دکتر حسین افتخاری*
جورج ميشل، نماینده ویژه اوباما در امور خاورمیانه به علت شکست تلاش‌هایش در مذاکرات سازش میان فلسطینی‌ها و رژیم صهیونیستی اعلام کرد، استعفا خواهد داد. آخرین گزارش‌ها نیز حاکی از آن است که ميشل بشدت در چند روز اخیر سرخورده شده و احساس می‌کند در این میان بازیچه بوده است. هیلاری کلینتون در ماه اکتبر در بیت‌المقدس اعلام کرد، فلسطینی‌ها پس از اقدام اسرائیل درباره توقف 10 ماهه شهرک‌سازی به میز مذاکرات بازگردند، این در حالی است که ميشل خواهان توقف کامل شهرک‌سازی بوده است.
حال در این مجال به تجزیه و واکاوی روند به بن‌بست رسیدن صلح خاورمیانه و دلایل استعفای ميشل می‌پردازیم. ميشل به‌عنوان نماینده آمریکا در چند ماه اولیه حکومت اوباما تصدی این امر را برعهده داشت تا بتواند رهیافتی برای حل مساله فلسطین، بین فلسطینی‌ها، حکومت خودگردان و رژیم صهیونیستی بیابد و آن را اجرایی کند. این مساله از 2 سو قابل توجه بوده است؛ اول اینکه کشورهای عربی منطقه ادامه همکاری خود و گسترش این همکاری‌ها با آمریکا را منوط به آن می‌دانند که مساله فلسطین به نحوی آبرومندانه پیش برود و یک راه‌حل معقول به اجرا گذاشته شود. دولت آمریکا هم از طرف دیگر نیازمند این مساله بود که بتواند در سطح خاورمیانه چهره خود را بهبود بخشد و خود را دشمن مسلمانان و مردم کشورهای خاورمیانه معرفی نکند.از این‌رو ميشل به شکل جدی دنبال این بود در سفرهای مکرر و متعددی که به منطقه داشت در گفت‌و‌گو با مقامات صهیونیست و دولت خودگردان ابومازن و کشورهای عربی که مصر، عربستان و اردن هستند به راه‌حلی دست پیدا کند. اساس این حرکت با تمایلات و ماهیت افراطی‌اي که در دولت ائتلافی نتانیاهو هست کاملا در تضاد بود و هیچگونه تطبیقی با هم نداشت. نتانیاهو از همان ابتدا با طرح سیاسی‌اي که بخواهد به دولت فلسطینی مستقل منتهی شود، مخالف بود و در واقع با شروطی که مطرح کرد این مساله را تا به حال عقیم گذاشته است. وي برای اینکه بتواند مقابل جامعه جهانی پاسخگو باشد طرحی را تحت عنوان طرح اقتصادی صلح مطرح كرد مبني بر اينكه تعاملات اقتصادی بین رژیم صهیونیستی، فلسطینی‌ها، حکومت خودگردان و دیگر کشورهای عربی توسعه پیدا کند، کشورهای عربی رژیم صهیونیستی را به رسمیت بشناسند و به‌عنوان یک دولت یهودی به وجود آن اعتراف کنند.
