانه خطاب می‌کند و خواست پیامبر برای وصیتنامه ایشان از طرف اطرافیان به روشنی نادیده گرفته می‌شود! در حالی که وصیت کردن از سنت است و عمل به آن نیز واجب است و قطعا وصیت همچون وجودی باید بیشترین توجه را به خود جلب کند اینچنین جمله‌ای و آنچه در عمل رخ می‌دهد نشانه آن است که دید جامعه آن روز تفاوتی بسیار با نگاه تازه مسلمانان به وجود پیامبر اعظم پیدا کرده بود و بدیهی است یک‌هزارم این نگاه را نیز نثار خاندان آن حضرت نکرده باشند. مساله فرماندهی اسامه نیز شاهد دیگری بر این مدعاست. در حالی که پیامبر(ص)، امت را به جنگ با دولت روم امر کرده بودند، آنها با گستاخی از اطاعت امر ایشان اجتناب می‌کردند و این نافرمانی تا جایی پیش رفت که ایشان فرمودند «لعن‌الله من تخلف عن جیش اسامه» لکن این نفرین آشکار نیز از سوی پیامبر تاثیری در اطاعت مردم از ایشان نداشت و حمله به روم تا پس از استقرار دولت ابی‌بکر به تاخیر افتاد. پیامبر(ص) در حدیث دیگری فرمودند هیچ پیامبری به اندازه من اذیت نشد. نکته‌ای که در این حدیث هست نیز آن است که این آزار نه از جانب مشرکان و اتفاقا از سوی مسلمانان متوجه آن حضرت بوده و موارد تاریخی آن بسیار است که پرداخت به آن در این مجال نمی‌گنجد. این جمله گرچه به حد کفایت مشهود است، عمق آن با مقایسه رفتار بنی‌اسرائیل - که کارشکنی و نافرمانی‌شان زبانزد تاریخ است و قرآن موارد بسیاری از آزار پیامبران را در کارنامه ایشان به تصویر می‌کشد- به چشم می‌آید. بنی‌اسرائیل حضرت زکریا را در درختی که ایشان به آن پناه برده بود اره کردند و 70 پیامبر را در یک روز کشتند. در میان تمام بنی‌اسرائیل تنها حواریون به حضرت عیسی ایمان آوردند و قوم یهود سر حضرت یحیی را از تن مبارک آن حضرت جدا کردند. امثال اصحاب ایکه نمونه‌ای از قساوت این قوم است و حضرت موسی نیز بارها به شکایت از ایشان زبان گشوده‌اند که در قرآن شواهد آن موجود است. روایت دیگری از پیامبر اعظم(ص) تاکید می‌کند نزدیک‌ترین اقوام به امت پیامبر بنی‌اسرائیل بودند و برای همین هم هست که بیشتر امثال قرآن از همین قوم است. قول دیگری نیز در تفسیر این حدیث مطرح می‌شود که این حدیث مختص زمان پیامبر نیست و به اهل‌بیت نیز تسری می‌یابد چرا که رفتار قوم پیامبر با آل‌پیغمبر نیز در تاریخ پیامبران دیگر بی‌سابقه بوده است.
پس از پیامبر نیز مهجوریت اهل‌بیت(ع) ادامه می‌یابد و مساله سقیفه و شهادت تنها دختر پیامبر روشن‌ترین نمونه بی‌تفاوتی قوم نسبت به عترت است و خطبه حضرت صدیقه(س) که به خطبه فدک معروف است سندی تاریخی در این باب محسوب می‌شود. حضرت در قسمتی از این خطبه می‌فرمایند: «آنگاه آنقدر درنگ نکردید که این دل رمیده آرام گیرد و کشیدن آن سهل شود، پس آتشگیرهها را افروختهتر کرده و به آتش دامن زدید تا آن را شعلهور سازید و براى اجابت نداى شیطان و براى خاموش کردن انوار دین روشن خدا و از بین بردن سنن پیامبر برگزیده آماده بودید، به بهانه خوردن، کف شیر را زیر لب پنهان می‌خورید و براى خانواده و فرزندان او در پشت تپهها و درختان کمین گرفته و راه مىرفتید...» همچنین رو به انصار مدینه می‌فرمایند: «اى پسران قیله آیا نسبت به میراث پدرم مورد ظلم واقع شوم در حالى که مرا می‌بینید و سخن مرا می‌شنوید و داراى انجمن و اجتماعید، صداى دعوت مرا همگان شنیده و از حالم آگاهى دارید و داراى نفرات و ذخیرهاید و داراى ابزار و قوهاید، نزد شما اسلحه و زره و سپر هست...
... صداى دعوت من به شما می‌رسد ولى جواب نمی‌دهید و ناله فریاد‌خواهی‌ام را شنیده ولى به فریادم نمی‌رسید...» در آخر خطبه نیز آن حضرت در میان مردم رو به قبر پیامبر می‌کنند و می‌فرمایند: «ما تو را از دست دادیم مانند سرزمینى که از باران محروم شود، و قوم تو متفرق شدند، بیا بنگر که چگونه از راه منحرف شدند.
هر خاندانى که نزد خدا منزلت و مقامى داشت نزد بیگانگان نیز محترم بود، غیر‌از ما.
مردانى چند از امت تو همین که رفتى و پرده خاک میان ما و تو حائل شد، اسرار سینهها را آشکار کردند.