پس از تحقق يافتن آن اهداف كه در فضای تعاملات اقتصادی به وجود‌آمده زمینه دوستی و نزدیکی و همگرایی بیشتر فراهم می‌شود تا مشکلات اساسی فی‌مابین به نحو کم‌هزینه‌تری حل شود. در واقع نتانیاهو با این طرح خودش که با طرح تونی بلر هماهنگ است و شاید بلر نقش مهمی هم در طراحی این مساله داشته است، می‌خواهد موضوعاتی مانند بیت‌المقدس، بلعیدن تدریجی سرزمین‌های کرانه باختری با ادامه شهرک‌سازی و موضوعات متعدد ديگري را به نحوی پشت سر بگذارد به جای اینکه به آنها بپردازد و پاسخی را به آنها بدهد.موضوعاتی مانند مساله آوارگان، بیت‌المقدس شرقی، وسعت و نوع مرزهای 2 دولتی که بوش در سال‌های حکومتی خود وعده داد و اوباما الان آن را وعده می‌دهد چیزهایی است که نتانیاهو سعی داشت با طرح خودش آنها را پشت سر بگذارد به جای اینکه به آنها بپردازد. سفرهای میشل به نتیجه نرسید و اگرچه از ابتدای فعالیت میچل، وزارت خارجه و هیلاری کلینتون از این فرآیند حذف شده بود، کلینتون هم به مجموعه تیم رایزنی‌کننده اضافه شد. اوباما در شرایط سختی قرار گرفت به شکلی که آن وجاهت و اقتداری که سعی می‌کرد از آمریکا به نمایش بگذارد زیر سوال رفت، تحت این عنوان که درخواست آمریکا برای توقف شهرک‌سازی از طرف اسرائیلی‌ها پذیرفته نشده است. طرف‌های فلسطینی و عربی هم در شرایط انفعالی خاصی بسر می‌بردند و ابومازن با رسوایی‌هایی که در مساله گلدستون، قتل یاسر عرفات و مساله همکاری با رژیم صهیونیستی داشت (که این همکاری‌ها، همکاری‌های اطلاعاتی برای ترور فرماندهان مقاومت بود) امکان باقی ماندن در حکومت را برای خود میسر نمی‌کرد لذا ابومازن و حکومت‌های عربی سازشکار منطقه برای اینکه بتوانند وجاهت خود را مورد تاکید قرار دهند و آن را حفظ یا دوباره احیا کنند شرط توقف کامل شهرک‌سازی را از سوی رژیم صهیونیستی به‌عنوان مبنایی برای آغاز مذاکرات مطرح کردند. در مذاکره‌ای که نتانیاهو با اوباما در نیویورک داشت، در خلال مجمع عمومی سازمان ملل یا در واقع نشست سازمان‌های صهیونیستی در آمریکا که نتانیاهو در آن شرکت کرده بود، رژیم صهیونیستی رسما اعلام کرد که آماده ورود به مذاکرات راه‌حل نهایی برای تشکیل دولت فلسطینی نیست و باید به یک راه‌حل موقت فکر کند؛ یک دولت موقت، مرزهای موقت و تمام مولفه‌ها در شکل موقت دنبال شود تا بعدها شرایط راه‌حل نهایی به وجود آید. طرف‌های فلسطینی و آمریکایی خواستار توقف کامل شهرک‌سازی شدند و هم کشورهای اروپایی و هم آمریکا فشارهای جدی‌ای را به حکومت اسرائیل آوردند. نتانیاهو در کابینه امنیتی خود با ترفند سیاسی سعی کرد همه این فشارها را دور بزند و باز اهداف قبلی خود را مورد تاکید قرار دهد. او در کابینه امنیتی تصویب کرد که برای مدت 10 ماه شهرک‌سازی را در کرانه باختری متوقف می‌کنند ولی ساخت مدارس، کنیسه و موسسات عمومی مثل شهرداری‌ها و دستگاه‌های خدمات شهری را در شهرک‌های صهیونیستی ادامه خواهند داد و بیت‌المقدس شرقی را از موضوع توقف شهرک‌سازی در 10 ماه آینده استثنا کرده و اعلام کردند که اینجا پایتخت ابدی رژیم صهیونیستی است و به هیچ‌وجه هیچ بحثی درباره آن صورت نمی‌گیرد و هیچ تدبیری هم برای آن اعمال نمی‌شود. اگرچه ابومازن و مقامات ساف تاکنون مستقیما با این اقدام نتانیاهو برخورد منفی نداشته‌اند اما گفته می‌شود وی بشدت دنبال این است که هرچه سریع‌تر به مذاکرات با نتانیاهو بازگردد چرا که نپذیرفتن مذاکره با اسرائیل به معنای پایان عمر سیاسی عباس است. با توجه به اینکه وي اعلام کرده بود در رقابت‌های انتخاباتی ریاست‌جمهوری فلسطین شرکت نمی‌کند، یک خلأ سیاسی در بخش ساختار حکومتی فلسطین به وجود می‌آید که نه آمریکا، نه رژیم صهیونیستی و نه کشورهای سازشکار عربی به این مساله تمایل ندارند، لذا ابومازن به‌رغم مخالفت با ایده نتانیاهو حتما به مذاکره بازخواهد گشت اما موضوع قابل توجه اینکه نتانیاهو موضوعاتی مانند قدس و مرزها را از دستور کار حذف کرده اما طرف‌های آمریکایی آن را به عنوان دستور کارهای خودی تصور می‌کنند و معتقد هستند که موضوع وسعت و مرزهای دولت فلسطینی در مذاکرات 10 ماه آینده مشخص می‌شود و بعد از 10 ماه هرکس می‌داند که در کجا باید شهرک‌سازی کند و مناطق ممنوع و غیرممنوع برای شهرک‌سازی مشخص خواهد شد. در مجموع نتانیاهو با مصوبه اخیر خود در کابینه امنیتی به فشار غربی- آمریکایی علیه خودش پایان داده و وجهه کسی که خواستار مذاکره و صلح است را به خود گرفته است تا بتواند فضای جامعه جهانی را علیه خودش تلطیف کند. ثانیا نتانياهو شروط خودش را عملا در این مصوبه گنجانده و با توجه به ضعفی که حکومت خودگردان و کشورهای سازشکار عربی دارند ناچار هستند که این شرایط را بپذیرند و اوباما هم چاره‌ای جز همراهی با نتانیاهو ندارد و نمی‌تواند به دولت او فشار وارد کند، لذا به نظر می‌رسد در ماه‌های آینده ضمن اینکه به نحو دیگری شهرک‌سازی در کرانه باختری ادامه خواهد یافت، شهرک‌سازی در بیت‌المقدس شرقی و تخریب مناطق فلسطینی نیز با شدت بیشتری ادامه پیدا ميکند و از طرف دیگر زمینه را برای اینکه ابومازن با سقوط همراه نشود هم موجه ميکند و عباس می‌تواند طی مذاکرات 10 ماه آینده یعنی در واقع تا یک سال آینده بر حکومت باقی مانده و بحران انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی در فلسطین را تحت پوشش قرار دهد. با این اقدام نتانیاهو توانسته است هم به نحوی مهندسی داخل ساخت قدرت فلسطین را مدیریت کند و از طرف دیگر اهداف خود را کاملاً طی 10 ماه آینده به اجرا بگذارد که عبارتند از: کسب وقت، توسعه شهرک‌سازی در بیت‌المقدس (همان‌گونه که لیبرمن اعلام کرده امسال سال یهودی کردن مسجدالاقصی و بیت‌المقدس شرقی است) و تخریب منازل فلسطینی، ثالثا از فضای فشار کشورهای غربی به مرحله حمایت آنها از رژیم صهیونیستی نزدیک‌تر شده‌اند.
*کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه میشل در بن‌بست خاورمیانه
دکتر حسین افتخاری*
جورج ميشل، نماینده ویژه اوباما در امور خاورمیانه به علت شکست تلاش‌هایش در مذاکرات سازش میان فلسطینی‌ها و رژیم صهیونیستی اعلام کرد، استعفا خواهد داد. آخرین گزارش‌ها نیز حاکی از آن است که ميشل بشدت در چند روز اخیر سرخورده شده و احساس می‌کند در این میان بازیچه بوده است. هیلاری کلینتون در ماه اکتبر در بیت‌المقدس اعلام کرد، فلسطینی‌ها پس از اقدام اسرائیل درباره توقف 10 ماهه شهرک‌سازی به میز مذاکرات بازگردند، این در حالی است که ميشل خواهان توقف کامل شهرک‌سازی بوده است.
حال در این مجال به تجزیه و واکاوی روند به بن‌بست رسیدن صلح خاورمیانه و دلایل استعفای ميشل می‌پردازیم. ميشل به‌عنوان نماینده آمریکا در چند ماه اولیه حکومت اوباما تصدی این امر را برعهده داشت تا بتواند رهیافتی برای حل مساله فلسطین، بین فلسطینی‌ها، حکومت خودگردان و رژیم صهیونیستی بیابد و آن را اجرایی کند. این مساله از 2 سو قابل توجه بوده است؛ اول اینکه کشورهای عربی منطقه ادامه همکاری خود و گسترش این همکاری‌ها با آمریکا را منوط به آن می‌دانند که مساله فلسطین به نحوی آبرومندانه پیش برود و یک راه‌حل معقول به اجرا گذاشته شود. دولت آمریکا هم از طرف دیگر نیازمند این مساله بود که بتواند در سطح خاورمیانه چهره خود را بهبود بخشد و خود را دشمن مسلمانان و مردم کشورهای خاورمیانه معرفی نکند.از این‌رو ميشل به شکل جدی دنبال این بود در سفرهای مکرر و متعددی که به منطقه داشت در گفت‌و‌گو با مقامات صهیونیست و دولت خودگردان ابومازن و کشورهای عربی که مصر، عربستان و اردن هستند به راه‌حلی دست پیدا کند. اساس این حرکت با تمایلات و ماهیت افراطی‌اي که در دولت ائتلافی نتانیاهو هست کاملا در تضاد بود و هیچگونه تطبیقی با هم نداشت. نتانیاهو از همان ابتدا با طرح سیاسی‌اي که بخواهد به دولت فلسطینی مستقل منتهی شود، مخالف بود و در واقع با شروطی که مطرح کرد این مساله را تا به حال عقیم گذاشته است. وي برای اینکه بتواند مقابل جامعه جهانی پاسخگو باشد طرحی را تحت عنوان طرح اقتصادی صلح مطرح كرد مبني بر اينكه تعاملات اقتصادی بین رژیم صهیونیستی، فلسطینی‌ها، حکومت خودگردان و دیگر کشورهای عربی توسعه پیدا کند، کشورهای عربی رژیم صهیونیستی را به رسمیت بشناسند و به‌عنوان یک دولت یهودی به وجود آن اعتراف کنند.