بعد از تو مردانى دیگر از ما روى برگردانده و خفیف‌مان کردند و میراث‌مان دزدیده شد.» و همچنین خطاب به امیرالمومنین که «(فلان) با کمال وضوح با من دشمنى کرد و من او را در سخن گفتن با خود بسیار لجوج و کینهتوز دیدم، تا آنکه انصار حمایت‌شان را از من بازداشته و مهاجران یاری‌شان را از من دریغ کردند و مردم از یاری‌ام چشمپوشى کردند، نه مدافعى دارم و نه کسى که مانع از کردار آنان شود، در حالى که خشمم را فروبرده بودم از خانه خارج شدم و بدون نتیجه بازگشتم».
تظلم تنها بازمانده پیامبر(ص) در میان مهاجر و انصار و جمع مردم با بی‌تفاوتی آنها رو به رو می‌شود و نتیجه‌ای ندارد و مردم از کنار آن به راحتی می‌گذرند.
پس از آن نیز در جریان شهادت حضرت صدیقه(س) کمترین عددی که از تعداد مهاجران نوشته‌اند چهل است و تا سیصد نفر نیز آورده‌اند و این یعنی در مدینه این گروه از مردم به خانه پیامبر حمله کرده بودند و مردم خم به ابرو نیاورده بودند.
پس از وقوع حادثه نیز مردم به جای اینکه به علت آن بپردازند از اهل‌بیت(ع) درخواست می‌کنند که حضرت‌زهرا(س) یا روز گریه کند یا شب! و این گریستن کوچک‌ترین تاثیری در آنها نگذاشته بود.
مردمی که پیامبر را کمتر از 2 ماه پیش از دست داده بودند چنین برخوردی با وارث ایشان کردند در نتیجه آنهایی که پس از 25 سال امیرالمومنین(ع) را برای خلافت انتخاب کردند، نسلی بودند تربیت شده پسر خطاب و عثمان عفان و نگاه‌شان به امیرالمومنین(ع) همان نگاهی بود که به دیگران داشتند و نتیجه آن می‌شود آنچه که همین‌هایی که به خانه آن حضرت پناه برده بودند می‌شوند مخاطب این خطبه‌ای که «فریاد‌زنان در بین شما مى‌ایستم و با صداى بلند از شما یارى مى‌خواهم، سخنم را گوش نمى‌دهید، و فرمانم را نمى‌برید تا وقتى که بدى عاقبت امور آشکار شود. انتقام خونى را به وسیله شما نمى‌توان گرفت و به توسط شما امکان رسیدن به مقصودى نیست.» همچنین حضرت در جای دیگری فرمودند: «ما لی الا الکوفه» و این «ال» در عربی الف و لام تحدید است. یعنی جز کوفه برای من نیست.» و شواهد نافرمانی مردم در نهج‌البلاغه بسیار است و خطبه‌های آن حضرت در این باب موید همین نکته است و این جمله‌ای که «خداوندا اینها من را خسته کرده‌اند و من اینها را».
وضعیت امام‌حسن(ع) نیز همانگونه است. امام(ع) در خانه خویش همچون جعده‌ای را داشتند و در حدیثی می‌فرمایند: «مردم کوفه به معاویه نامه نوشتند تا مرا به او تحویل بدهند.» که همین یک حدیث برای ذکر غربت آن حضرت کفایت می‌کند! کار امام‌حسن(ع) به جایی رسیده بود که این جمله معروف «السلام‌علیک یا مذل المومنین» را حجربن عدی که از یاران امام علی(ع) بود به آن حضرت گفته بود.
در باب غربت ائمه(ع) شاهد و سند بسیار است اما از نگاهی مجمل به آنها این مفهوم استنباط می‌شود که اولا در زمان ائمه(ع) جز برای تعداد اندکی مفهوم امامت و وصایت رسول خدا(ص) به این تعبیر که امروز به کار می‌رود وجود نداشته و مردم با همان دیدی به ایشان نگاه می‌کردند که به دیگر بزرگان عرب و مفهوم شیعه اساسا شکل نگرفته بوده و حکومتی مستقر که امر امام آن اطاعت شود و حکم او نافذ باشد و دشمن آن خوار شده باشد وجود نداشته است. ثانیا اهل‌بیت پیامبر(ص) مواجه با مردمی بودند که احقاد بدر و حنین را با خود داشتند و طبق حدیث معروفی از امیرالمومنین(ع) بعد از پیامبر همه کافر شده بودند الا 7 نفر!
در نتیجه می‌توان به یقین گفت که جمهوری اسلامی تنها دولت شیعی در طول تاریخ است که به مفهوم امروزی حکومت شکل گرفته و مردم آن شیعیان محسوب می‌شوند. در حالی که قیاس ما بین حکومت امیرالمومنین(ع) و جمهوری اسلامی قیاسی مع‌الفارق و اشتباه است از آنجا که نه مردم آن زمان قابل مقایسه با امروز بوده‌اند و نه دولت امیرالمومنین به مفهوم امروزی دولت مستقر بوده است. فلذا بدیهی است که انتظاری که از ولی‌فقیه امروز هست مبنی بر اینکه در همه امور دخالتی مستقیم کند و نظایر آن با توجه به قیاس صحیح بین این دو دولت انتظاری خلاف است! چرا که ظرفیت هر چیزی باید وجود داشته باشد و مخصوصا خواص جامعه در مقابل امر امام زمان خود نیز ان‌قلت می‌آورند و کارشکنی می‌کنند چه رسد به ولی‌فقیهی که نایب امام معصوم است مخصوصا اگر این خواص خود را از سهم‌داران انقلاب و پدر و مادر و خواهر و برادر آن بدانند!