پس از تحقق يافتن آن اهداف كه در فضای تعاملات اقتصادی به وجود‌آمده زمینه دوستی و نزدیکی و همگرایی بیشتر فراهم می‌شود تا مشکلات اساسی فی‌مابین به نحو کم‌هزینه‌تری حل شود. در واقع نتانیاهو با این طرح خودش که با طرح تونی بلر هماهنگ است و شاید بلر نقش مهمی هم در طراحی این مساله داشته است، می‌خواهد موضوعاتی مانند بیت‌المقدس، بلعیدن تدریجی سرزمین‌های کرانه باختری با ادامه شهرک‌سازی و موضوعات متعدد ديگري را به نحوی پشت سر بگذارد به جای اینکه به آنها بپردازد و پاسخی را به آنها بدهد.موضوعاتی مانند مساله آوارگان، بیت‌المقدس شرقی، وسعت و نوع مرزهای 2 دولتی که بوش در سال‌های حکومتی خود وعده داد و اوباما الان آن را وعده می‌دهد چیزهایی است که نتانیاهو سعی داشت با طرح خودش آنها را پشت سر بگذارد به جای اینکه به آنها بپردازد. سفرهای میشل به نتیجه نرسید و اگرچه از ابتدای فعالیت میچل، وزارت خارجه و هیلاری کلینتون از این فرآیند حذف شده بود، کلینتون هم به مجموعه تیم رایزنی‌کننده اضافه شد. اوباما در شرایط سختی قرار گرفت به شکلی که آن وجاهت و اقتداری که سعی می‌کرد از آمریکا به نمایش بگذارد زیر سوال رفت، تحت این عنوان که درخواست آمریکا برای توقف شهرک‌سازی از طرف اسرائیلی‌ها پذیرفته نشده است. طرف‌های فلسطینی و عربی هم در شرایط انفعالی خاصی بسر می‌بردند و ابومازن با رسوایی‌هایی که در مساله گلدستون، قتل یاسر عرفات و مساله همکاری با رژیم صهیونیستی داشت (که این همکاری‌ها، همکاری‌های اطلاعاتی برای ترور فرماندهان مقاومت بود) امکان باقی ماندن در حکومت را برای خود میسر نمی‌کرد لذا ابومازن و حکومت‌های عربی سازشکار منطقه برای اینکه بتوانند وجاهت خود را مورد تاکید قرار دهند و آن را حفظ یا دوباره احیا کنند شرط توقف کامل شهرک‌سازی را از سوی رژیم صهیونیستی به‌عنوان مبنایی برای آغاز مذاکرات مطرح کردند. در مذاکره‌ای که نتانیاهو با اوباما در نیویورک داشت، در خلال مجمع عمومی سازمان ملل یا در واقع نشست سازمان‌های صهیونیستی در آمریکا که نتانیاهو در آن شرکت کرده بود، رژیم صهیونیستی رسما اعلام کرد که آماده ورود به مذاکرات راه‌حل نهایی برای تشکیل دولت فلسطینی نیست و باید به یک راه‌حل موقت فکر کند؛ یک دولت موقت، مرزهای موقت و تمام مولفه‌ها در شکل موقت دنبال شود تا بعدها شرایط راه‌حل نهایی به وجود آید. طرف‌های فلسطینی و آمریکایی خواستار توقف کامل شهرک‌سازی شدند و هم کشورهای اروپایی و هم آمریکا فشارهای جدی‌ای را به حکومت اسرائیل آوردند. نتانیاهو در کابینه امنیتی خود با ترفند سیاسی سعی کرد همه این فشارها را دور بزند و باز اهداف قبلی خود را مورد تاکید قرار دهد. او در کابینه امنیتی تصویب کرد که برای مدت 10 ماه شهرک‌سازی را در کرانه باختری متوقف می‌کنند ولی ساخت مدارس، کنیسه و موسسات عمومی مثل شهرداری‌ها و دستگاه‌های خدمات شهری را در شهرک‌های صهیونیستی ادامه خواهند داد و بیت‌المقدس شرقی را از موضوع توقف شهرک‌سازی در 10 ماه آینده استثنا کرده و اعلام کردند که اینجا پایتخت ابدی رژیم صهیونیستی است و به هیچ‌وجه هیچ بحثی درباره آن صورت نمی‌گیرد و هیچ تدبیری هم برای آن اعمال نمی‌شود. اگرچه ابومازن و مقامات ساف تاکنون مستقیما با این اقدام نتانیاهو برخورد منفی نداشته‌اند اما گفته می‌شود وی بشدت دنبال این است که هرچه سریع‌تر به مذاکرات با نتانیاهو بازگردد چرا که نپذیرفتن مذاکره با اسرائیل به معنای پایان عمر سیاسی عباس است. با توجه به اینکه وي اعلام کرده بود در رقابت‌های انتخاباتی ریاست‌جمهوری فلسطین شرکت نمی‌کند، یک خلأ سیاسی در بخش ساختار حکومتی فلسطین به وجود می‌آید که نه آمریکا، نه رژیم صهیونیستی و نه کشورهای سازشکار عربی به این مساله تمایل ندارند، لذا ابومازن به‌رغم مخالفت با ایده نتانیاهو حتما به مذاکره بازخواهد گشت اما موضوع قابل توجه اینکه نتانیاهو موضوعاتی مانند قدس و مرزها را از دستور کار حذف کرده اما طرف‌های آمریکایی آن را به عنوان دستور کارهای خودی تصور می‌کنند و معتقد هستند که موضوع وسعت و مرزهای دولت فلسطینی در مذاکرات 10 ماه آینده مشخص می‌شود و بعد از 10 ماه هرکس می‌داند که در کجا باید شهرک‌سازی کند و مناطق ممنوع و غیرممنوع برای شهرک‌سازی مشخص خواهد شد. در مجموع نتانیاهو با مصوبه اخیر خود در کابینه امنیتی به فشار غربی- آمریکایی علیه خودش پایان داده و وجهه کسی که خواستار مذاکره و صلح است را به خود گرفته است تا بتواند فضای جامعه جهانی را علیه خودش تلطیف کند. ثانیا نتانياهو شروط خودش را عملا در این مصوبه گنجانده و با توجه به ضعفی که حکومت خودگردان و کشورهای سازشکار عربی دارند ناچار هستند که این شرایط را بپذیرند و اوباما هم چاره‌ای جز همراهی با نتانیاهو ندارد و نمی‌تواند به دولت او فشار وارد کند، لذا به نظر می‌رسد در ماه‌های آینده ضمن اینکه به نحو دیگری شهرک‌سازی در کرانه باختری ادامه خواهد یافت، شهرک‌سازی در بیت‌المقدس شرقی و تخریب مناطق فلسطینی نیز با شدت بیشتری ادامه پیدا ميکند و از طرف دیگر زمینه را برای اینکه ابومازن با سقوط همراه نشود هم موجه ميکند و عباس می‌تواند طی مذاکرات 10 ماه آینده یعنی در واقع تا یک سال آینده بر حکومت باقی مانده و بحران انتخابات ریاست‌جمهوری و پارلمانی در فلسطین را تحت پوشش قرار دهد. با این اقدام نتانیاهو توانسته است هم به نحوی مهندسی داخل ساخت قدرت فلسطین را مدیریت کند و از طرف دیگر اهداف خود را کاملاً طی 10 ماه آینده به اجرا بگذارد که عبارتند از: کسب وقت، توسعه شهرک‌سازی در بیت‌المقدس (همان‌گونه که لیبرمن اعلام کرده امسال سال یهودی کردن مسجدالاقصی و بیت‌المقدس شرقی است) و تخریب منازل فلسطینی، ثالثا از فضای فشار کشورهای غربی به مرحله حمایت آنها از رژیم صهیونیستی نزدیک‌تر شده‌اند.
*کارشناس ارشد مسائل خاورمیانه ارسال نظر
پربیننده